ەل استاناسىندا وتكەن القالى جيىندا ءتۇبى ءبىر باۋىرلاس ەلدەر تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ ارحيتەكتورى دەپ ايرىقشا باعا بەرگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ساياساتتاعى بەدەلى مەن تۇركى الەمىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءسوز بولدى.
كەلەلى جيىندى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى 1 جەلتوقسان – تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا ۇيىمداستىرىپ وتىر. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانادا جينالعان قاۋىم ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ورناتۋداعى جانە ءوزارا باۋىرلاستىق بايلانىستىڭ ىرگەسىن نىعايتۋداعى زور ەڭبەگىن اتاپ ءوتتى. شارانىڭ مودەراتورى, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى القالى جيىننىڭ «تۇركى الەمى جانە ەلباسى فەنومەنى» دەپ اتالۋى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇركى الەمىنىڭ ورتاق ماقتانىشىنا اينالعان تۇعىرلى تۇلعا ەكەنىن ايشىقتايتىنىن باسا ايتتى.
تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ قوعام قايراتكەرلەرى, ديپلوماتتارى مەن ماڭدايالدى عالىمدارى جينالعان وتىرىستا العاش بولىپ ءسوز العان مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان تۇركى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ تاريحىنا توقتالدى.
«ەلباسىمەن بىرگە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ ەكى سامميتىنە دەلەگاتسيا قۇرامىندا قاتىستىم. ءبىرىنشى سامميت 1992 جىلى ىستانبۇلدا ءوتتى. 2009 جىلى ناحچىۆاندا وتكەن تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ IX سامميتىنە باردىم. سول باسقوسۋدا ەلباسى بىرقاتار ۇسىنىس ايتتى. سونىڭ ءبىرى تۇركى اقساقالدار كەڭەسىن قۇرۋ يدەياسى بولدى. سول جەردە «قازاقستاننان اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى مىنا كىسى بولادى» دەپ مەنى تانىستىردى. ەكىنشى ۇسىنىسى – حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىن قۇرۋ باستاماسى ەدى», دەپ ەسكە الدى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىن ۇلىقتاپ, جاس ۇرپاققا ميراس رەتىندە قالاتىن يگى باستامالاردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر ۇيىم – تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى كىتاپحاناسىنىڭ ديرەكتورى ءامىرحان راحىمجانوۆ ءوز سوزىندە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماعىن ودان ءارى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن العا تارتتى.
«بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا ءتۇبى ءبىر تاريحىمىزدى, ورتاق رۋحاني مۇرامىز بەن بايتاق مادەنيەتىمىزدى ساقتاپ قانا قويماي, ءارى قاراي دامىتۋ, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ىنتىماعىن نىعايتۋ اينالامىزدا الپاۋىت ەلدەر انتالاپ تۇرعان اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدە وتە وزەكتى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسىن ءدۇيىم ەلگە كورسەتىپ, تۇركى تاريحىن, مادەنيەتىن زەرتتەۋگە بارىنشا پارمەن بەردى», دەپ اتاپ ءوتتى ءا.راحىمجانوۆ.
كەلەلى كەزدەسۋدىڭ مارتەبەلى قوناقتارىنىڭ قاتارىندا تۇركيا, قىرعىزستان, ازەربايجان, ماجارستان, موڭعوليا جانە تۇرىكمەنستان رەسپۋبليكالارىنىڭ ەلشىلەرى دە بولدى. تۇركيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلىمىزدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ۋفۋك ەكيدجي قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى جەتكەن جەتىستىكتەرىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
«قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان از ۋاقىت ىشىندە اۋىز تولتىرار جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت كوپ بولىپ كورىنگەنىمەن, ەلدىڭ دامىپ, حالىقارالىق ارەنادا ءوزىن دالەلدەۋى ءۇشىن وتە قىسقا مەرزىم. تۇركى الەمى تۋرالى ءسوز بولعاندا ودان دا كوپ تاريحي كەزەڭدى قامتىپ, مىڭجىلدىقتارعا بويلايمىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كوشباسشىلىعى كەزىندە دۇنيە جۇزىنە قازاق ۇلتىنىڭ قۇندىلىقتارىن عانا پاش ەتىپ قويماي, بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ مۇراسىن ەرەكشە باعالايتىنىن دالەلدەدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ يگىلىگى ءۇشىن اتقارعان ەرەن ەڭبەگى بارشامىزعا ءمالىم. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى جۇرتىنىڭ مادەني-رۋحاني قۇندىلىقتارىن, ءتىلىن, ورتاق تاريحىن جاس ۇرپاققا ناسيحاتتاۋدا ماڭىزدى ميسسيا اتقاردى», دەدى تۇركيانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, تۇركى الەمىندەگى باۋىرلاستىق بايلانىستاردى دامىتۋدا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقانى ايقىن. وسى ەڭبەگى ءۇشىن ەلباسى تۇركى كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى توراعاسى مارتەبەسىنە يە بولىپ, جوعارى وردەنىمەن ماراپاتتالعان-دى. ونىڭ تۇركى الەمىندەگى كوشباسشى تۇلعاسىن, اتقارعان قىزمەتى مەن ەرەن ەڭبەگىن بايانداعان قاتىسۋشىلار ەلباسى فەنومەنىن وسىلايشا ايقىندادى. ءتۇبى ءبىر تۇركى ەلدەرىنىڭ عىلىمىن ورگە دومالاتىپ جۇرگەن ايتۋلى عالىمدار دا ەلباسىنا ىقىلاسىن ءبىلدىردى. القالى باسقوسۋدا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇماتاەۆ, ازەربايجان عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى يسا گابيببەيلي, وزبەكستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى باحروم ابدۋحاليموۆ, تاتارستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى تاتار ەنتسيكلوپەدياسى جانە ايماقتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى يسكاندەر گيليازوۆ ءسوز الدى.
