جاستار ۇيىمدارى قالاي قارجىلاندىرىلادى؟

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيس­تر­لىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلى­مىزدە 547 جاستار ۇيىمى تىركەلگەن. ال ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جالپى سانى – 22 344. ولاردىڭ 8,66 پايىزى – جاستار ۇيىمدارى. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا ەلدەگى توتەنشە جاعداي دا كە­دەرگى ەمەس ءتارىزدى. ويتكەنى جىل باسىن­دا ۇيىمدار سانى 16,4 مىڭنان ءسال اسقان. كورىپ وتىرعانىمىزداي, بىرنەشە اي ىشىن­دە اجەپتاۋىر ءوسىم بار. الايدا سانى بار ۇيىمداردىڭ ساپالى بولۋىنا نە كەدەرگى؟

كەز كەلگەن ۇيىمنىڭ كەڭ قانات جا­يىپ, جۇمىسىنىڭ ورلەي تۇسۋىنە ورتاق يدەيادان بولەك قاراجات قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. بىز­دەگى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قا­­لاي قارجىلاناتىنىن انىقتاۋ ماق­ساتىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنە حابارلاسقانىمىزدا, ەل­دەگى ۇيىمداردىڭ گرانت كونكۋرسىنا قاتىسىپ, مەملەكەتتەن قولداۋ الاتىنىن ايتتى. مينيسترلىك – تاپسىرىس بەرۋشى بولسا, گرانت كونكۋرسىن ۇيىمداستىرۋ, ىرىكتەۋ مەن ۇلەستىرۋ «ازا­ماتتىق باستامالاردى قولداۋ ور­تالىعى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيو­نەرلىك قوعامنىڭ مىندەتىندە. جاستار جانە وتباسى كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى گۇلدانا ارگەنوۆا مينيسترلىك تەح­نيكالىق تاپسىرما مەن شارانىڭ تاقى­رىبىن, كونتسەپتىن جاساۋشى رولىندە ەكەنىن ايتادى. ء«بىز وتكىزىلەتىن شارانىڭ تاقىرىبى مەن كونتسەپتىن جاسايمىز. ياعني قانداي ماسەلە قامتىلىپ, قانداي تاقىرىپتىڭ قوزعالۋى كەرەگىن تاپسىرا­مىز. ال كونكۋرستى وتكىزىپ, گرانت يەگەر­لەرىنىڭ ەرەجەگە سايكەس قالاي تاڭدا­لا­­تىنىن ازاماتتىق باستامالاردى قول­داۋ ورتالىعى قاداعالايدى. جالپى, قا­زىرگى تاڭدا وسىنداي تاقىرىپتار ما­ڭىزدى دەپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى مي­نيس­تر­لىكتەگى ءار كوميتەت ءوز سالاسىنا قاراي تاپ­سىرما بەرەدى. كونكۋرس تا, شارا دا وتكىزىلگەننەن كەيىن اتالعان ۇيىم مي­نيسترلىككە ەسەپ بەرەدى. بيىل جاس­تار جانە وتباسى كوميتەتى 21 گرانت جوباسىنا تاپسىرىس بەردى. كوبىنە جاستار ارا­سىنداعى زورلىق-زومبىلىق­تىڭ الدىن الۋعا, يننوۆاتسيالىق باستامالاردى قولداۋعا, ۆولونتەرلىك باستامالارعا با­سىمدىق بەردىك. ۇلى ابايدىڭ 175 جىل­­دىعىنا وراي دا كونكۋرس ءوتتى», دەيدى سا­راپشى.

اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيس­­تر­­لىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, بيىل ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا باعىت­تالعان گرانت­تىڭ جالپى سوماسى 1,9 ملرد تەڭگەنى قۇ­رايدى. بۇل قاراجات 118 جوباعا جوس­پار­لانعان. جاستار ۇيىمدارىنا با­عىت­تالعان گرانتتارعا 632 ملن تەڭگە قاراس­تىرىلعان. ال ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردى قولداۋعا بولىنگەن گرانت كولەمى – 305,4 ملن تەڭگە.

«بيىل ۆولونتەر جىلىنا وراي «Bir­gemiz» باستاماسى شەڭبەرىندە مەكتەپ وقۋ­شىلارىن قولداۋ, ولارعا اعىلشىن ءتىلى مەن كومپيۋتەر كۋرستارىن وتكىزۋگە قا­تىستى جوبالارعا قولداۋ ءبىلدىرىلدى. ال بىلتىر جاستار جىلى اياسىندا جاس­تار ۇيىمدارىنا بولىنگەن قاراجات كو­لەمى بيىلعىعا قاراعاندا ايتارلىقتاي كوپ بولدى. 2019 جىلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم­داردىڭ 128 جوباسىنا 3,5 ملرد تەڭ­گە كولەمىندە گرانت بەرىلسە, 2018 جىلى 1 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبو­ل­ىن­دى», دەيدى ازاماتتىق قوعام ىستەرى كومي­تەتىنىڭ ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ماقپال سالىق.

