جەكە مۇراعاتىمدا بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلگەن تاريحي قۇندى قۇجاتتار بارشىلىق. ونىڭ ىشىندە: ۇرىس قيمىلدارىنىڭ مالىمەتتەرى مەن حابارلارى, شايقاس سىزبالارى مەن كارتالار, سونىمەن بىرگە وتتى جىلداردا باۋىرجان مومىش ۇلىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان قۇجاتتار (الدەقالاي سەبەپ-سالدارسىز ىسكە اسىرىلماعانى) باتىر اعامىزدىڭ تۋا ءبىتتى دارىن يەسى, شىنايى تالانتتى قولباسشى ەكەنىن ايعاقتاي تۇسەدى. باۋىرجان مومىش ۇلى ۇلت تاريحىندا الدىمەن دارىندى اسكەري ويشىل, تاعىلىمدى تاربيەشى, قالام قارىمى تەك شىندىققا سۇيەنگەن جازۋشى تۇلعا. باتىر اعامىزدىڭ وسىنداي قاسيەت قىرى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ايشىقتالا ءتۇسۋى قاجەت.
شايقاستا از شىعىنمەن جەڭە ءبىلۋ – ەرەكشە ونەر.
باۋىرجان مومىش ۇلى
«باۋىرجان سەرىپپەسى»
سوعىستىڭ سان ءتۇرلى ارەكەتتىك جاعدايلارىندا «قورشاۋدان شىعۋ مەن شەگىنىس جاساپ» وراعىتا وتىرىپ, ۇرىس ءتاسىلىن جاساپ ۇرىستى ۇيىمداستىرا ءبىلۋ, از كۇشپەن جاۋدى ەڭسەرىپ, شەگىنىسكە شىعىپ, كۇش جيناپ, قايتا تويتارىس بەرۋدە ديۆيزيا كومانديرى ي.ۆ.پانفيلوۆ پەن باتالون كومانديرى ب.مومىش ۇلىنىڭ اسكەري ويلى تانىمى – قوس قولباسشىنىڭ اسكەري قاس شەبەرلىكتەرىنىڭ دۇنيەتانىمىنا ءتان قۇبىلىس ەمەس پە؟!.
قيان-كەسكى شايقاستا جاۋ كۇشى باسىم تۇسكەندە, تىعىرىققا تىرەلگەن شاقتا, جول تاۋىپ, ءتاسىلدى وڭتايلاندىرۋ – كوماندير ءۇشىن سىن ساعات. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە قىزىل ارميانىڭ كوپتەگەن بولىمدەرى وسىنداي ساتتەرگە دۋشار بولعانى بەلگىلى. مۇنداي سوعىس دراماسى قازاقستان مەن قىرعىزستاندا جاساقتالعان 316-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, گەنەرال-مايور ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ دا باسىنان ءوتتى. ديۆيزيانىڭ اسكەري قيمىلعا دايىندىعىنا ءۇش اي مەرزىم بەرىلدى. دايىندىق مەرزىمى قىسقارتىلىپ, ماسكەۋ قورعانىسىنىڭ سولتۇستىك-باتىسىنداعى 130-140 شاقىرىمدىق شەپكە ورنالاستىرىلدى.
باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان جاۋدىڭ موتورلى ديۆيزياسى ماسكەۋگە قاراي لاپ قويعان ءسات. باۋىرجان اعامىزدىڭ بارلاۋ توبى قولعا تۇسىرگەن وفيتسەردىڭ «تاڭعى اس – ۆولوكولامسك, كەشكىلىك اس – ماسكەۋدەن» دەگەنىندە جاۋدىڭ ورەكپىگەنى ايقىن ەدى. 316-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ الدىندا اسا كۇردەلى مىندەتتى شەشۋ تۇرعانى انىق بولاتىن.
