مەككە, ءمادينام مەنىڭ!

...ءبيسميللااھير-راحماانير-راحيم! قاسيەتتى مەككەدە قولىما قالام الدىم, مىنە! جاسقانا جازا باستادىم. جۇرمەي-اق قويدى. جۇرەك ءلۇپىل قاعادى. تۇسىنىكتى! بەيمازالانىپ, ساباما تۇسە الماي كۇيگەلەكتەنەمىن. قاي جەردە جازۋ جازبادىم دەسەڭشى, وسى قىرىق ءتورت جىل ىشىندە. تۋعان جەردەن باستاپ, وتانىمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن, ءتىپتى, الەمنىڭ قيىر شالعايىنان قىزمەت بابىمەن قالام تەر­بەپپىن. ەندى, مىنە, مەككەدەگى قوناقۇيدىڭ توعىزىنشى قا­باتىنان كوز الدىما قوس وركەشتەنىپ كورىنگەن تاۋ سىلەمدەرىنە جاۋدىرەي قادالىپ, ءوزىمنىڭ قىزبەل, قىزەمشەك تاۋلارىمدى ەلەس­تەتكەن, ءسويتىپ جانارىمنان ءمولدىر تامشىنى ءۇزىلتىپ سىققان قۇدىرەتتى ءبىر ىشكى سەزىم الديىمەن ەركىمدى بيلەي الماي وتىرعان ءمۇساپىر ءتۇرىم مىناۋ... بىردەمە جازايىن دەسەم, دارمەنسىزبىن. ساۋساقتارىم قارىسقان. قالامسابىم سۋسىپ كەتە بەرەدى. سەزىمىم ورەكپيدى, كوڭىلىم كولدەي ساپىرىلادى.

...ءبيسميللااھير-راحماانير-راحيم! قاسيەتتى مەككەدە قولىما قالام الدىم, مىنە! جاسقانا جازا باستادىم. جۇرمەي-اق قويدى. جۇرەك ءلۇپىل قاعادى. تۇسىنىكتى! بەيمازالانىپ, ساباما تۇسە الماي كۇيگەلەكتەنەمىن. قاي جەردە جازۋ جازبادىم دەسەڭشى, وسى قىرىق ءتورت جىل ىشىندە. تۋعان جەردەن باستاپ, وتانىمنىڭ ءار تۇكپىرىنەن, ءتىپتى, الەمنىڭ قيىر شالعايىنان قىزمەت بابىمەن قالام تەر­بەپپىن. ەندى, مىنە, مەككەدەگى قوناقۇيدىڭ توعىزىنشى قا­باتىنان كوز الدىما قوس وركەشتەنىپ كورىنگەن تاۋ سىلەمدەرىنە جاۋدىرەي قادالىپ, ءوزىمنىڭ قىزبەل, قىزەمشەك تاۋلارىمدى ەلەس­تەتكەن, ءسويتىپ جانارىمنان ءمولدىر تامشىنى ءۇزىلتىپ سىققان قۇدىرەتتى ءبىر ىشكى سەزىم الديىمەن ەركىمدى بيلەي الماي وتىرعان ءمۇساپىر ءتۇرىم مىناۋ... بىردەمە جازايىن دەسەم, دارمەنسىزبىن. ساۋساقتارىم قارىسقان. قالامسابىم سۋسىپ كەتە بەرەدى. سەزىمىم ورەكپيدى, كوڭىلىم كولدەي ساپىرىلادى. تۇيسىگىم پىراقتاي تارپىنادى. ايتپاعىم ميدا شيراتىلىپ, قالامعا ىلىكپەي دەمدە قارپىلادى. ەركىمە باعىنبايتىن جازۋ باستاعالى تۇرعاندايمىن. مەككەدە اق قاعازعا تەلمىرىپ, قالام ۇستارمىن دەپ ويلاپپىن با؟ ءبىر اللا وسىنى قولاي كورگەن ەكەن, ىرقىمنان تىسقارى اۋىر مىندەتكە باس قويىپپىن! ءساتىن سالسىن!.. مەككەدەگى جازۋ! اللا ماعان قاسيەتتى مەككەدە جازۋ جازۋدى ءناسىپ ەتىپتى!.. بۇرىن جازۋ باستالارداعى قينالىستا كەي-كەيدە كوك سيا ابايسىزدا اق قاعازعا تامشىلاپ كەتەتىن ەدى. مىناسى نە! ءيا, ءدال قازىر اق قاعازىمدى بەتىمنەن سىرعىپ, جىلىستاعان تامشىلار تۇرتكىلەي جونەلىپتى...ترس-ترس...