تۇسىنگەنىمىزدەي, جاستار ۇيىمدا­رى­نىڭ دا, جالپى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار­دىڭ دا نەگىزگى قاراجات كوزى – رەسپۋبليكا­لىق بيۋدجەت. كراۋدفاندينگ نەگىزىندە قور جينايتىن, مەتسەناتتاردان قولداۋ الاتىن ۇيىمدار دا جوق ەمەس, الايدا ولار كوبىنە قايىرىمدىلىق پەن بەلگىلى ءبىر يدەيا نە­گىزىندە قۇرىلعان توپتار. مەملەكەت قار­جىسىنا كۇن كورىپ جۇرگەن جاستار ۇيىمدارىنىڭ كوبىنىڭ ساناسىندا اۋەلدەن قالىپتاسىپ قويعان فلەشموب پەن اكتسيالارمەن شەكتەلۋدەن باسقا امالى جوقتاي. ءبارىمىز بىلەتىن Greenpeace تە ءبىر كەزدەرى كانادا ۇكىمەتىنىڭ قولىنا قاراپ وتىرعان-دى. ال تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيا زامانىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستار­دىڭ مەملەكەتتىك گرانتپەن شەكتەلۋ سەبەبى نەدە؟ ارينە, اقپاراتتىڭ ازدىعىنان.

وسى ورايدا اتىراۋ وبلىسى ىشكى سايا­سات باسقارماسىنا قاراستى ازاماتتىق ورتا­لىعىنىڭ ماماندارىمەن تىلدەسكەن ەدىك. بۇل اكىمدىكتى ارنايى تاڭداپ الۋى­مىزدىڭ سەبەبى – ماماندار ايماقتاعى ۇكى­مەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, اسىرەسە جاس­تار ۇيىمدارىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتى مەن تاقىرىپتارىنا ساي گرانتتاردى سارالاپ, ولاردى جەرگىلىكتى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ۇسىنىپ وتىرادى ەكەن. ياعني تەك مەملەكەتتىك قولداۋ ەمەس, شە­تەل­دىك, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ كونكۋرس­تارىنا دا قاتىسىپ, باق سىناۋعا مۇم­كىندىك تۋادى. ءبىز بۇعان دەيىن دە بىرنەشە اتىراۋلىق ISeed ستارتاپ كونكۋرسىنا قاتىسىپ, بۇگىندە جاستارعا قاتىستى جە­مىستى الەۋمەتتىك جوبالاردى جۇزەگە اسىر­عانى تۋرالى جازعان ەدىك.

2017 جىلى قازىعى قاعىلعان ازا­مات­تىق ورتالىعى ايماقتاعى الەۋ­مەت­تىك ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە بەل­سەندى ارالاسىپ, ازاماتتىق قوعام ينستي­تۋت­تا­رىنىڭ تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا جانە ۇيىم­داستىرۋشىلىقتى جاقسارتۋعا جار­­­­دەمدەسۋ ماقساتىندا جۇمىس ىستەيدى. «الەۋ­­مەتتىك باعدارلامالاردى ۇيلەستى­رۋ» ءبولى­مىنىڭ باسشىسى ايگەرىم ساۋلەن­نىڭ ايتۋىنشا, ورتالىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا اقپاراتتىق-كونسۋلتاتسيالىق كومەك كورسەتۋ, جاڭا ۇەۇ قۇرۋعا جاعداي جاساۋ, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس, گرانتتار, سىيلىقاقىلار بەرۋ بويىنشا كونكۋرستىق رەسىمدەرگە قاتىسۋ ءۇشىن قۇجاتتار دايىنداۋدا ادىستەمەلىك كومەك كورسەتىپ كەلەدى. «جالپى جىل وتكەن سايىن ۇەۇ-نىڭ جاڭا جوبالارىنا, تىڭ يدەيالارىنا ۇكىمەت تاراپىنان, ءتۇرلى قور­لاردان قولداۋ ارتۋدا. بىزدە وڭىردەگى ۇيىمداردىڭ ارنايى بازاسى جاساقتالعان. ولاردىڭ گرانت وتىنىشتەرىن دۇرىس تول­تىرۋىن قاداعالاپ, قاجەت كەزىندە تۇ­زەتۋلەر ەنگىزىپ, قۇجاتتار دايىنداۋىنا كومەكتەسەمىز. ءبولىم كۇن سايىن ارنايى قورلاردىڭ سايتتارىنا مونيتورينگ جۇر­گىزۋ ارقىلى جاڭادان جاريالانعان گرانتتار تۋرالى اقپاراتتى ۋاقتىلى ءبىلىپ وتىرادى. ءار دۇيسەنبىدە بازادا تىركەلگەن قۇرىلىمدارعا جاڭالىقتار مەن حابارلامالار جىبەرىلەدى. قازىرگى كەزدە گرانتتار كوبىنە «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعى», «سوروس-قازاقستان» قورى, قازاقستانداعى فريدريح ەبەرت اتىنداعى قور, قازاقستانداعى اقش ەلشىلىگى, USAID, تۇڭعىش پرەزيدەنت قورى, ورتالىق ازيانىڭ ەۋرازيا قورى سىندى ۇيىمدار تاراپىنان بولىنەدى. اتىراۋلىق 2 جوبا «ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ورتالىعىنىڭ» گرانتىن جەڭىپ الدى. ودان بولەك الەۋمەتتىك جوبالار جارمەڭكەسى اياسىندا شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قارجىلىق قولداۋىنا 4 ۇيىم يە بولدى. جالپى ايتار بولساق, بيىل وڭىرگە 55 370 580 تەڭگە قارجى تارتىلدى», دەيدى مامان.