قاراپايىم عانا دايىندىعى بار ديۆيزياعا تاپسىرمانى قالايدا ورىنداۋ مىندەتى تۇردى. جاۋ كۇشى ءۇش-ءتورت ەسە باسىم. دەگەنمەن دە, مىندەت ورىندالدى. ماسكەۋ قورعانىسى جاۋعا توتەپ بەردى. جان الىسىپ, جاۋمەن جاعا جىرتىسىپ, كەسكىلەسىپ, تويتارىس بەرە بىلگەن ەرلەر ار جولىندا نامىسىن جالاۋ ەتتى. كەيىننەن ماسكەۋ قورعانىسى جونىندە ءوز جازباسىندا باۋىرجان اعامىز گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆتى: «تاباندى دا تەگەۋرىندى, تانىمى جۇيەلى, ويلى, ۇستاز-گەنەرال قۇرمەتكە بولەندى» دەپ جازدى.
316-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ ۇرىستارى جونىندەگى مۇراعات قۇجاتتارىنان باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ باتالونى ارەرگراد قۇراماسى رەتىندە جاۋىنگەرلىك تاپسىرمالاردى ءجيى ورىنداعانى بايقالادى. ياعني ديۆيزيانى باسىم كۇشپەن قورعاي وتىرىپ, جاۋعا الدىمەن قاتتى تويتارىس بەرىپ, شەگىنىپ جاڭا پوزيتسياعا ورنىعۋ. ءار شايقاستا جاۋدىڭ باسىم كۇشىمەن قيان-كەسكى ۇرىس سالىپ, باتالون تاپسىرمانى ورىنداپ, جاۋىنگەرلىك قابىلەتتەرىن ساقتاي ءبىلدى. پولكوۆنيك سەرەبرياكوۆتىڭ ۇرىس مالىمەتتەرىندەگى باياناتىندا: «ديۆيزيادان بەس رەت بولىنە شىعىپ, جاۋ تىلىندا ارنايى كۇردەلى تاپسىرمانى ورىنداپ, باۋىرجان مومىش ۇلى ءوز باتالونى مەن سوعىس تەحنيكاسىن شىعىنعا ۇشىراتپاي قورشاۋدان شىعارا ءبىلدى. ال ارميا گەنەرالى ي.م.چيستياكوۆ «وتانعا قىزمەت» كىتابىندا ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ بويىنداعى باتىرلىق پەن وجەتتىكتى باعالاعانىنا ارنايى توقتالادى. موسكۆا تۇبىندەگى شايقاستا باتالون بىرنەشە كۇن قورشاۋدا قالىپ, پولكپەن بايلانىسى ۇزىلەدى. باتالون جاۋدىڭ باسىم كۇشىمەن كەسكىلەسكەن ۇرىس جۇرگىزەدى. 400 ءفاشيستى جەر جاستاندىرادى. ۆولوكولامسك تاس جولىندا جاۋدى توقتاتىپ, ورمانعا قاراي مانەۆر جاساپ, جاۋ قورشاۋىن بۇزا جارىپ, ءوز پولكىنە قوسىلادى. وسى ۇرىستان كەيىن ي.ۆ.پانفيلوۆ قيىن-قىستاۋ ساتتەرىندە باۋىرجان مومىش ۇلىن قاسىنان شىعارماي رەزەرۆتىك كۇش رەتىندە, ەڭ اۋىر شايقاستارعا جۇمسايدى. شايقاس كورىنىستەرى باۋىرجان اعامىزدىڭ «موسكۆا ءۇشىن شايقاس» كىتابىنىڭ «گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆ» پوۆەسىندە كەڭىنەن جازىلادى.
مىنە, وسىنداي ءتۇرلى دەرەك كوزدەرىنە ۇڭىلە وتىرىپ, باتالوننىڭ ۇرىس قيمىلدارىنداعى كارتالارى مەن سىزبالارىنا, قۇجاتتارىنا تالداۋ جاساۋ ارقىلى اسكەري عىلىم دۇنيەسىنە «باۋىرجان سەرىپپەسى» («باۋىرجانوۆسكايا سپيرال») ءتاسىلى دەگەن تەرميندى قوسۋىما تۋرا كەلدى (1995 ج). بۇل ۇعىمنىڭ نەگىزگى ءمانى ب.مومىش ۇلىنىڭ باتالونى (ارەرگراد), جاۋ قورشاۋىنىڭ باسىم كۇشىن بۇزىپ, شىعا ۇرىس جاساۋ. بۇل جاۋدان باس ساۋعالاپ قاشۋ ەمەس, قايتا جاۋدى قاپتالدان, ول جول بويىندا نەمەسە ورماندى جەرلەر مەن القاپتاردا جاۋ كۇشتەرى مەن كولوننالارىنا تۇتقيىلدان, شەڭبەرلەپ, شابۋىل جاساپ تالقانداۋ ءتاسىلى. جاۋدىڭ ءتىرى كۇشىن جويىپ, تەحنيكاسىن قيراتىپ, باس كوتەرتپەي تالقان ەتۋ. باتالون تەك ديۆيزيا كومانديرىنىڭ بۇيرىق بەرۋىنەن كەيىن عانا جىلجۋعا بەت العان. ءتىپتى كەيىن جىلجۋدا دا ءار روتادان نە ۆزۆود, بولىمشەلەردەن ءبىر ەكى ادامدى سوڭىنان قالدىرىپ, ءىزىن بايقاتپاي شاپشاڭ قوزعالىپ وتىرعان. وسى ەرەكشەلىكتەردى باعامداپ زەردەلەسەك, باۋىرجان قۇراماسى ارەرگراد باتالونى, تاكتيكالىق ۇرىستىڭ جاڭا فورماسى رەتىندە «باۋىرجان سەرىپپەسى» دەپ تانۋعا ابدەن لايىقتى. ارينە «سەرىپپە» تەرمينى ديۆيزيانىڭ سوعىس قيمىلدارىن ۇيىمداستىرۋدا كومديۆ ي.ۆ.پانفيلوۆتىڭ ءادىس تاسىلدەرىمەن بايلانىستى شىققانى ءمالىم. ايتسە دە, سوعىسقا دەيىنگى جاۋىنگەرلىك جارعىلاردا «تىرەك پۋنكتى», «قارسىلىق تورابى», ونىڭ ىشىندە تىپتەن «تانكىگە قارسى توراپ» سياقتى تەرميندىك ۇعىمدار قولدانىس تاپپاعان ەدى. قورعانىس تەك تۇتاستاي قازىلعان ور تۇرىندە جاسالدى. ال ەندى ديۆيزيا امالسىزدان قورعانىستى اسا كەڭ كولەمدەگى (40-60 كم) كەڭدىكتە قۇرعان كەزدە جاۋ كۇشىنىڭ ۇمتىلۋ تۇسىن انىقتاۋ ءۇشىن, قارسىلاسقا كەدەرگى كەلتىرۋ ءۇشىن مينالىق القاپتار مەن ءتۇرلى كەدەرگىلەردى دە قۇرۋعا تۋرا كەلدى. سەرىپپە ديۆيزيانىڭ قورعانىس مايدانىنا تارتىلا قۇرىلىپ, ەڭ باستىسى, وسى سەرىپپەنىڭ ۇزىلمەۋى نەگىزگى ءرول اتقاردى. سەرىپپە جيىرىلىپ, كەلگەن جاۋدى قىسىپ تىعىرىققا تىرەدى, ەنتەلەگەن جاۋدىڭ ەكپىنىن باسىپ, سوڭىنان «نايزاعاي سوعىس» جوسپارىن بىت-شىت ەتتى. ەشقانداي كۇمان جوق, دارىندى شاكىرتتىڭ ويلى ۇستازىنىڭ اقىل-ويىنان تۋىنداعان تەوريانى ءداپ باسىپ ىسكە اسىرعاندىعى.
«باۋىرجان سەرىپپەسى» كومديۆ ي.ۆ.پانفيلوۆ تۇرعىسىنان دۇرىس دەپ ماقۇلداندى. باتالون كومانديرىنىڭ ەسەبىن تىڭداعان گەنەرال: ء«سىز, ءوزىڭىزدىڭ سەرىپپە-تارتپاڭىزدى ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى. ءسىز ونى قالاي ىسكە اسىردىڭىز؟ وسىدان باستاڭىز...»
ءبىز بۇگىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ شايقاستارى مانەۆرلىك شەبەرلىككە اينالعانىن ايقىن بايقايمىز. ال اعامىزدىڭ «سەرىپپەسى» ماڭىزعا يە بولىپ, ول ءارى قاراي «ۇتقىر قورعانىس» دەگەن تەرمينگە ۇلاستى.
«اسكەري ايلاكەرلىك» ۇعىمى – اسكەري ءتاسىل-ارەكەتىنىڭ تاۋەكەلى. ول شتاب بازاىنداعى ەسەپتى جۇرگىزۋشى كومانديردىڭ تۆورچەستۆوسىنان تۋىنداپ, سوعىستا دۇرىستىققا قول جەتكىزدىرتەدى. وقىپ, تانيمىن دەگەنگە اسىرەسە, اسكەري ادامعا ب.مومىش ۇلىنىڭ تاۋەكەلشىلدىگى مەن قىراعىلىعى باتالون كومانديرى رەتىندەگى سوعىس قيمىلىنداعى شەشىمى ا.بەكتىڭ «ۆولوكولامسك تاس جولى» كىتابىندا ايقىن كورىنىس تاپقان. از كۇشپەن جاۋ كۇشىن قيراتا سوعۋى مەن قورشاۋدى بۇزىپ-جارىپ, شىعىنسىز شىعۋى تاڭداندىراتىن قۇبىلىس. گريۋنا, سەرەدا سەلولارى مەن ماتەرنينو ستانساسىنا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ, قيمىل-ارەكەت ۇستىندە اڭشىلىق قۋلىققا كوشىپ, سونداي-اق باتالوندى ەرەكشە «رومب» جاۋىنگەرلىك تارتىبىندەگى ساپقا تۇرعىزۋ ارقىلى نەمەسە اتىس قارۋىنان ءبىر ساتتە دۇركىن-دۇركىن وق اتقىزىپ, جولداعى جاۋ كولوننالارىن تالقانداۋى, ماسكەۋ قورعانىسىنداعى تاپسىرمالاردى ىجداعاتتىلىقپەن, كورەگەندىلىكپەن ورىنداۋى شايقاستىڭ ءساتتى اياقتالۋىنا اكەلدى. بۇل جاعدايلاردا كومبات ءاردايىم جاۋىنگەرلەر اراسىندا, تىزە قوسىپ انتالاعان فاشيستەرمەن ەرلەرشە ارپالىستى. وسىنىڭ ءبارى جاۋىنگەرلەردىڭ بويىنداعى قورقىنىشتى جەڭۋگە اكەلىپ, جاۋمەن كۇرەسە الاتىن جىگەرلىلىككە بوي الدىردى. مۇنى ءوزى كومديۆكە بەرگەن باياناتىندا «سوعىس پسيحولوگياسى» دەپ اتاپ, شايقاستىڭ ءدال سولاي بولعانىن گەنەرال ي.ۆ.پانفيلوۆ اسا زور ىقىلاسپەن قۇپتاعان بولاتىن.
جاۋىنگەرلىك تاجىريبەسى مول كومديۆ ي.ۆ.پانفيلوۆ پەن كومبات ب.مومىش ۇلىنىڭ ۇرىستىق تاكتيكاسى جالپى جاۋىنگەرلىك جارعىعا «قورشاۋدان شىعۋ جىلجي وتىرىپ, شابۋىل جاساۋ تاراۋىنا ۇرىس قيمىلدارىنا وراي «وچاگوۆايا», «تىرەك پۋنكتى», «تانكىگە قارسى توراپ» سياقتى ارنايى تەرميندەردى قوستى.
كاسترو قۇرمەتتەگەن قولباسشى
باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ شابۋىل نەمەسە باسقاداي ۇرىستار تاكتيكاسىن جۇرگىزۋگە قوسقان ۇلەسى زور. جەتەكشىنىڭ اناليتيكالىق تانىم تالانتتىلىعى مەن تۆورچەستۆولىق ويلاۋ جۇيەسى سوعىستىڭ ودان كەيىنگى جىلدارىندا پولككە جەتەكشىلىك ەتىپ, ودان ديۆيزيا باسقارعان كەزدە ايقىن كورىنىس تاۋىپ, تانىلا باستاعانى بارشاعا ءمالىم بولدى. ب.مومىش ۇلى كاسىبي سوعىستىڭ جاڭا ءتيپتى بىلگىرى رەتىندە شابۋىلدىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان – جاۋدى تالقانداۋ, تەك شابۋىلداۋشى جاياۋ اسكەردىڭ الدىڭعى ۇزەڭگىسىندەگى ۇرىسقا تيەسىلى جانە ودان ءارى قارسىلاستى «مۇجگىلەۋ» دەگەن ادىستەر كوپ رەتتە اتىس پەن تەحنيكانىڭ مانەۆرلىك ماكسيمالدىق مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى ەتە بەرمەيدى, وسىدان اسكەري قۇرامالاردىڭ شابۋىلداعى ەكپىنىنە كەدەرگى كەلتىرەدى دەپ, ەسكى تاسىلدەرىنە قارسى بولادى.