ەندى وي تامشىلارى باسىمدىق الا باستاعانداي ەدى... استانادان تاڭ ەلەڭ-الاڭدا ۇشىپ, ىستامبۇلدىڭ اتاتۇرىك اۋەجايىنا ۋاقىت بەلدەۋىنىڭ ايىرماشىلىعىمەن كۇن بەسىنگە تىرمىسقاندا قونعان بىزدەر يحرامعا كىرىپ ۇلگەرگەندە, جيدداعا بەت الاتىنىمىز دا حابارلانىپ قويعان ەدى. ءيا, سول ءبىر جاۋاپكەرشىلىك كەزەڭى... قاسىمداعىلاردىڭ ءار ءسوزىن اۋلاپ جاۋتاڭداۋىم, ساجدەگە دە ىقىلاسپەن باس تيگىزىلۋى... وڭشەڭ اق شاعالا اۋەجايدىڭ ءىشى-سىرتىن باسىپ العانداي, كوز تۇنادى, كوڭىل الابۇرتادى... يحرامنىڭ ريدا جانە يزار دەپ اتالاتىن ەكى كەسەك اق ماتادان تۇراتىن بولىگىن دەنەگە قونىمدى ورانۋدىڭ مارحاباتىن سەزىنگەندە... تەك مويىننان ايقارما ەتىپ بوس تاستاعان ۇشى سۋسىڭقىراپ كەتىپ, كەۋدە تۇس جالاڭاشتانىپ كەتەتىنى باستاپقىدا جان تەرىمدى شىعاردى... ىشتەن لىقسىعان ءبىر تارتىپتىلىك, رەتتىلىك تىلسىمى سەزىمدى قىلبۇراۋشا بۇراپ باعىندىرا تۇسكىسى بار. بارىنە كونبىس كۇيدەسىڭ, اللا جولىنداعى ءار قادامىڭا اباي بولعىڭ كەلىپ, ار-ۇياتىڭدى, يمانىڭدى ءبىر شۇبەرەككە ءتۇيىپ, جۇرەگىڭدى قاراۋىل قاراتىپ قويعاندايسىڭ... سوندايدا جانارىڭنىڭ تۇكپىرىنەن شاق-شاق تاستىڭ جارقىلى تۇتانىپ كەتكەندەي بوپ, كوز الدىڭ جارقىراي ءتۇسىپ, الدەبىر اپپاق الەمنىڭ شەتى ءتۇرىلىپ, سوعان ىنتىعاسىڭ كەپ... قارا تۇنەكتى تۇرگەن تاڭ شاپاعى ەسىڭدى ەلىرتىپ, قىزىقتىرماۋشى ما ەدى... ءداپ سونداي ىنتىقتىق, ىنتىزارلىق, ءتىپتى, ودان بەتەر كۇش الا تۇسەتىندەي كىرىپتارلىق, ىڭكارلىك! قىسقاسى, ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسى دەسە, جاراسار.

ءجيددادا كەشكى قاراڭعىلىق تۇسكەنىمەن دە 37 گرادۋس اپتاپ, جالىنداپ تۇر ەكەن. كوڭىرسىك, ىسسى اۋا قولقانى كەپتىرىپ, كەڭسىرىكتى كۇيدىرەتىندەي. برەزەنت شاتىرمەن اسپان استىنداي كەڭ ەتىپ قورشالىنىپ تاستالعان اۋەجايدىڭ قوسىمشا «كۇركەسىنىڭ» ءار جەرىندە, بۋىلتىق بۋىندارىندا اۋا ۇرلەنەتىن ۇڭىرەيگەن ۇيدەي-ۇيدەي قولتىقتارى جەلپىلدەپ تۇر. قۇددى, كيىز ءۇيدىڭ تۋىرلىعى دەرسىز. تۇنگى مەككەگە اۆتوبۋسپەن ىلىكتىك. قاسيەتتى شاھار سامالاداي جارقىرايدى. ءون بويىنا وت مونشاق شاشىلعانداي. اسپانعا ءىلىنىپ, سالبىراپ قالعان اسا اۋقىمدى قۋىرشاق-قالا ىسپەتتەس. تاۋلى جەرگە سالىنعان. كوشەلەرى جارتاسپەن جاقپارلانىپ, ۇيلەرى قاشالعان تاستىڭ پىشاقتاي قىرىنا جاپسىرىلىپ قالعانداي. كەيىن بىلدىك قوي, مۇندا تاۋ بوكتەرلەرىن ۇڭگىلەپ كەتەتىن 500-دەي تۋننەل-جول بار ەكەن.

