ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسىنىڭ قۇپيالارى

ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى V-III عاسىرلاردا قىتاي مەديتسيناسىنىڭ جوعارى دامۋ دەڭگەيىن پاش ەتەتىن تالاي تۋىندىلار, جاڭالىقتار بولعان. قىتايدا ەڭ العاشقى مەديتسينالىق كىتاپ «حۋان-دينەيتسزين» («سارى يمپەراتوردىڭ ىشكى اعزالار جايلى تراكتاتى») دەگەن اتاۋعا يە. ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسى ين-يان جانە ۋ-سين ىلىمىنە نەگىزدەلگەن. 

ين-يان – بۇل قاراما-قارسى ەكى جاق. ين-يان ءىلىمى بويىنشا, بارلىق زاتتار مەن قۇبىلىستاردىڭ ءوزارا ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن قاراما-قارسى قوس جاعى بار. اعزانىڭ ساۋ ءحالى ين جانە ءياننىڭ تۇراقتىلىعىن ايعاقتايدى, مىنە وسى تۇراقتىلىق بۇزىلعان كەزدە, دەرت باسادى. ين-ءياننىڭ ەكى جاعى داۇندەستىكتە ءارى تەپە-تەڭدىكتە بولۋى ءمىنسىز رەتىندە باعالانعان.

ال ۋ-ءسيننىڭ, ورىسشا اپاتتى بەسەۋ نەمەسە بەس ەلەمەنت – مەتال, سۋ, اعاش, وت جانە جەر – قىتاي فيلوسوفياسىنداعى نەگىزگى ۇعىمداردىڭ ءبىرى; بەس مۇشەلى قۇرىلىمى الەمنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىن انىقتايدى. اپاتتى بەس ەلەمەنت اراسىندا ءوزارا ىنتالاندىرۋ نەمەسە ءوزارا مەڭگەرۋ قارىم-قاتىناسى بار.

ادامزات اعزاسى كىشى كولەمدەگى عارىشتىڭ, تابيعاتتىڭ اجىراماس بولىگى رەتىندە قاراستىرىلادى. سوندىقتان, بەس ەلەمەنت جايلى ءىلىم ادامزات ورگانيزمىنە دە قولدانىلادى. اپاتتى بەس ەلەمەنتتى تۇسپالدايتىن بەس اعزا: جۇرەك, باۋىر, وكپە, كوكباۋىر جانە بۇيرەك. وسى اعزالاردىڭ اراسىندا ءوزارا ارەكەتتەستىك بار. بەس اعزانىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنەنادام اعزاسىنداعى ديناميكالىق تەپە-تەڭدىك ورنايدى. ال تۇراقتىلىق پەن تەپە-تەڭدىك دەنساۋلىقتى ساقتاۋعا بولىسادى.

سونىمەن, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ادام اعزاسى مەناۋرۋدىين-يان جانە ۋ-سين ءىلىمى نەگىزىمەن ۇعىندىرعان, ناتيجەسىندە دەرتتى انىقتاۋ مەن ەم-شارا جاساۋ قاعيدالارى قالىپتاسقان.

قىتاي مەديتسيناسى تسزين-لو, سيۋە-ۆەيجانە ينەمەن ەمدەۋ ىلىمدەرىمەن تىعىز بايلانىستى.قىتاي مەديتسيناسىن وركەندەتۋ بارىسىندا شيپاگەرلەر ادام اعازالارى, سونىمەن قاتار, ىشكى جانە سىرتقى اعزالاردىڭ اراسىندا وزارالىق بايلانىستاردىڭ بارىن انىقتاعان. بۇل وزارالىق بايلانىستاردى قىتاي مەديتسيناسىادامزات ورگانيزمىنىڭ ءبۇتىن وزەگىنەن وتەتىن تسزين-لو تىرشىلىك ەنەرگياسىنىڭ مەريديانى دەپ اتايدى.  

تسزين-لو مەريديانىندا ناقتى رەفلەكستىك سيۋەۆەي نۇكتەلەرى بار. دەرتتى جازۋ ءۇشىن, قارۋ جانە ينەمەن ەمدەۋ تاسىلدەرىنىڭ كومەگىمەن وسى نۇكتەلەرگە اسەر بەرۋ كەرەك. ادامنىڭ دەنەسىندەگى سيۋە-ۆەيدىتىتىركەندىرتۋ ارقىلى اۋىرسىنۋدى جازۋعا, اۋرۋدى جەڭىلدەتۋگە بولادى.

قارۋ جانە ينەمەن ەمدەۋدەن باسقا, سيۋە-ۆەي تىتىركەندىرتۋدىڭ باسقا دا تاسىلدەرى قولدانىلادى: تۋي-نا ەمدىك ۋقالاۋى, مەديتسينالىق قۇتىلاردى قولدانۋ, گۋا-شا تەراپياسى. وسى تاسىلدەردىڭ دەرلىگى قان اينالىمىن رەتكە كەلتىرە وتىرىپ, ايىعۋ ناتيجەسىنە جەتەدى.