ب.مومىش ۇلى تەرەڭ ۇرىستىڭ تەورياسىن جاقتاپ قانا قويعان جوق, جاۋىنگەرلىك ۇرىستىڭ «ۇتقىر تاسىلدەرىن» يگەرتۋگە اتسالىسقان بىردەن-ءبىر جاڭاشىل كوماندير. رەسەي اسكەري عالىمى, گەنەرال ترياندوفيلوۆ دايىنداعان ءادىستى شىنايى سوعىس جاعدايىندا ىسكە اسىرعان. تەرەڭ ۇرىستىڭ تەورياسىن جاقتاۋشى تاكتيك. اتالعان تەوريانى ىسكە اسىرۋدا قول جەتكىزەتىن ماكسيمالدى تيىمدىلىك – الدىمەن پولكتىڭ جاعدايدى ەسەپكە الا وتىرىپ, ءوز ەركىمەن قيمىل جاساۋىنا بۇتىندەي ەرىك بەرۋ جانە ديۆيزيانىڭ تانك, ارتيللەريا قۇرامالارىن ءىشىنارا باعىنىشتىلىققا كوشىرە وتىرىپ, شابۋىل جاساۋ. بۇل جاعداي شابۋىل كەزىندە مانەۆرلىك پەن اتىستىڭ شابۋىلداۋ مۇمكىندىگىن ۇدەتە تۇسەدى. باۋىرجان مومىش ۇلى جالپى اسكەري سوعىستىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن كوماندير. ۇرىس – قاراما-قارسى كۇشتەردىڭ ءبىر-بىرىنە وق جاۋدىرىپ اتىسىپ, شايقاسۋى. كىمدە-كىم اتىستى دۇرىس ۇيىمداستىرسا, سول جەڭىسكە جەتەدى. كىم قاجەت كەزىندە ءتيىستى ورىندا بولسا, دەر شاعىندا اتىستا باسىمدىلىق كورسەتسە, الاپات اتىسقا بوي بەرمەي شاپشاڭ قيمىلداپ, قارسىلاستىڭ اتىس ۇياشىقتارىن تەز جويعان كۇش قانا جەڭىسكە يە بولادى. مانەۆر مەن اتىس جەڭىستىڭ نەگىزى. سوعىستىڭ سوڭعى جىلدارىندا 1-پريبالتيكا مايدانىندا ءوز ديۆيزياسى مەن ءتۇرلى قۇرامالارداعى شابۋىلدىڭ ەكپىنى تومەندىگىن بايقاعان كوماندير ب.مومىش ۇلى بۇل جاعدايدى قارسىلاستىڭ اتىس ۇياشىقتارىن جەدەل تۇردە جويماعاندىقتان, ونى ۇزاق ۋاقىت اتقىلاۋعا جەتكىزىپ بارىپ تۇنشىقتىرۋدان دەپ تۇسىندىرەدى.
ليتۆادا مارياپولەنى العان كەزدە باتىر اعامىز قالا تۇرعىندارىنىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە: «بۇل جەڭىس اۋىر شايقاستارمەن, كومانديرلەردىڭ تاپقىرلىعىمەن, جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگى مەن جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كومەگىمەن كەلدى» دەيدى. سوعىستاعى جەڭىس جاۋىنگەرلەردىڭ باۋىرلاستىعىمەن, تىلداعى حالىقتىڭ قولداۋىمەن كەلدى. داڭقتى كومانديردىڭ وسى اتالى ءسوزى بۇگىندە ۇمىتىلىپ بارا جاتقانداي. قانداي وكىنىشتى؟!
