ەۋروپا مەن قىتاي كليماتتى وزگەرتۋگە قاۋقارلى

بۇگىنگى نومىردە وقىرماندار نازارىنا جاھاندىق ماسەلەگە قاتىستى ەكى ماقالا ۇسىنىپ وتىرمىز. ەۋروپالىق كليمات قورىنىڭ توراعاسى لوۋرەنس تۋبيانا كليمات وزگەرىسىنە قاتىستى پايىمىمەن بولىسەدى. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, قىتاي پەن ەۋروپالىق وداق جاھاندىق جىلىنۋدىڭ الدىن الۋعا قاتىستى ناقتى مالىمدەمە جاسادى.

بەرىلگەن ۋادە قانشالىقتى ورىندالماق؟ بۇل تۇرعىدا لوۋرەنس تۋبيانا قىتاي بيلىگى دە, ەۋروپالىق وداق شەنەۋنىكتەرى دە ناقتى جوسپار ۇسىنۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى. ويتكەنى كومىرتەگى گازىن شىعارۋ مولشەرىن ازايتۋعا مىندەتتەمە العان مەملەكەتتەردىڭ ۇزاق مەرزىمدى جوسپارىنا قازىرگى ساياسي شەشىمدەر كەرى اسەرىن تيگىزبەۋى ءتيىس. اۆتوردىڭ بۇلاي وي تولعاۋىنا كەيىنگى جىلدارى بىرقاتار مەملەكەتتىڭ پاريج كەلىسىمىنەن شىعۋى سەبەپ بولىپ وتىر. لوۋرەنس تۋبيانانىڭ پىكىرىنشە, اقش حالىقارالىق كەلىسىمدەردەن شىققانىنا قاراماستان, جاھاندىق باعىت ايقىن. «نولدىك» مولشەر – باستى ماقسات.

اۆتوردىڭ  ماقالاسى بۇۇ باس اسسامبلەياسى 75-سەسسياسىنىڭ جالپىساياسي دەباتتارىندا ءسوز سويلەگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سوزىمەن ۇندەس شىعىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ءجون.

«كليماتتىڭ وزگەرۋى – ءبىزدىڭ وركەنيەتىمىزگە قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعان تاعى ءبىر ەكزيستەنتسيالدى داعدارىس. بۇل ماسەلە قاۋىپ ءتوندىرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار باسقا قاتەرلەر ءۇشىن «قوزعاۋشى كۇش» قىزمەتىن دە اتقارادى. ادامزات بالاسى بۇل جاھاندىق سىن-قاتەرگە توتەپ بەرۋگە ءالى دە قاۋقارسىز. دەگەنمەن, كوروناۆيرۋس ىندەتىنەن كەيىنگى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ كەزەڭىندە قورشاعان ورتانى قورعاۋ تاقىرىبىن حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ باستى ماسەلەسى رەتىندە كوتەرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ وتىرمىز. ءبىز بۇۇ-نىڭ كليماتتى جاقسارتۋدىڭ التى وڭ قادامى اتتى جوسپارى اياسىندا كۇش بىرىكتىرۋگە مىندەتتىمىز», دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

جاھاندىق تاعى ءبىر ماسەلە – قىزداردىڭ ءبىلىم الۋى يۋنەسكو جاھاندىق ءبىلىم الۋدى باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مانوس ءانتونينيستىڭ ماقالاسىندا تالقىلانادى. اۆتور قازىرگى تاڭدا قىزداردىڭ ءبىلىم الۋى جەڭىلدەگەنىمەن ءالى دە تۇيتكىلدەر جەتەرلىك ەكەنىنە توقتالادى. اسىرەسە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى تومەن مەملەكەتتەردە ءبىلىم سالاسىنداعى گەندەرلىك تەڭسىزدىك ءورشىپ تۇر. وعان قوسا, كەدەي ەلدەردە ەرتە جۇكتىلىك تە ازايار ەمەس. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا, ءبىلىم سالاسىنداعى گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ءالى دە اتقارىلاتىن جۇمىس كوپ. 

پاريج – بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ بيىلعى جيىنىنان ءبىر اپتا بۇرىن الەمنىڭ ەڭ ۇلكەن نارىعى مەن ەكىنشى ۇلكەن ەكونوميكاسىنىڭ وكىلدەرى وزدەرىنىڭ كليماتقا قاتىستى جوسپارىن نازارعا ۇسىندى. ونىڭ ناتيجەسىن اڭعارۋ ءۇشىن ۇلتتىق بارلاۋ قىزمەتىندە جۇمىس ىستەۋ قاجەت ەمەس. ەۋروپالىق وداق پەن قىتاي كومىرتەگى گازىن شىعارۋدى نولگە تۇسىرۋگە ۋادە بەردى. بۇل ەكى تاراپتىڭ وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىعى تەرەڭدەيتىنىن كورسەتەدى.

مۇنداي مىندەتتەمەلەر ناقتى ساياساتپەن بەكىتىلۋى كەرەك ەكەنى انىق. بىراق ءسوزدىڭ وزىندە ۇلكەن كۇش بار. قىتاي باسشىسى سي تسزينپين دە, ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پرەزيدەنتى ۋرسۋلا ۆون دەر لايەن دە الدىن الا تالقىلاۋسىز ماقتانبايدى نەمەسە مالىمدەمە جاسامايدى. ەگەر ولار ناقتى ماقسات قويسا, وعان قول جەتكىزۋدىڭ ءتاسىلىن بىلەدى دەگەن ءسوز.

وعان قوسا, ەۋروپالىق وداققا مۇشە 27 مەملەكەتتىڭ 2050 جىلعا قاراي كومىرتەگى گازىن شىعارۋدى نولدىك دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ مەن 2030 جىلعى ماقساتقا كەلىسۋى وڭاي­عا سوقپايدى. ەۋروپالىق باسشىلار بۇ­عا­ن قارسى تۇرۋعا ءازىر تاراپتاردىڭ مۇد­دە­سىمەن دە تانىس. قىتايدىڭ باسشىلارىنا دا 2030 جىلعا دەيىن پارنيكتى گازدى شى­عارۋدىڭ مەجەسىنەن ءوتىپ, 2060 جىلعا قاراي كومىرتەگى گازىنان تازا ەل بولۋدى مالىمدەۋ دە وڭاي ەمەس. قىتايدىڭ الىپ ەكونوميكاسىن جاڭا باعىتقا بەيىمدەۋ دە ءجۇردىم-باردىم جاسالمايدى. سوعان قارا­ماستان, ەكى تاراپ تا كليمات وزگەرۋىنىڭ شىندىعىن, ەكونوميكالىق وزگەرىس قا­جەتتىگىن جاقسى تۇسىنەدى. سونداي-اق كىم بۇرىن ارەكەت ەتسە, الداعى ۋاقىتتا سونىڭ ءباسى جوعارى تۇراتىنىن دا انىق اڭعارادى.

2015 جىلعى كليمات جونىندەگى پا­ريج كەلىسىمىنە ساي, پارنيكتى گازدىڭ شىعا­رى­لىمىن ازايتىپ, ەكونوميكانى جاڭا باعىتقا جىلدامدىقپەن بەيىمدەۋ بۇرىن-سوڭدى جاسالماعان ەدى. وعان قول جەتكىزۋ مىقتى باسشىلىقتى تالاپ ەتەتىنى قازىردىڭ وزىندە انىق بايقالادى. مەملەكەتتەر, ايماقتار, قالالار, ۇلكەن بيزنەس جانە قارجى ورتالىقتارى «نولدىك» دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ جونىندەگى جوسپارىنا كىرىسىپ كەتتى. پاريج كەلىسىمىنە قول قويىلعالى بەرى 5 جىل وتكەنىن ەسكەرسەك, بۇل مىندەتتەمەلەر ماڭىزدى ارەكەت قالىپتاسا باستاعانىن كور­سەتەدى. قىتايلىق جانە ەۋروپالىق باس­شى­لار ناقتى جانە ەگجەي-تەگجەيلى ءىس-قي­مىل جوسپارلارىن جۇزەگە اسىراتىن ءسات ەكەنىن مويىندايدى.

ء«بىر ولشەم بارىنە ساي» جوسپارى جوق. كەي جوسپار تەحنولوگيالىق وزگەرىس جونىندە بولۋى مۇمكىن, بىراق باسقالارى ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن, تابيعاتتى قال­پىنا كەلتىرۋگە ماڭىز بەرىپ, كەشەندى ارە­كەتكە كىرىسۋدى تالاپ ەتەدى. ءبىز ءبىر-ءبىرى­مىزدىڭ تاجىريبەمىزدەن ساباق الامىز. 

ءوز كەزەگىندە قىتاي 2060 جىلعى جوسپارىنا قول جەتكىزۋ بويىنشا ناقتى كەزەڭدەر كورسەتىلگەن ۇزاق مەرزىمدى سترا­تەگياسىن جاساۋى كەرەك. مۇنداي جوسپار قىسقا مەرزىمدەگى شەشىم قابىل­داۋدىڭ قىتايداعى ۇزاق مەرزىمدى دامۋ باعىتىنا ساي كەلەتىنىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت. ولاردىڭ قاتارىندا پاريج كەلى­سىمى اياسىنداعى بەس جىلدىق ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ارەكەت جوسپارى بار. ايتپەسە ماسەلەنى كەيىنگە شەگەرە بەرۋ ۇزاققا سوزىلادى.

قىتاي ءۇشىن باستى ماسەلە كومىر­قىش­قىل گازىن شىعارۋدىڭ شەكتى دەڭگەيىنە 2025 جىلعا دەيىن جەتىپ, ونى تومەندەتۋ جونىندە (70-75 پايىزعا) جوسپار قۇرىپ, قازبا وتىندارىنا سۇيەنبەيتىن, كومىردى تۇتى­نۋ كولەمىن ازايتۋعا قاتىستى ناقتى ماقسات قويۋ قاجەت. قىتايدىڭ ء«بىر بەل­دەۋ – ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا ەل­دەگى جانە شەتەلدەردەگى جاڭا كومىر كەنىش­تەرىن قارجىلاندىرۋ مەن قۇرىلىسىن قانشالىقتى توقتاتاتىنى ماڭىزعا يە.

قۋانىشقا وراي, كومىردىڭ كليماتقا تيگىزەتىن كەرى اسەرىنەن بولەك, ول ەكونو­ميكالىق تۇرعىدا دا ءتيىمسىز. 2019 جىلى كومىر ارقىلى شىعاتىن قۋات مولشەرى ەۋروپالىق وداقتا 24 پايىزعا, اقش-تا 16 پايىزعا ازايدى. وسىلايشا, 2017 جىلعى دەڭگەي ەكى ەسەگە ازايدى. قىتايدىڭ وزىندە ەلدەگى كومىر كەنىشتەرىنىڭ 60 پايىزى شىعىنمەن جۇمىس ىستەپ وتىر. سونىڭ ناتي­جەسىندە ەل بيلىگى كۇن جانە جەل ەنەر­گەتيكا سالاسىنداعى مۇمكىندىگىن ارتتى­رۋعا, شەتەلدەردە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن ارتتىرۋعا دەن قويا باستادى.

قىتاي سەكىلدى ەۋروپالىق وداق تا ۇزاق مەرزىمدى جوسپارىنا قالاي قول جەتكىزەتىنىن كورسەتۋى كەرەك. ەۋروپالىق كوميسسيا 2030 جىلعا قاراي پارنيكتى گازدار شىعارۋ كولەمىن 55 پايىزعا ازايتۋعا مىندەتتەمە الدى. بۇل – «نولدىك» مەجەگە جەتۋدەگى ماڭىزدى قادام. ەندى جوسپاردى ۇيىمعا مۇشە 27 مەملەكەت قولداۋى كەرەك. ەۋروپالىق پارلامەنت ءوز كەزەگىندە 60 پايىزدىق مەجەنى سۇراپ وتىر. كەلىسىمگە ەرتەرەك قول قويىلسا, ەۋروپالىق وداقتىڭ العا شىعۋىنا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرىلەدى.

ءبىر ماقساتتى ويدا ۇستاعان قىتاي مەن ەۋروپالىق وداق وسى سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ مۇمكىندىگىن ءتيىمدى پايدالانۋدى كوزدەيدى. ەكى تاراپ تا COVID-19 داعدارىسىنان شىعۋ, تۇراقتى قارجىلاندىرۋدىڭ ءرولىن كوتەرۋ, قارىزدى جەڭىلدەتۋدى باسقارۋ جانە كومىرتەگىن كوپ تۇتىناتىن جانە وزگەرىسكە ۇشىرايتىن سەكتورلارداعى جۇمىسشىلاردى قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ۇقساس ماسەلەلەرگە تاپ كەلىپ وتىر. ىنتىماقتاستىق ۇلتتىق دەڭگەيدە قالىپ قويماۋى ءتيىس. قالالار, ايماقتار, پروۆينتسيالار جانە يندۋستريا اراسىنداعى سەرىكتەستىكتىڭ مۇمكىندىگى مول ەكەنى الدەن اڭعارىلادى.

ەگەر قىتاي مەن ەۋروپالىق وداق ماقساتتارىنا قول جەتكىزسە, جاھاندىق اسەرى دە تەرەڭ ءارى كەڭ بولماق. «الەمنىڭ زاۋىتى» سانالاتىن قىتاي 2018 جىلى الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەكسپورتتاۋشى, ەڭ ۇلكەن ءۇشىنشى يمپورتتاۋشى ەل اتاندى. «نولدىك» ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بۇكىل قوعامعا ارنالعان ارەكەت پەن تازا ستاندارت قويسا, ونىڭ اسەرى برازيليادان باستاپ, اۋستراليا, يندونەزيا, سونداي-اق افريكانىڭ بۇكىل ەلدەرى مەن تاياۋ شىعىستى قامتىپ, تاۋار جەتكىزۋگە وزگە­رىس اكەلەدى. قاراپايىم تىلمەن ايت­قاندا, الەم ەلدەرى وزدەرىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق جوسپارىن «جاسىل ەكونوميكا» ارقىلى قاراستىرۋى ءتيىس.

ەۋروپالىق وداقپەن وتكىزگەن كەلىس­سوز­دەردەن كەيىن قىتايدىڭ جاساعان مالىم­دەمەسى ديپلوماتيانىڭ ماڭىزدى ءرولىن كورسەتەدى. اقش كەيىنگى ءتورت جىل­دى كوپجاقتى ينستيتۋتتاردى, حالىق­ارالىق ىنتىماقتاستىقتى بۇزۋمەن وتكىز­گەنىنە قاراماستان, ءالى دە ولاردى قول­دايتىندارعا وڭتايلى جەڭىلدىكتەر ۇسىنۋىن جالعاستىرا بەرەدى.

اقش حالىقارالىق قوعامداستىقپەن قاتىناسىن قانشالىقتى وزگەرتەتىنىنە قاراماستان, جاھاندىق باعىت ايقىن. «نولدىك» مولشەر – باستى ماقسات. بۇكىل باسشىلىق ءوز مىندەتتەرىن سوعان سايكەس ورىنداۋى ءتيىس.

لوۋرەنس تۋبيانا,

فرانتسيانىڭ بۇۇ كليمات وزگەرىسى كونۆەنتسياسىنداعى بۇرىنعى وكىلى. قازىر ەۋروپالىق كليمات قورىنىڭ توراعاسى بولىپ قىزمەت اتقارادى. پاريجدەگى Sciences Po ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى

Copyright: Project Syndicate, 2020.

www.project-syndicate.org