زامانۋي مەديتسينادان گورى كلاسسيكالىق قىتاي ەمى دەرتتى جازۋدان بۇرىن ونىڭ بەلگىلەرىنە كوڭىل بولەدى. قىتاي مەديتسيناسىنىڭ باستى نازارعا الاتىنى, الدىمەن ادامنىڭ ءوزى – ياعني تەك «اۋرۋىن» عانا ەمەس, ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى, تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى, داعدىلارى, مىنەز-قۇلقى. سەبەبى, قىتاي شيپاگەرلەرىنىڭ كوزقاراسى بويىنشا, دەرت – بار بولعانى اعزاداعى جالپى تەپە-تەڭدىكتىڭ ءجيى بۇزىلۋى.

وسىلايشا, قىتاي مەديتسيناسى جۇيەلىلىككە نەگىزدەلەدى. اسپاناستى ەلى مەديتسيناسىنىڭ تەورياسىندا دەنساۋلىقتىڭ تەتىگى ين مەن يان ارالىعىنداعى تۇراقتى ۇندەستىكتە دەيدى. دەرت ىشكى اعزالارداعى ين مەن يان ارالىعىنداعى ىشكى ۇيلەسىمسىزدىكتەن تۋىندايدى. قىتاي مەديتسيناسى شەڭبەرىندەگى تەراپيا مىنادا ياعني ىشكى ۇيلەسىمدىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, جەكە اعزالاردىڭ فيزيولوگيالىق قىزمەتتەرىن تۋرالاۋ جانە يممۋندىق جۇيەنى نىعايتۋ.

قىتاي مەديتسيناسىنىڭ قۇپياسى مۇلدەم قاراپايىم: بارلىق ادىستەرى مىنا تەرەڭ سەنىمگە نەگىزدەلەدى ياعني ءاربىر ادامنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندە ءوزىن قورعاي الاتىن جانە ءوزىن-ءوزى ەمدەي الاتىن وزىندىك رەتتەۋ قۇدىرەتتى كۇش بار.  تاجىربيەلى دارىگەردىڭ بار مىندەتى – وسى كۇشتەردى وياتۋ.

ءدارى-دارمەكتەر قىتاي مەديتسيناسىندا باستى رولاتقارادى. قىتاي مەديتسيناسىنىڭ ءدارى-دارمەكتەرى تابيعي شوپتەر, جانۋارلار اعزالارى مەن كەيبىر مينەرالداردان ازىرلەنەدى. تاريحي اڭگىمەلەر سۇيەنسەك, اتى اڭىزعا اينالعان باتىر شەن-نۋن ناۋقاستاردىڭ ەم-دومى ءۇشىن, وزىنە جۇزدەگەن ەمدىك شوپتەردى قولدانىپ, ولاردىڭ ەمدىك تيىمدىلىگىن انىقتاعان. قىتاي شيپاگەرلەرى شوپتەردىڭ فارماكولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن تانىپ-بىلۋگە تالپىنىپ, ەمدىك اسەرلەرى بار شوپتەردى تاڭداي بىلگەن.

ەجەلدەن كورشى ەلدىڭ مەديتسيناسى دەرتتەنۋگە ەسكەرتۋ ياعني اۋرۋدىڭ الدىن-الۋعا ۇلكەن ءمان بەرەدى. ارىدەن وسى ماقساتتا, ەجەلگى زاماندا قىتايلار پسيحولوگيالىق كۇيزەلىستەن ارىلۋ, ءتيىمدى تاماقتانۋ, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ, قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەردى قولدانۋ, ۋشۋ نەمەسە تسيگۋن جاتتىعۋلارىمەن اينالىسۋ ءتارىزدى ساۋىقتاندىرۋ شارالارىن قولدانا باستاعان.

ۇلتتىق ۋشۋ گيمناستيكاسى – قىتايدىڭ مادەني مۇراسى. ۋشۋ دەنساۋلىقتى نىعايتۋ ءتاسىلى ارىقورعانۋ ءۇشىن جاۋىنگەرلىك ونەر ناقىشى بولىپ تابىلادى. شيپاگەرلەردىڭ پىكىرىنشە, بۇل گيمناستيكامەن جۇيەلى تۇردە اينالىسۋ ورگانيزم تونۋسىن كوتەرىپ قانا قويمايدى, كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇي جانە سەرگەكتىككە سەبەپكەر, ارىدەن داۋالى ارەكەت.