باۋىرجان اعامىزدىڭ قۇندى پىكىرلەرى مەن پراكتيكالىق تاجىريبەلەرىن قازىرگى جاۋىنگەرلىك دايىندىققا ەسەپكە الۋ – بىردەن-ءبىر توتەنشە ماڭىزعا يە بولاتىنى داۋسىز. بۇگىنگى ارتيللەريالىق جۇيە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى ارتيللەريادان بىرنەشە باسىمدىلىققا يە. اسكەري قۇرامالاردىڭ جاڭالانعان رەاكتيۆتى ارتيللەريالارمەن, جاڭا راكەتالىق كەشەندەر تەك قانا تاكتيكالىق اۋدانعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وپەراتيۆتىك تەرەڭدىكتەگى, ياعني جۇزدەگەن شاقىرىمعا اتىس ءدۇمپۋىن جاسايدى. سول سەبەپتى قازىرگى جويعىش اتىس كەشەنى (كوپ) ۇعىمى قالىپتاستى. جويعىش اتىس كەشەنىنىڭ ناتيجەسى مەن تيىمدىلىگى شابۋىلداۋ ۇرىسىنىڭ وپەراتيۆتى ءارى شاپشاڭ ءجۇرۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
ب.مومىش ۇلى اسكەري جەكە قۇرامالاردىڭ ءوزارا تىعىز بايلانىستا بولۋىن ماڭىزدى ساناپ, وعان اسا ءمان بەردى. تەرەڭ ۇرىس جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگى شابۋىلداۋدا تۇتاستاي ماڭىزعا يە ەكەنىن استىن سىزا تانىتا ءبىلدى. شابۋىلداۋداعى ەڭ ءبىر تۇيتكىلدى جاعداي, ول – جاۋ قورشاۋىن بۇزىپ-جارۋ. وعان جەتۋ ءۇشىن الدىمەن شابۋىلداۋ بەلدەۋىندە قورشاۋدى قاي تۇستان بۇزۋ قاجەتتىگىن تاڭداي ءبىلۋ جانە وسى تۇسقا نەگىزگى كۇشتەردى شوعىرلاندىرا وتىرىپ, قارسىلاسقا باسىمدىلىق كورسەتۋ. سوندىقتان ب.مومىش ۇلى شتابتان اسكەري كۇشتىڭ اراسالماعى مەن قارۋ-جاراق, تەحنيكانىڭ ناقتى ەسەبىن تالاپ ەتىپ, ءاردايىم بارلاۋ باستىقتارىنىڭ مالىمەتىنە ءسۇزىلىپ, ونى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, توپشىلاۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ابدەن ويتالقى جاساعان سوڭ عانا شەشىم قابىلداعان. تاپسىرمانى قالايدا ورىنداۋعا بەل بايلاعان. ديۆيزيا كومانديرىنىڭ ءوز بويىنداعى سالقىنقاندىلىق, جىگەرلىلىك تابيعاتى جۇمىس بارىسىنا ءوز تۇرعىسىنان باسشىلىق جاساي ءبىلۋ قابىلەتى ۇشتاسقاندا قاراماعىنداعىلاردىڭ بويىندا ۇلكەن ارقا تۇتار سەنىمدىلىكتى ۇيالاتا بىلگەن. شايقاستىڭ قىسىلتاياڭ ساتىندە قازاق كومديۆىنىڭ جانىندا جۇرگەندەر ونى باستان وتكەرگەن.