ەلباسىنىڭ تۇركى الەمىنە جاساعان العاشقى قادامى – 1991 جىلى تۇركىستاندا قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋ بولعان ەدى. سول جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تۇڭعىش رەكتورى, قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ ەلباسىنىڭ تۇركى الەمىنىڭ ءبىلىم, عىلىم سالاسىنا قوسقان ۇلەسىن بايانداپ بەردى.
«ەلباسى 1991 جىلى مەنى شاقىرىپ, تۇركىستاندا جاڭا وقۋ ورنىنىڭ اشىلاتىنىن حابارلادى. سوندا تۇركىستاننىڭ تۇركى الەمىندەگى ورنىن, سول جەردە بابامىز قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جاتقانىن, ءۇش عاسىر بويى استانامىز بولعانىن ايتىپ, تاريحى تەرەڭ شاھاردى جانداندىرۋ تۋرالى شەشىمىن جەتكىزدى. ول كەزدە تۇركىستاندا عىلىمي قىزمەتتىڭ نەگىزى قالانباعان ەدى. تاشكەنت, الماتى, قاراعاندى, شىمكەنت قالالارىنان عالىمداردى شاقىرتتىق. بارلىعىمىز تۇركىستاننىڭ كەلەشەگىنە سەنىپ كەلدىك. بۇل ەلباسىنىڭ تۇركىستان ارقىلى بۇكىل تۇركى الەمىن بىرىكتىرۋ يدەياسى ەدى», دەدى مۇرات جۇرىنوۆ.
ەلباسى تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ تۇركى ينتەگراتسياسىنا اسا ءمان بەرىپ كەلە جاتىر. ونىڭ ىشىندە ورتالىق ازياداعى كورشىلەس ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇماتاەۆ بارشا قازاقستاندىقتى تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىمەن قۇتتىقتاي كەلە, قازاق-قىرعىز ىنتىماقتاستىعىنا باسا نازار اۋداردى.
«نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياسي باعىتى جان-جاقتى ىنتىماقتاستىق پەن جاھاندىق تۇراقتى دامۋعا باعىتتالعانىن تاريح كورسەتىپ وتىر. قىرعىز حالقى ەلباسىنىڭ ەكى ەل اراسىندا ورناتقان ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىن جوعارى باعالايدى. ورتالىق ازيانىڭ تۇراقتىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماسەلەسىندە دە ەكىجاقتى ءوزارا ءىس-قيمىلدى جولعا قويدىق. قازاق-قىرعىز قارىم-قاتىناسىنىڭ تاريحى تەرەڭدە. ءبىزدى ورتاق تاريحىمىز, مادەنيەتىمىز, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز بىرىكتىرەدى», دەپ اتاپ ءوتتى مۇرات جۇماتاەۆ.
ودان بولەك, ەلباسىنىڭ تۇركى الەمىن بىرىكتىرۋ مەن ءوزارا بايلانىسىن نىعايتۋداعى ءرولىن قۋاتتاي تۇسكەن سپيكەرلەر تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ جارقىن بولاشاعى مەن ينتەگراتسياسىنىڭ ودان ءارى دامي تۇسەتىنىنە بەك سەنەتىندەرىن جەتكىزدى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا وتكەن حالىقارالىق جيىندا ايتىلعان تۇششىمدى پىكىرلەر مەن ورامدى ويلار لەگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تۇيىندەدى.
«تۇركى جۇرتىنىڭ باعىنا تاريحتىڭ تار كەزەڭىندە ساياساتتىڭ اسپانىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇلدىزى جارقىراپ كوتەرىلدى. سول جىلداردان باستاپ تۇركى بىرلىگى جاڭاشا سيپات الدى. ەلباسىنىڭ بىتىمگەرشىلىگى, اقىلى, ديپلوماتياسى, مامىلەگەرلىگى مەن بەدەلىنىڭ بيىكتىگىنە تالاي داۋلى جاعدايلاردا كۋا بولدىق. بۇل قاسيەتتەرى ونىڭ بىرقاتار حالىقارالىق ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋىنا ىقپال ەتتى», دەدى س.ابدراحمانوۆ.
ەلباسىنىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ نىعايۋىنا قوسقان ۇلەسى تاريحي جوعارى باعاسىن الدەقاشان العان-دى. بۇگىنگى كەلەلى جيىندا ەلباسىنىڭ تۇركى الەمىندەگى ايشىقتى ورنى تاعى ءبىر رەت ايقىندالدى.