تسيگۋن تىنىس الۋ گيمناستيكاسى پسيحولوگيالىق باقىلاۋعا نەگىزدەلىنەدى ياعني ادام ساناسىن قاداعالاۋعا باعىندىرادى جانە ءوز تىنىسىن رەتتەيدى. تىنىس الۋ گيمناستيكاسىمەن اينالىسۋ دەرتتى جەڭۋمەن دەنساۋلىقتى نىعايتۋدا كومەگى وراسان.

قىتاي مەديتسيناسى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا, ۇزدىك دارىگەرلەردى ەسكەرۋسىز قالدىرۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى, بيان تسيۋەكەرەمەت دياگنوزشى بولعاندەسەدى. ءدال وسى كىسى ءوز تاجىربيەسىندە مۇقيات تەكسەرىپ-قاراۋ, دىبىستاردى تىڭداۋ, ناۋقاسپەن سويلەسۋ جانە تامىر سوعۋدى ولشەۋ سياقتى دياگنوستيكالىق تاسىلدەردى كەڭىنەن قولدانعان.

ەڭ تانىمال قىتاي دارىگەرى لي شيچجەن دا قىتاي مەديتسيناسى مەن بوتانيكاسىنىڭ دامۋىنا اسا ۇلكەن ىقپالىن تيگىزۋشى ساناتىندا. ونىڭ اتاقتى فارماكولوگيالىق «بەن تساو گان مۋ» تراكتاتى («شوپتەر مەن تامىرلار تۋرالى نەگىزگى قاعيدالار»/«عاجايىپ شوپپەن ەمدەۋشى») ءتىپتى زاماناۋي مەديتسينا ءۇشىن ءوز عىلىمي قۇندىلىعىن جويماعان.

بيان تسيۋەمەن لي شي-چجەننەن باسقا, قىتاي مەديتسيناسىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەستەرىن قوسقان ۇزدىك قىتاي شيپاگەرلەرى كوپتەپ بولعان.

حۋا تو «بەس جانۋاردىڭ ويىنى» (قىتايشا ايتىلۋىندا-ۋ تسين سي) ساۋىقتاندىرۋ گيمناستيكاسىن جەتىلدىرۋىمەن تانىمال. ول ءبىرىنشى بولىپ, گيمناستيكالىق جاتتىعۋلاردى مەديتسينامەن بايلانىستىرعان. ءارى العاش ما فەي سان ءدارىسىن جانە اۋىرسىنۋدى باسۋ ءتاسىلىن وڭدەپ شىعارۋشى. حۋا تو وتا جاساردا, اۋىرتتىرمايتىن زاتتى شاراپقا ەرىتىپ, ناۋقاستارعا بەرىپ وتىرعان. سولايشا ناۋقاس وتا جاسالۋ كەزەڭىندە اۋىرسىنۋدى سەزىنبەگەن. وكىنىشكە وراي, بۇل رەتسەپتى جوعالعان.

بۇگىنگى قىتايدا تۋ يۋيۋ 2015 جىلىمەديتسينا مەن فيزيولوگيا بويىنشا ارتەميزينين جاڭالىعى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعان ەڭ تانىمال دارىگەرلەردىڭ ءبىرى. ول ءبىرىنشى ەتنوستىق قىتاي ءارى فيزيولوگيا مەن مەديتسينا بويىنشا نوبەل سىيلىعىن يەمدەنگەن العاشقى قىتاي ازاماتشاسى بولىپ تابىلادى.

ءداستۇرلى مەديتسينا – قىتايدىڭ مادەني مۇراسى. ونىڭ تيىمدىلىگىنە سەنەسىز بە, سەنبەيسىز بە, ماڭىزدى ەمەس, بىراق اقيقاتتى ەلەمەۋ اۋىر: ويتكەنى ول بىرنەشە عاسىردان بەرى قىتايلىقتاردىڭ سەنىمىنەن شىعىپ كەلەدى. COVID–19 ءتاجدى ىندەتپەن كۇرەسۋدە ءداستۇرلى قىتاي مەديتسيناسى ناۋقاستاردىڭ جىلدام ايىعۋلارىن جوعارلاتۋ مەن ءولىم-جىتىك دەڭگەيىن تومەندەتۋدە بەلسەندى ءرول اتقارۋدا, سەبەبى قىتاي مەديتسيناسىنىڭ ادىستەرى ناۋقاستاردىڭ «ىشكى ۇيلەسىمدىلىگىن» جاقسارتۋعا كومەكتەسەدى, ناتيجەسىندە كلينيكالىق دەرەكتەرمەن راستالۋ مۇمكىندىگى بار وكپە قابىنۋىنىڭ اۋىرلاۋىن تەجەۋ, ولاردىڭ بەلگىلەرىن جۇمسارتۋىنا كومەگىن ابدەن تيگىزۋدە.

P.S. ماتەريال ەكىنشى شەتەل تىلدەرى بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى چجان حۋەيتسين حانىمنىڭ ماقالاسىنا سۇيەنە وتىرىپ ازىرلەندى.