ازاماتتاردى گرانتتار مەن كونكۋرس­تاردان حاباردار ەتۋ, ۇيىمداردىڭ باسە­كەلەستىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بيىل ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى قولداۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك جوبالار جار­مەڭكەسى ۇيىمداستىرىلعان. وعان «تەڭىز­شەۆرويل», Flour, NCOC, «بولاشاق اتى­راۋ», Fircroft Kazakhstan, Sarens Kazakhstan, ESS Support Service, «بولات جول» سىندى كومپانيالار قاتىستى. بيىل­عى شارادا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مۇم­كىندىگى شەكتەۋلى جاندار مەن ەرەكشە بالالارعا ارنالعان 14 الەۋمەتتىك جوبا ۇسىندى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, 4 جوبا قولداۋ تاپتى. وسى سىندى باسقا دا گرانتتاردى ىزدەپ, تۋعان ولكەسىنە پايدالى بولۋعا تىرىسىپ جۇرگەن ازاماتتارعا, ۇيىمدارعا جول اشۋعا جاعداي جاساپ وتىرعان ورتالىق بۇگىنگە دەيىن تالاي ورەن­نىڭ ورگە جۇزۋىنە سەبەپكەر بول­عان. ونىڭ دالەلى رەتىندە بيىل ەلدەگى توتەن­شە جاعداي مەن الەمدىك پاندەمياعا قارا­ماستان 25 جوباعا قارجىلاي كومەك الۋعا كومەكتەسكەن.

ازاماتتىق ورتالىعى تاراپىنان بەل­سەندى جاستاردىڭ باسىن قوسۋ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى ءبىر-بىرىنە تانىستىرۋ ماقساتىندا ءداستۇرلى تۇردە ء«وزىمىز بولىپ شاي ىشەيىك» كەشى ۇيىمداستىرىلادى ەكەن. ال ۇەۇ وكىلدەرىنە ءوز جوبالارىنىڭ ەرەكشەلىگىنە نازار اۋدارىپ, ۇيىم تىر­كەردە بەلگىلى ءبىر باعىتتى تاڭداپ, ءوز ءىسىن سول باعىتتا دامىتۋعا, جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى كەڭىنەن قولدانۋعا, قوعامدىق ماسەلەلەردى شەشۋدە وزەكتى تاقىرىپتاردى قامتۋعا, جوبانىڭ عىلىمي, ستاتيستيكالىق سيپاتىنا ءمان بەرۋگە كەڭەس بەرەدى.

جاستار ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىن ارتتىرۋ, قوعامداعى ورنىن نىعايتۋعا مەم­لەكەتتىڭ مۇددەلى ەكەنىن اتقارىلىپ جات­قان شارالاردان بىلە الامىز. «ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى» – بۇل سالاداعى تال­پىنىستاردىڭ كورىنىسى. جوعارىدا كور­سە­تىل­گەن ستاتيستيكادان دا بۇل باعىتتا جۇم­­سالاتىن قاراجاتتىڭ از ەمەسىن تۇ­سىن­­دىك. دەگەنمەن بۇل قاراجاتتىڭ قاي­دا جۇم­سالعانىن كورسەتەتىن ەسەپتەردە كوبىنە «جىل ستۋدەنتى», «ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەت جوباسى» سىندى ۇزدىكتەردى انىق­تاۋ شارالارىن عانا بايقايمىز. بالكىم, ناۋقانشىلىقتان ناقتى ىسكە جۇمىلساق ءجون بولار ما ەدى...