سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن پالاتا وتىرىسى ءوتتى. جيىن بارىسىندا سەناتورلار ء«ولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋعا باعىتتالعان ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراپ, ونى قابىلدادى.
اتا زاڭ نورماسى ساقتالادى
«جاھاندىق ۇدەرىستەرگە بەلسەندى ىقپالداسۋ ساياساتىن جۇرگىزۋ بولىگىندە بۇل باعىتتى جالعاستىرۋ شەڭبەرىندە, سونداي-اق الەمدىك ابوليتسيونيستىك ترەندتى نازارعا الا وتىرىپ, 2019 جىلعى جەلتوقساندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قوسىلۋ ءراسىمىن باستاۋدى تاپسىردى. وسىلايشا, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىنا سايكەس 23 قىركۇيەكتە بۇۇ جانىنداعى قازاقستاننىڭ تۇراقتى وكىلى قايرات وماروۆ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قول قويدى», دەدى زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردى.
وسى حالىقارالىق قۇجاتقا سايكەس ونى قابىلداعان ەلدەر ءولىم جازاسىن قولدانباۋ جانە ءوز يۋريسديكتسياسى شەڭبەرىندە ءولىم جازاسىنىڭ كۇشىن جويۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى شارالاردى ورىنداۋعا مىندەتتى. حاتتامادا جالعىز ەرەكشەلىك بار. سوعىس ۋاقىتىندا ءولىم جازاسى زاڭدى تۇردە قولدانىلسا, وعان رۇقسات ەتىلەدى. قازاقستان تاراپى كونۆەنتسياداعى وسى جالعىز ەسكەرتپەنى قالدىرماق.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتامانىڭ 2-بابىنا سايكەس سوعىس ۋاقىتىندا جاسالعان اسكەري اسا اۋىر سيپاتتاعى قىلمىستار ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلعاننان كەيىن سوعىس ۋاقىتىندا ءولىم جازاسىن قولدانۋ قۇقىعىن وزىنە قالدىرادى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, زاڭ شىعارۋشى قانداي دا ءبىر قىلمىس ءۇشىن ءولىم جازاسىن بەلگىلەۋ كەزىندە كونستيتۋتسيا نورماسىندا بەلگىلەنگەن شەكتەن شىعۋعا قۇقىلى ەمەس. سوعان سايكەس كونستيتۋتسيانىڭ 15-بابىنىڭ 2-تارماعىندا اتالعان قىلمىستار ءۇشىن ءولىم جازاسىنان باسقا دا جازالار بەلگىلەنۋى مۇمكىن. بۇدان كەلىپ شىعاتىنى, قولدانىستاعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى ايرىقشا جازالاۋ شاراسىن قولدانۋ سالاسىن ودان ءارى شەكتەۋگە نەمەسە ودان تولىق باس تارتۋعا كەدەرگى كەلتىرمەيدى.
«ەلباسى 2003 جىلى جازانىڭ بۇل تۇرىنە موراتوري جاريالاعانى بەلگىلى. سودان بەرى ەلىمىزدە بىردە-ءبىر ءولىم جازاسى تىركەلگەن جوق. قازاقستان مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىمەن ءولىم جازاسىنان باس تارتۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق مىندەتتەمەگە قوسىلدى. شىن مانىندە, اسا اۋىر جازادان باس تارتۋ قۇقىقتىق قوعام, گۋمانيستىك پرينتسيپتەرگە نەگىزدەلگەن مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام ەكەنى ءسوزسىز», دەپ اتاپ ءوتتى زاڭ جوباسى تۋرالى پىكىر بىلدىرگەن ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەناتورلار, سونداي-اق دەپۋتاتتىق كورپۋس باستاماشىلىق ەتكەن تاعى ءتورت زاڭ جوباسىن قارادى. ولاردىڭ ءبىرى – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ.
قاشىقتان وقىتۋ زاڭمەن بەكىتىلەدى
پاندەمياعا دەيىن قاشىقتان وقىتۋ پروتسەسى زاڭمەن بەكىتىلمەگەن بولاتىن. بۇل تۇزەتۋلەر «قاشىقتان وقىتۋ» ۇعىمىن ناقتىلايدى جانە ونى جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبى بەلگىلەندى. سونداي-اق وقۋلىقتاردى ساپالى دايىنداۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جەكەلەگەن ەرەجەلەر ەنگىزىلدى. اتالعان قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان سەناتور باقىتجان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكى كودەكسكە جانە ءۇش زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ كوزدەلگەن.
«وسى ۋاقىتقا دەيىن زاڭنامادا قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ جونىندە بىرەگەي تۇسىنىك بولماعان ەدى. ەندى «قاشىقتان وقىتۋ» ۇعىمى ناقتىلانىپ, ونى وتكىزۋ ءتارتىبى ايقىندالدى.
وقۋلىقتار ساپاسىنىڭ تومەندىگى تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كوپ ايتىلىپ ءجۇر. بۇل ماسەلە جالپى قوعام, اتا-انالار تاراپىنان دا ءجيى سىنعا ۇشىرايتىن. زاڭ جوباسىندا وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ كوزدەلگەن.
ول ءۇشىن ءبىلىم سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگانعا ۇلگىلىك وقۋ جوسپارلارىن, باعدارلامالارىن, وقۋلىقتاردى, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى ساراپتاۋ مەن سىناقتان وتكىزۋ, مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ ارنايى قاعيداسىن ازىرلەپ, بەكىتۋ تاپسىرىلىپ وتىر. بۇل وقۋلىقتاردىڭ ساپالى دايىندالۋىنا, اۆتورلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى دەپۋتات.
زاڭ جوباسىندا «وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم جەتىستىكتەرىن ايقىنداۋ ءۇشىن مونيتورينگ وتكىزۋ» جونىندە نورما ەنگىزىلدى. اتالعان نورما وقۋشىلاردىڭ بازالىق ءبىلىم دەڭگەيىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«قازىرگى جاعدايدا «كاسىپكەرلىك كودەكسىنە» ساي ءارتۇرلى تەكسەرۋلەرگە تىيىم سالىنعان. وسىعان وراي ءبىلىم ساپاسىن قاداعالاۋ ماقساتىندا بارلىق مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردى, مەكتەپتەردى, كوللەدجدەردى, بەس جىلدا ءبىر رەت مەملەكەتتىك اتتەستاتتاۋدان وتكىزۋدىڭ زاڭنامالىق مەحانيزمى جاسالىپ وتىر. ءبىلىم ساپاسىن مەملەكەت نازارىندا ۇستاۋ الەۋمەتتىك-ساياسي ءمانى بار ماڭىزدى قادام دەپ ەسەپتەيمىن.
زاڭ جوباسىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى جاڭالىق قوسىمشا ءبىلىم بەرۋگە مەملەكەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل دا اتا-انالار تاراپىنان ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ماڭىزدى ۇسىنىس بولاتىن. بۇگىنگى تاڭدا رەسپۋبليكا بويىنشا 1263 قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى جۇمىس ىستەيدى. ول ۇيىمداردان 1 ميلليون 200 مىڭنان استام بالا ءتالىم الادى.
قوسىمشا ءبىلىم بەرۋدى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ – بالالارىمىزدىڭ رۋحاني, شىعارماشىلىق دامۋىنا زور ىقپالىن تيگىزەتىن ماڭىزدى قادام دەپ بىلەمىن.
سونداي-اق زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, كاسىپكەرلەردىڭ, اتا-انالاردىڭ ۇسىنىستارىن ەسكەرىپ, قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ۇيىمداردا, كوللەدجدەردە بالالاردى تاماقتاندىرۋ, ولارعا تاۋارلار ساتىپ الۋ قىزمەتتەرىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ زاڭى اياسىنان شىعارۋ ماسەلەسى شەشىلدى», دەدى ب.جۇماعۇلوۆ.
سونىمەن قاتار ەڭبەك كودەكسىندەگى ەڭبەك قىزمەتىن راستايتىن قۇجاتتار تىزىمىنە دۋالدى وقىتۋ تۋرالى شارت ەنگىزىلىپ وتىر. وسى ارقىلى ستۋدەنتتەردىڭ وندىرىستىك وقىتۋ مەن كاسىپتىك پراكتيكادان ءوتۋ ۋاقىتى رەسمي تۇردە ەڭبەك وتىلىنە كىرەدى.
ۆەتەريناريالىق پاسپورت ەنگىزىلەدى
سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ۆەتەريناريا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا پىسىقتادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مالىن بىردەيلەندىرۋ جونىندەگى دەرەكقورعا ەلەكتروندىق ۆەتەريناريالىق پاسپورت ەنگىزىلەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ۆەتەريناريالىق-سانيتاريالىق ينسپەكتورلاردى باقىلاۋ ءۇشىن فوتو جانە بەينەاپپاراتۋرانى پايدالانۋعا رۇقسات ەتىلەدى. بۇل وسى سالاداعى سىبايلاس جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇدان بولەك, سەنات دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ماقتا سالاسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جانە «ماقتا سالاسىن دامىتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ كۇشى جويىلدى دەپ تانۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى.
سەناتورلاردىڭ پىكىرىنشە, قولدانىستاعى زاڭ شەتەلدىك ينۆەستيتسيا اعىنىن ازايتاتىن ارتىق رەتتەۋ ەرەجەلەرىن قامتيدى جانە قارجى ۇيىمدارى بۇل سالاعا ءىس جۇزىندە نەسيە بەرمەيدى. جاڭا زاڭ جوباسىندا ارتىق اكىمشىلىك كەدەرگىلەر جويىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە سالاداعى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا, ماقتا ەگىسىن ۇلعايتۋعا, ماقتا ساپاسىن جانە قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ەكسپورتتىق ءتۇسىمىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى.
وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە كۇزەت قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دا قابىلدادى.
قۇجات كۇزەت قىزمەتىن كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. اتاپ ايتقاندا, ستراتەگيالىق, اسا ماڭىزدى جانە وسال وبەكتىلەردىڭ سەنىمدى قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كۇزەت ۇيىمدارىن ليتسەنزيالىق ىرىكتەۋ جۇرگىزىلەتىن بولادى. مۇنداي تالاپ وبەكتىلەردى قورعاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى جانە ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرادى.
بيىل پارلامەنت 110 زاڭ قابىلدادى
ماۋلەن اشىمباەۆ سەناتتىڭ ءبىر جىلعى جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلىپ, زاڭ شىعارۋ جۇمىسى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى ايتىپ بەردى.
«پارلامەنت جىل بويى مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەفورمالارىن جانە ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ساياساتىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. جالپى, بيىل پارلامەنت 110 زاڭ قابىلدادى. ونىڭ 30-عا جۋىعىنا پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستاماشى بولدى», دەدى سەنات توراعاسى.
سەناتورلار ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ, بيزنەستى قولداۋ جانە ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كوپتەگەن زاڭ قابىلدادى. بيىلعى جىلى دەموكراتيالىق پروتسەستەردى نىعايتۋدى, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدى جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋدى كوزدەيتىن بىرقاتار قۇجاتتار قابىلداندى.
«جۇمىسىمىزدىڭ نەگىزگى باسىمدىعى ەل ەكونوميكاسىن وركەندەتۋ جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ ەكەنى تۇسىنىكتى. سونىمەن بىرگە اۋىلدىق جەرلەردى دامىتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋ ماسەلەلەرىنە باسا ءمان بەردىك. بيىل سەنات ۇيىمداستىرعان بىرنەشە پارلامەنتتىك تىڭداۋدا وسى باعىتتار بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تالقىلاندى», دەدى سەنات توراعاسى.
ءسوز سوڭىندا ماۋلەن اشىمباەۆ اتقارىلعان جۇمىستار ءۇشىن سەناتورلارعا العىس ايتتى جانە الداعى كەزەڭدە دەپۋتاتتىق كورپۋسقا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالارىن ودان ءارى ىسكە اسىرۋدا ەلەۋلى جۇمىس كۇتىپ تۇرعانىن اتاپ ءوتتى.