قۇداي قالاپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعىن قورىتىندىلايتىن جىلدىڭ العاشقى تاڭى دا اتتى. وسىعان دەيىن قازاق ەلى تالاي بەلەستى باعىندىردى, بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەتىستىكتەر جىلناماسى ساتىمەن جازىلىپ جاتىر.
جىل باستالىسىمەن پارلامەنت ءماجىلىسى جانە جەرگىلىكتى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارى سايلاۋى بولادى. بۇرىن گازەتتە جازعانىمىزداي, «بۇل سايلاۋ بۇرىنعىدان وزگەرەك» بولعالى تۇر. ونىڭ سەبەبى, ماجىلىسكە دە, ماسليحاتتارعا دا دەپۋتاتتار پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلانادى. ساياسي باسەكەدە باق سىنايتىن پارتيالاردىڭ بارلىعىنىڭ دا ءۇمىتى زور. دەسەك تە, قايسىسى كوش باستايتىنىن, قايسىسى بەل ورتادان كورىنەتىنىن نە جەڭىلىستىڭ اششى ءدامىن تاتاتىنىن ۋاقىت كورسەتەدى. دەگەنمەن, بۇل سايلاۋ قوعامدى ءبىر سەرپىلتىپ الاتىنى انىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىزىنشى جىلىنىڭ وسىلايشا ايتۋلى ساياسي وقيعادان باستالۋىن جاقسىلىققا جوريىق...
ايتتى, ايتپادى شۇكىرشىلىك ەتەر يگى ءىسىمىز جەتەرلىك. ارينە, كەمشىلىك تە, ساباق الاتىن جايتتار دا بارشىلىق. دەگەنمەن «باعالاي بىلمەگەنگە باق تۇرمايتىنىن» ء(ا.كەكىلباي ۇلى) باعامداساق, وسى كۇنىمىزدىڭ قادىرىن ءبىلىپ جۇرگەنگە نە جەتسىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي «ەگەمەندىك – ءار حالىققا بۇيىرا بەرمەيتىن باعا جەتپەس باقىت». ەندەشە وسى باقىتىمىزدى باعالاي بىلگەنىمىز ابزال.
سان قيلى ساياساتتىڭ جىقپىل-جىقپىلىنا ۇڭىلەر بولساق, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەڭ الدىمەن توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەپ العانىمىز ۇلكەن ولجا. ويتكەنى, شەكاراسىندا باسقانىڭ داۋى بار ەلدىڭ حالقى تىنىش ۇيىقتاي المايدى. كەي مەملەكەتتىڭ اۋماقتارعا دەگەن «اپپەتيتى» كۇشەيە تۇسكەن ساتتە شەكارانى شەگەندەۋگە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ قۇقىقتىق تۇرعىدان قاتتالعانى, ءمور باسىلعاندىعى كوڭىلگە زور مەدەت. بۇل جۇزەگە اسقان يگى ءىس حالقىمىزدىڭ بولاشاققا دەگەن سەنىمىن نىعايتاتىن ولشەۋسىز نىعمەت.
تاعى ءبىر تالاسسىز ماسەلە – اق وردانىڭ ارقا توسىنە ورنىعۋى. ۋاقىت شىركىن بارلىعىن اقىرىنداپ ءوز ورنىنا قويىپ, بولىپ جاتقان وقيعالار ارقىلى كۇماندى دۇنيەنىڭ ءتىنىن بىرتىندەپ تارقاتىپ بەرەدى ەكەن-داعى. ەلوردامىزدىڭ قازاق دالاسىنىڭ ورتاسىندا ساتىمەن, ءسان-سالتاناتىمەن بوي تۇزەۋى بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ورىن العان كەلەڭسىز وقيعالاردىڭ ەلىمىزدە قايتالانۋىنىڭ الدىن الۋىمىزعا سەبەپكەر بولدى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە ەلوردانىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جانە مادەني-رۋحاني ورتالىققا اينالىپ شىعا كەلگەنى ەلدىگىمىزدى اسقاقتاتتى, قازاق بالاسىنىڭ تالايدان بەرى ۇيقىلى-وياۋ جاتقان امبيتسياسىن ايقىن كورسەتتى. بارىنەن دە حالقى سيرەك ارقاعا جان-جاقتان ءيىسى قازاق اعىلىپ كەلىپ, سارىارقانىڭ شالقار دالاسىنا قان جۇگىردى. وسىلايشا, «بوس جاتقان جەر جاۋ شاقىرادى» دەگەن ناقىلدى ءجيى ايتاتىن بايتاعى ءۇشىن الاڭ كوڭىلدى ۇلتىمىزدىڭ تاعى ءبىر ۇپايى تۇگەندەلىپ, كەڭ تىنىستادىق. ەل مەن جەردىڭ يەسى كىم ەكەنىن جاھانعا ۇقتىرۋ وسىنداي ىرگەلى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى مۇمكىن بولادى ەمەس پە. شىن مانىندە ەلوردامىزدىڭ قازىعىنىڭ جەرىمىزدىڭ ءدال ورتالىعىنا سىڭىرىلە قاعىلۋىنا قوعام تاراپىنان «بارەكەلدىدەن» باسقا ارتىق ءسوز ايتىلعان جوق. دەمەك, شەشىم ءسوزسىز دۇرىس بولعانى.
ارينە, مەملەكەتىمىزدىڭ بەدەلىن كوتەرۋ, تۇراقتىلىعى مەن ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ بىرلىك پەن ىنتىماققا تاۋەلدى. ونسىز العا جىلجۋ, وزگەمەن تەرەزە تەڭەستىرۋ مۇمكىن دە ەمەس. ءوزىڭنىڭ ءىشىڭ بىقسىپ جاتسا, سەنى كىم جاقتىرسىن, ەسىگىنەن كىم سىعالاتسىن, كىم تەڭ كورسىن؟ ەل بولىپ ۇيىسا ءبىلۋدىڭ باستى بايلىق ەكەنىن تاتۋلىق پەن كەلىسىمنىڭ سونشالىقتى ماڭىزدىلىعىن ۇزاق سوزبەن ءتۇسىندىرىپ جاتپاي «بىرلىك ءتۇبى – بەرەكە» نەمەسە «بىرلىك بار جەردە تىرلىك بار» دەپ قىسقا قايىرىپ ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ۇعىندىرا بىلگەن اتام قازاقتان ارتىق بىلەتىن جۇرت جوق شىعار. سوندىقتان دا ەلدى ىنتىماققا جۇگىندىرىپ, بىرلىككە ۇيىتۋدىڭ كەز كەلگەن امالىنا قۇرمەتپەن قاراۋ قانىمىزدا بار قاسيەت. سونداي امالداردىڭ ءبىرى, ءتىپتى بىرەگەيى, ىلگەرى نيەت, ىلكىمدى ويدان تۋىنداعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى بولدى. تاۋەلسىزدىك تۋى استىنداعى تىرشىلىگىمىزدىڭ شىرقى بۇزىلماۋىنا ءوزىنىڭ اجەپتاۋىر سەپتىگىن تيگىزگەن بۇل قۇرىلىمنىڭ قىزمەتىن ورىستەتۋ ارقىلى قازاقستان جاھان جۇرتىنا رياسىز پەيىلىن كورسەتە ءبىلدى, كىمگە بولسا دا دوستىق قۇشاعى اشىق ەكەنىن ۇقتىردى, ەتنوستاردىڭ ءتىلىن, مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن قۇندىلىق رەتىندە قاراستىراتىنىن, ولاردى مەملەكەتتىڭ رۋحاني بايلىعى سانايتىنىن اڭعارتتى. قازاقستان وسىلايشا ءوزىنىڭ كەڭ پەيىلدىگىن كورسەتە وتىرىپ, وزگە ەتنوستاردى بۇرا تارتۋشى ەمەس, قازاق ۇلتىنىڭ اينالاسىنا بىرىگۋگە ۇمتىلۋشى, تىلەكتەس جاماعاتقا اينالدىرۋعا تىرىسىپ كەلەدى. وسى باعىتتاعى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدەگى ەتنوستاردىڭ قازاق حالقىنا العىستان باسقا ايتارى جوق ۇلكەن توبى قالىپتاستى. اقوردا ساياساتىنىڭ كەمەل ەكەندىگىن كورسەتەتىن بۇل ۇردىستەر تۇپتەپ كەلگەندە قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى ابىرويىن كوتەرە تۇسەتىنى ءارى تالايلاردىڭ قازاق بالاسىنا دەگەن قۇرمەتىن وياتاتىنى ءسوزسىز.
جاقىندا رەسەيلىك سايتتاردىڭ بىرىنەن يزرايلدىك «ناتيۆ» ارناۋلى قىزمەتتىڭ بۇرىنعى باسشىسى ياكوۆ كەدميدىڭ پىكىرىن وقىعان ەدىم. قۇلاق قويۋعا تۇرارلىق. «قازىرگى كەزدە يزرايلدا 9 ميلليون حالىق تۇرادى, ەۆرەيلەر ەڭ كوپ تۇراتىن ەل. 1948 جىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعان كەزدە ەلىمىزدە بار بولعانى 500 مىڭنان ءسال عانا اساتىن ادام تۇردى. كەيىننەن جان-جاقتان ەۆرەيلەر اعىلىپ كەلە باستادى, باسقا ەلدەردەن ءالى دە كەلىپ جاتىر», دەيدى ول. ياكوۆ كەدميدىڭ وسى ءسوزىن وقىعاندا ويىما شەتتەگى قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتىنا بەت تۇزەگەن كوشى كوز الدىمنان كەتپەي قويدى...
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا سىرت ەلدەردەن ميلليوننان استام قانداسىمىز اتامەكەنگە ورالدى. بۇعان, ارينە قۋاناسىڭ, مارقاياسىڭ. الايدا ءالى دە ميلليونداعان قازاقتىڭ وزگە ەلدەردە تىرشىلىك ەتىپ جاتقانىن ويلاعاندا كوڭىلىڭ جابىرقاپ قالادى. ولاردىڭ ەلگە جەتىپ الۋلارىنا نە كەدەرگى بولىپ تۇرعانىن ساناڭدا سارالايسىڭ. كەدەرگى كوپ, سەبەپ كوپ. بۇگىندە كوشتى قايتا جانداندىرۋعا مۇمكىندىگى مول قازاقستاننىڭ بۇل باعىتتاعى سىلبىر قيمىلى قارىن اشتىرماي قويمايدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلگە جانتالاسا بەت تۇزەگەندەر ءۇشىن ساعىنىش پەن ىزگى نيەت اتاجۇرتقا جەتۋگە باستى العىشارت بولعان ەدى. كەيىننەن بۇل العىشارتتى پەندەلىك ەسەپ-قيساپ تۇنشىقتىرىپ تاستادى. امال نە؟ بۇل جەردە مەملەكەتكە دە, شەتتەگى قازاققا دا ازداپ كىنا ارتۋعا بولاتىنداي. نە دەسەك تە ميلليون قازاقتىڭ اتاجۇرتقا ورالعانىنا توقمەيىلسۋگە بولمايدى. توعىزىنشى تەرريتوريانى قازاققا تولتىرۋ, ەلدەگى دەموگرافيالىق ماسەلەنى وڭتايلى شەشۋ, سول ارقىلى ۇلتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن, بولاشاعىن قامداۋ الدىمەن مەملەكەتتىڭ مىندەتى, ال ودان كەيىن شەتتەگى قازاقتىڭ جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋى ءتيىس ءىسى.
سىرتتاعى قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىققا ادال الدىڭعى بۋىنى تابيعاتتىڭ زاڭدىلىعىمەن ازايىپ كەلەدى. ولاردىڭ ۇرپاعى, جاس بۋىن تىلىنەن, دىلىنەن, دىنىنەن ايىرىلۋ قاۋپىنىڭ الدىندا تۇر. بۇل بۇگىنگى قازاقستاندى شىنداپ ويلاندىرۋى ءتيىس. مەملەكەت باتىل قادام جاساماسا, ولاردى ەلگە كوشىرىپ الۋ ارقىلى «قۇتقارىپ» قالماسا, تاياۋ جىلداردا قانى قازاق بولعانىمەن ءتىلى, ءدىلى, ءدىنى بولەك قانداستارىمىز كوبەيە تۇسەدى. ولاردىڭ وزگەنىڭ شىلاۋىندا كەتۋى, وزگەگە جۇتىلىپ جوق بولۋى وڭاي. وزگەنىڭ ساعان قاراي سىلتەيتىن شوقپارىنا اينالۋى مۇمكىن. حح عاسىردىڭ العاشقى جارتى جىلدىعىنداعى زۇلماتتاردا قۇربان بولعان قازاقتى جوقتاپ جۇرگەندە, بار قازاقتان تىرىلەي ايرىلىپ قالمايىق.
قۇدايعا شۇكىر, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن يەلەندى. وعان بوركىمىزدى اسپانعا اتا قۋاندىق. بۇل قۋانىشىمىز ورىندى دا ەدى. وزگە ەتنوس وكىلى قازاقشا سويلەسە ونى جارقىن جاڭالىق كورىپ, بۇكىل الەم ابايدىڭ تىلىمەن سويلەپ تۇرعانداي سەزىلىپ, انا ءتىلىمىزدىڭ باسىنا باق قونعانداي بولىپ الدانۋمەن ءالى كەلەمىز. ناقتى ىستەر عانا قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەتىنىن تۇسىنە الار ەمەسپىز.
انا ءتىلىمىزدىڭ جاي-كۇيىنىڭ ءماز بولماي تۇرعانىنا شىن مانىندە ءوزىمىزدىڭ جاۋاپتى ەكەنىمىزدى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ويتكەنى ۇرپاق تاربيەلەۋدە, ونىڭ بويىنا ءوز ءدىلىن, ءتىلىن, ءدىنىن سىڭىرۋدە باستى مەكتەپ وتباسى ەكەنىن مويىنداساق, نەگىزگى جاۋاپكەرشىلىك وزىمىزدە ەكەنىن ۇعىنار ەدىك. بۇل ۇعىنۋ ءبىزدى ءتىل ماسەلەسىندە كىنانى وزگە جاقتان ەمەس, وزىمىزدەن ىزدەۋگە جول اشار ەدى. سوندا ءوز قاتەمىزدى جويۋعا تىرىسار ەدىك.
سىرتقى ىقپالعا توتەپ بەرۋ, ءوزىمىزدىڭ جەلوكپەلەردى جەلىكتىرمەۋ, ءتىلىمىزدىڭ تۇعىرىن نىقتاۋ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ناقتى ىسكە اسۋىنا بايلانىستى. ۇلىعى جەكە مۇددەسىن ەمەس, ۇلتىنىڭ قامىن ويلاسا, قازىنانىڭ, ياعني حالىقتىڭ ءوز قارجىسى ءوزىنىڭ قاجەتىنە جاراتىلاتىن بولسا, تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى سول عوي.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە وراي سويلەگەن سوزىندە: «تاۋەلسىزدىك – مەملەكەتتىگىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى, دەربەستىگىمىزدىڭ بەرىك نەگىزى. تاريحى باي, تامىرى تەرەڭ قازاق ەلى ءۇشىن بۇدان اسقان قاستەرلى قۇندىلىق جوق», دەدى. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ وسى قۇندىلىعىمىزدى قاستەرلەپ, قادىرىنە جەتىپ, ايالاي بىلۋدەن وزگە مۇرات بولماۋعا ءتيىس.