ايگىلى ءال-حارام مەشىتىنە دە سونداي تۋننەلدىڭ وتىنەن سۋىرىلىپ شىعا كەلىپ, جەتتىك-اۋ! كوڭىلگە ۇيالاعان كورگەنىمىزدى سول قالپىندا سۋرەتتەپ بەرۋدىڭ قانشالىقتى مۇمكىن ەمەستىگىن ەندى عانا سەزىنگەندەيمىز. تەك قانا كورۋ كەرەك ەكەن... تامىلجىتا تايپالتىپ, قانشا تامساندىرىپ ايتساق تا قادىرىن قاشىرىپ الارمىز دەگەن ۇرگەدەك سەزىم سەكەم العىزا بەرەدى. دەگەنمەن, ءال-حارام مەشىتىنىڭ سالىنۋى, ونىڭ بىرنەشە كەزەڭگە جوسپارلانىپ, جۇزەگە اسىرىلعان بۇگىنگى كەلبەتى تۋرالى از-مۇز (ابدىحالىق امانكەلدى ەرەنعايىپ ۇلىنىڭ «يسلام الەمىنىڭ قاسيەتتى ورىندارى» دەگەن كىتابىنىڭ كەيبىر دەرەكتەرىنە سۇيەنىپ – ق.ءا.) اڭگىمە تارقاتقاننىڭ رەتى كەلىپ تۇرعانداي.

ادامزات تاريحىندا ءالى كۇنگە دەيىن بىردە-ءبىر قالا ءدال مەككە سياقتى كونە داۋىردەن ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىزعا دەيىن جەتكەن ەمەس. ويتكەنى, وندا قاسيەتتى قاعبا (قارا تاس) – ەڭ العاش يبراھيم (ع.س.) پايعامبار مەن ونىڭ بالاسى يسمايىل (ع.س.) سالعان جەر بەتىندەگى قاسيەتتى عيبادات ورنى بار. يسلامنىڭ پايدا بولۋىمەن مەككەنىڭ قاسيەتتىلىگى جانە ونىڭ ءدىني ماعىناسى ولشەۋسىز ءوستى. سەبەبى, وندا پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) دۇنيەجۇزى مۇسىلماندارىنا پايعامبار بولىپ تانىلدى. ال قاسيەتتى قاعبانى اللا تاعالا مۇسىلمانداردىڭ ناماز وقۋ باعىتى – قۇبىلاسى ەتىپ جاريالادى.

ءال-حارام مەشىتى كەڭەيتىلگەلى بەرى, ياعني 1306 (1918) جىلدان باستاپ از ۋاقىت وتكەن جوق. قازىرگى ۋاقىتتا مۇسىلماندار سانى ءوستى, ال يسلام الەمى ۇلعايىپ, وعان افريكا مەن ازيا ەلدەرى حالىقتارى جانە باسقا جاڭا ايماقتار ەندى. سونىمەن قاتار, كولىك پەن بايلانىس سالاسى دامىپ, ناتيجەسىندە يسلام الەمىنىڭ ەلدەرى جاقىنداستى. وسىعان بايلانىستى ۋاقىت تالابىنا ساي عيماراتتى كەڭەيتۋ قاجەت بولدى. سوندىقتان مۇسىلمان كۇنتىزبەسى بويىنشا 1375 (1955) جىلى ساۋد پاتشاسى (وعان اللاھتىڭ راحىمى بولسىن) ءال-حارام مەشىتىن كەڭەيتۋدى جانە قايتا سالۋدى بۇيىردى. بۇل كەڭەيتۋ بىرنەشە كەزەڭمەن ءوتتى.

ساۋد ارابياسى اكىمشىلىگى ءال-حارام مەشىتى مەن قاسيەتتى ورىندارعا اسا نازار اۋدارىپ, ۇلكەن ءمان بەرەدى. بