امەريكا قۇراما شتاتتارىندا بولعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالعان جاھاندىق سامميت الەمدەگى قاۋىپسىزدىك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ ىسىنە ارنالعان سوڭعى ۋاقىتتاعى دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى ەڭ زور وقيعا بولدى. وعان الەمدەگى 47 مەملەكەتتىڭ ليدەرلەرى, بۇۇ, ماگاتە جانە ت.ب. الەمدىك بەدەلدى ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىستى. بۇل باراك وبامانىڭ اقش پرەزيدەنتىنىڭ ورىنتاعىنا كەلگەننەن بەرى اتقارعان اسا ءىرى الەمدىك ىستەرىنىڭ ءبىرى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
قازىر بارلىق دۇنيەجۇزىلىك جوعارى دەڭگەيدەگى ساراپشىلار مەن مامانداردىڭ, حالىقارالىق جۋرناليستەردىڭ اۋزىندا وسى وقيعا ءجۇر. ءبارى دە ونىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءبىراۋىزدان ۇلكەن باعا بەرۋدە. وسى سامميتكە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شاقىرتۋ العانىنىڭ ءوزى ۇلكەن مارتەبە بولسا, اقش پرەزيدەنتىنىڭ وعان ۇلكەن قۇرمەت كورسەتىپ, كەلگەن مارتەبەلى مەيماندار اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ كەزدەسۋىن, ونىڭ ۇستىنە جۇمىسىنىڭ تىعىزدىعىنا قاراماي, ۇزاق ۋاقىت سويلەسۋىن ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ارقىلى الەمدە تارالماۋىنا قوسقان ۇلەسىنە بەرىلگەن ۇلكەن باعا دەپ ءبىلۋ كەرەك.
بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن ءوزىنىڭ قازاقستانعا ساپارى كەزىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىنە, ونىڭ الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتقاندىعىنا ۇلكەن باعا بەرۋمەن قاتار, ء“سىز باسقالاردان دا وسىنى تالاپ ەتۋگە قۇقىلىسىز”, دەگەن ەدى. باس حاتشىنىڭ وسى ءسوزىن اقش اكىمشىلىگى دە قولدايتىندىعى باراك وبامانىڭ بارلىق ىقىلاس-پەيىلىنەن كورىنىپ تۇردى.
سوعىس قارۋلارى ولاردى شىعاراتىن جانە ساتاتىن ەلدەر ءۇشىن عانا ءتيىمدى بولىپ كەلەدى. ءويتكەنى, ولار قارۋ ساتۋ ارقىلى وزدەرىنە ءۇلكەن كولەمدە تابىس تۇسىرەدى. ادامزاتتى قىرىپ-جويۋدىڭ ەڭ جەتىلدىرىلگەن قازىرگى قارۋى يادرولىق قارۋلار ەكەنى بەلگىلى. باستارىنان سوعىس قاۋپىنىڭ ستەرەوتيپى ارىلماعان كوپتەگەن ەلدىڭ باسشىلارى سونداي قارۋعا قول جەتكىزۋگە تىرىسادى. ەڭ ۇلكەن قاۋىپ تە وسى بولىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە يادرولىق قارۋدى شىعارۋعا قاجەتتى ماتەريالداردىڭ تەررورلىق ۇيىمداردىڭ قولىنا ءتۇسىپ كەتۋ قاۋپى دە زور. الەمدىك قوعامداستىق الدىندا جاۋاپكەرشىلىك تارتپايتىن ولار وزدەرىنىڭ بولماشى امبيتسياسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن بارلىق امالدارعا بارۋى مۇمكىن. ال قازىرگى جەتىلگەن تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا يادرولىق قارۋدىڭ قاراپايىم ۇلگىلەرىن شىعارۋ قيىن ەمەس.
مىنە, باراك وبامانىڭ الەمدىك سامميت وتكىزىپ, وسى ماسەلەلەردىڭ الدىن الۋ قاجەتتىگىن كوتەرگەنى وسى سەبەپتەردەن تۋىنداعان ەدى.
الدىن الا ايتا كەتەيىك, سامميت ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. سونىڭ ىشىندە اقش پەن رەسەي اراسىندا 34 مىڭ توننا قارۋ-جاراق ءپلۋتونيىن 2018 جىلعا دەيىن جويۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونىمەن بىرگە, رەسەيدىڭ جەلەزنوگورسك قالاسىندا وسىنداي پلۋتوني شىعاراتىن رەاكتور جويىلاتىن بولدى. بۇل – ماڭىزى وتە زور كەلىسىم. ۋكراينا پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچ 2012 جىلعا دەيىن وزدەرىندەگى جوعارى بايىتىلعان ۋراننان باس تارتىپ, زەرتتەۋ ورتالىقتارىن تەك از بايىتىلعان ۋرانعا باعىتتايتىنى تۋرالى مالىمدەمە جاسادى. رەسەي باسشىلىعى ءبىز اقش-پەن قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ اتموسفەراسىن جاقسى جاققا وزگەرتۋگە قول جەتكىزدىك, دەگەندى ايتتى.
ءسويتىپ, بۇل سامميت قايتسە دە جەتىلدىرىلگەن قارۋعا قول جەتكىزۋگە تىرىسۋ كەرەك دەگەن سانالارعا ءسىڭىپ قالعان ستەرەوتيپتى جويۋعا قول جەتكىزدى. اقش-تا بۇعان دەيىن بۇۇ قۇرىلعاندا عانا وسىنشالىقتى اۋقىمدى سامميت ۇيىمداستىرىلعان ەدى, ەندى 60 جىلدان كەيىن سول وقيعا قايتالانىپ وتىر. الدىڭعىنىڭ ماقساتى – الەمدىك قوعامداستىقتى ورتالىقتاندىرىلعان جاۋاپكەرشىلىككە بۇرۋ بولسا, ەندى كەشەگى سامميت سول قوعامداستىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە ارنالدى. وسىنىڭ الدىندا عانا اقش پەن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ قارۋلارىن شەكتەۋ ءجونىندەگى كەلىسىمگە قول قويعانىن (ول مامىر ايىندا راتيفيكاتسيالانباقشى) ەسكەرە كەلگەندە دە بۇل ءسامميتتىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. اۋقىمدى باسقوسۋدى جابارداعى سوزىندە باراك وباما: ء“بىز ۇلكەن جەتىستىككە قاراي ادىمدادىق”, دەدى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. سونىمەن بىرگە, ول يادرولىق تەكەتىرەس باسەڭسىگەنمەن, يادرولىق شابۋىل قاۋپى ارتىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى.
مىنە, وسىنداي الەمدىك ماڭىزى اسا زور سامميتتە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز ەڭ الدىڭعى قاتاردا, ەڭ باستى ورىندا تۇرعانىن دۇنيە ءجۇزى كوردى. بارلىق الەمدىك ساراپشىلار مەن ساياساتكەر ماماندار پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ وسى سالاداعى ەڭبەگى الەمدىك اۋقىمدا باعالانعانىنا, ونى اقش اكىمشىلىگى مويىنداعانىنا كوز جەتكىزدى. بارلىق پرەزيدەنتتەردىڭ تۇراتىن, جۇرەتىن ورنى, بارلىق كەزدەسۋلەرى حاتتامادا ماڭىزدىلىعىنا قاراي بولىنەدى. سۋرەتكە تۇسكەندە دە سول قاعيدات باسشىلىققا الىنادى. يادرولىق قارۋ-جاراعى مول, قۋاتتى الەمدىك دەرجاۆالار ەمەس, سامميتتە سونى جويۋعا, تاراتپاۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگىنە قاراي, ياعني بەيبىتشىلىكسۇيگىش ارەكەتتەرىنە بايلانىستى قۇرمەت كورسەتىلەدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, اسا قۇرمەتتى ورىندا تۇردى. باراك وباما ءبىزدىڭ پرەزيدەنتپەن ءبىرىنشى بولىپ كەزدەستى جانە ونىمەن كەزدەسۋگە ءبىر ساعاتقا جۋىق ۋاقىتىن ءبولدى. وسىنىڭ ءبارى قازاقستاننىڭ, ەلباسىنىڭ بەدەلىن الەمدىك قوعامداستىق الدىندا كوتەرىپ تاستاعانىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز.
الەمدىك ماڭىزى بار ۇلكەن شارانىڭ شەڭبەرىندە اقش پرەزيدەنتىنىڭ قازاقستان پرەزيدەنتىمەن بىرلەسكەن مالىمدەمە جاساۋى دا قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ ۇلكەن تابىسى. مۇندايدى جاساۋ ءۇشىن الدىمەن ۇزاق ۋاقىت ۇلكەن ساراپتامالار جۇرگىزىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكەنى انىق, بىرلەسكەن ءمالىمدەمەدە: “اقش ۇكىمەتى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ەلدى باسقارۋىن, سونداي-اق قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالايدى”, دەپ جازىلعان. بۇل ءبىزدىڭ جوعارىداعى پىكىرىمىزدى راستاي تۇسەدى.
سونىمەن بىرگە, اقش تارابى ءبىزدىڭ اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ شارالارىنا قوسىپ جاتقان ۇلەسىمىزدى, سونىڭ ىشىندە 50 ملن. دوللار قاراجات ءبولىپ, 1 مىڭعا جۋىق اۋعان ستۋدەنتىن وقىتۋ مىندەتتەرىن موينىمىزعا العانىمىزعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ينۆەستيتسيا جانە ساۋدا ماسەلەسى بويىنشا ايتقاندا, مالىمدەمەدە اقش-تىڭ قازاقستاننىڭ كوپ سالالى ەكونوميكاسىنىڭ وركەندەۋىنە قولداۋ كورسەتە بەرەتىندىگى ناقتىلاندى. سونىمەن بىرگە, اقش قازاقستاننىڭ بسۇ-عا ەنۋىن اياقتاۋىنا قولداۋ بىلدىرەتىندىگى اتاپ كورسەتىلدى. مالىمدەمەدە تاراپتار يادرولىق ەنەرگەتيكا مەن بالامالى ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ نيەتى بار ەكەندىكتەرىن دە ءبىلدىردى. سونداي-اق, عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتاردى دامىتۋ تۋرالى كەلىسىمدەرگە قول قويىلۋىن قاناعاتپەن اتاپ ءوتتى. اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەكىجاقتى ءىرى جوبالاردىڭ ىسكە اسۋىنا دا قولداۋ ءبىلدىرىلدى.
دەموكراتيا ماسەلەلەرى تۋرالى ايتقاندا اقش قازاقستاننىڭ باق-تاردى ليبەراليزاتسيالاۋ جانە ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋ, سونىڭ ىشىندە قۇقىقتىق رەفورما جۇرگىزۋ ءجونىندەگى كۇش-جىگەرىنە قولداۋ كورسەتۋگە ازىرلىگىن ءبىلدىردى. الەۋمەتتىك جۇيەلەر اراسىنداعى بايلانىستار دا نازاردان تىس قالعان جوق, ەكى جاق ۇەۇ, ءدىني بىرلەستىكتەر مەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى سياقتى ازاماتتىق قوعامدار ينستيتۋتتارى اراسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ءمان بەردى.
پرەزيدەنت ب.وباما قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ بارىسىنداعى باستامالارىن وڭ باعالادى. ەڭ باستىسى – ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى يدەيانى قولداپ, ونىڭ نەگىزگى كۇن ءتارتىبىن ازىرلەۋدە ىنتىماقتاستىق جاساۋعا ۋاعدالاستى.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋدى تارتپاۋ تۇرعىسىنداعى ناقتى قادامىنا جانە وسى ءىستى ودان ءارى جالعاستىرۋ بارىسىنداعى باستامالارىنا اقش اكىمشىلىگى عانا ەمەس, وسى ەلدەگى بەدەلدى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار دا جوعارى باعا بەردى. “شىعىس-باتىس” ينستيتۋتى بەكىتكەن بەيبىتشىلىك جانە پرەۆەنتيۆتىك ديپلوماتيا سىيلىعىنىڭ تابىس ەتىلۋى – سونىڭ كورىنىسى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستان ءوزىندەگى يادرولىق ارسەنالىنان باس تارتۋ ارقىلى الەمدىك قوعامداستىققا بەيبىتشىلىك سۇيگىش قالپىن تانىتتى جانە ونى الەمگە مويىنداتا ءبىلدى. ال ودان كەيىنگى بەيبىت باستامالارى مەن ءاركەتتەرى ارقىلى دا وسى باعىتتاعى نىق ۇستانىمىن ايعاقتادى. وسىنىڭ ارقاسىندا بىزگە دەگەن سەنىم ۇلعايىپ, الەمدە وڭ كوزقاراس قالىپتاستى.
مارات ءباشىموۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ادام قۇقى جونىندەگى كوميسسيانىڭ ساراپشىسى, ەۋروپالىق قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.