وسىدان كوپ جىل بۇرىن, ۇلى جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىندا ءماسىمحان بيسەباەۆ اتىنداعى تالعار اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىندە – اتالعان تەحنيكۋمنىڭ ديرەكتورى ءلايلا ۇمبەتوۆانىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن وسى ءىس-شارادا پانفيلوۆشى-مايدانگەر, 19-اتقىشتار پولكىنىڭ بارلاۋشىسى سەيىتحان تۇرسىنقۇلوۆ سويلەگەن ءسوزىن: «ۇرىس بارىسىندا ءبىز ءاردايىم پولك كومانديرىن كورىپ جۇردىك. بلينداجدا بولعانىمىزدا بوركىنىڭ توبەسى كورىنگەننەن وزىمىزگە ەرەكشە جىگەرلىلىك ەنەرگياسىن الاتىنبىز. تاڭعالارلىعى سول, ول بارلاۋشىنىڭ اربىرىمەن جەكەلەي سويلەسىپ, وتكىر كوزدەرىمەن تىكە قاراپ, ءسوزىن بولمەي ەرەكشە ىجداعاتپەن تىڭدايتىن. ءسويتىپ پولكتىڭ تاعدىرى سەنىڭ موينىڭدا دەگەن ويدى ۇقتىراتىن. بارلاۋشى توبىندا نەبىر قابىلەتتى جىگىتتەر بولدى, كەيبىرى پولك كومانديرىمەن جاس شاماسى قاتارلاس بولاتىن. ايتسەدە, پولك كومانديرىنىڭ ءسوزى ولار ءۇشىن اكە سوزىندەي قابىلداناتىن. 1942 جىلدىڭ قىس مەزگىلى ەدى, بۇل كەزدە جاۋدى ءبىراز ەڭسەرىپ كەلە جاتقان كەزىمىز. شاڭعىمەن شاپشاڭ جىلجىپ كەلە جاتساق, وزىمىزبەن قاتارلاسىپ, پولك كومانديرىنىڭ دە كەلە جاتقانىن كوردىك. وسى قاتاردا بىزبەن بىرگە كوميسسارلار مالىك عابدۋللين, ا.مۋحامەدياروۆ سياقتى كومانديرلەر جەكە باستارىنىڭ ۇلگى ونەگەلەرىمەن جاۋدى ودان سايىن وكشەلەي قۋعا, جاۋىنگەرلەردى تۇتاستاي شابۋىلعا كوتەرۋگە كۇش بەردى. سوندا ءبىز ەرەكشە جىگەرلەنىپ, بويىمىزعا كۇش قۇيىلعانىن سەزىندىك. مۇنى مەن ەشقاشان ۇمىتپايمىن!» دەپ اياقتاعان بولاتىن.
ءسوز جوق, وسىنداي قابىلەت-قارىمى بيىك باۋىرجان مومىش ۇلى جۇرتشىلىق كوڭىلىنەن شىعىپ اسكەريلەر اراسىندا ۇلكەن ابىرويعا بولەندى. اسىرەسە, اسكەري اكادەميادا قىزمەت ەتكەن جىلداردا ۇلت باتىرىنىڭ قاسيەت قىرى ودان سايىن بيىكتەي تۇسكەنىن بايقايمىز.
سوعىستان كەيىنگى جىلدارى تىڭداۋشىلار الدىندا باۋكەڭ: «وفيتسەر قاي اسكەري لاۋازىمدا بولماسىن, ول الدىمەن جاۋىنگەرلىك دايىندىعى بار, ەڭ باستىسى شايقاستا جەڭىسكە جەتكەن كوماندير بولۋى كەرەك, سوندا عانا ول جوعارى كاسىبي اسكەري مامان. ال كەرىسىنشە بولسا, ول قۇزىرەتسىزدىك, بەيبىت ۋاقىتتاعى وفيتسەردىڭ ناشار دايىندىعى. بۇل جاۋىنگەرلىك وقۋلاردا بولىمشەنىڭ, قۇرامالاردىڭ كورسەتكىشىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلەدى, ال سوعىس جاعدايىندا ول ءتۇرلى وپەراتسيالار مەن ۇرىستاردى جەڭىلىسكە ۇشىراتادى» دەگەن بولاتىن.
ب.مومىش ۇلىنىڭ شاكىرتى, گەنەرال-پولكوۆنيك ي.م.گلۋشكو ءوزىنىڭ «تىلداعى سولدات» كىتابىندا بىلاي دەپ جازادى: ء«بىزدىڭ اۋديتوريامىزعا اسەر ەتكەن ۇزدىك وقىتۋشىلارىمىزدىڭ ىشىندە جارتىلاي اڭىزعا اينالعان ادامدى ەسكە الماۋىم مۇمكىن ەمەس. ءسوز جالپى تاكتيكا كۋرسىنان لەكتسيا وقىعان پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلى جايىندا. ءبىز ارقاشان ول كىسىنىڭ لەكتسياسىن اسا قىزىعۋشىلىقپەن كۇتەتىنبىز. ءاربىر ماتەريالدى ۇعىنىقتى دارەجەدە جەتكىزىپ, ءارى ءار تەزيستى ءتۇرلى مىسالدار ارقىلى جاۋىنگەرلىك تاجىريبەلەرىنەن بەكىتەتىن. تاكتيكانىڭ ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن وزدىگىمىزدەن ويلانىپ شەشۋگە ۇيرەتەتىن».
ليتۆانىڭ مارياپوليا قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنىڭ الدىندا سويلەپ تۇرعان 9-گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ كومانديرى, پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلى جانە قالا كومەندانتى پولكوۆنيك نيكولاەۆ ن.ن., 1945 جىل ءساۋىر
بوستاندىق ارالىنىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويىنا كۋبا ەلىنىڭ باسشىلىعى قۇرمەتتى قوناق قاتارىندا ۇلى وتان سوعىسىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىن شاقىرعانى بەلگىلى. سوعىستا ەرلىك جاساعاندار كوپ بولا تۇرا نەلىكتەن ب.مومىش ۇلىن شاقىردى دەگەن سۇراق تۋادى ەرىكسىز؟!
بۇل شەشىمدى قابىلداعان فيدەل كاسترونىڭ ءوزى ەكەن. ول كىسىدەن كىمدى شاقىرامىز دەپ سۇراعاندا, بىردەن ويلانباستان: «ۆولوكولامسك تاس جولىنىڭ» ەڭ باستى باتىرى!» دەگەن ەكەن. باقساق, قولباسشى وسىنىڭ الدىندا عانا «ۆولوكولامسك تاس جولى» كىتابىنىڭ يسپان تىلىندەگى اۋدارماسىن وقىعان بولىپ شىعادى. رەسمي قابىلداۋ اياقتالعان سوڭ كۋبانىڭ قورعانىس ءمينيسترى راۋل كاسترو باۋىرجان مومىش ۇلىنا كۋبا قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قولباسشىلىعى الدىندا سويلەۋىنە ءوتىنىش بىلدىرەدى. 1963 جىلدىڭ قاراشاسىندا باۋكەڭ: «ەگەر سىزدەر الدىڭعى قاتارلى ارميا قۇرساڭىزدار – بۇل بەيبىتشىلىكتى قورعاۋشىلاردىڭ پوزيتسياسىن بەكىتۋگە كومەكتەسەدى. قارۋلى كۇشتەر ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بوستاندىعىن قورعاۋعا قۇرىلادى. مەملەكەتتىلىكتىڭ ساقتالۋى مەن ءوز حالقىنىڭ بەيبىت ەڭبەگىن قامتاماسىز ەتەدى» دەگەن ورەلى ءسوزدى كۋبالىقتارعا ارناعان بولاتىن.
تاعى ءبىر ەسكەرەتىن جايت, باۋكەڭنىڭ اقىل-ويلارىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اسكەري دوكتريناسى مەن «قورعانىس جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرى تۋرالى» زاڭدارىن جازعانىمىزدى نەگىزگە الدىق. ا.بەكتىڭ «ۆولوكولامسك تاس جولى» مەن ب.مومىش ۇلىنىڭ «سوعىس پسيحولوگياسى» كىتاپتارى اسكەري جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الاتىن تىڭداۋشىلار ءۇشىن مىندەتتى ادەبيەتتەر تىزىمىنە ەنگىزىلدى.
باۋىرجان مومىش ۇلى تۋمىسىنان تابيعي تالانتتى, از ۋاقىت ىشىندە جالپى اسكەري ۇرىستىڭ زاڭدىلىقتارى مەن پرينتسيپتەرىن تانىپ يگەرگەن دارىندى قولباسشى. ونىڭ وتكىر ويى, اناليتيكالىق قابىلەتى شايقاستىڭ ءوتۋى مەن دامۋىن ءدال بولجاۋى – الدىڭعىسىن كورگەندىكپەن ءدوپ باسىپ, شەشىم قابىلداۋى ەرەكشە تانىم. سول سەبەپتى باۋىرجان مومىش ۇلىنا باتالون, پولك, ودان سوڭ سوعىستىڭ سوڭعى جىلدارىندا ديۆيزيانى باسقارۋ سەنىپ تاپسىرىلدى.
كيم سەرىكباي ۇلى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور, اسكەري عىلىمدار دوكتورى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى اسكەري عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى
(جالعاسى بار)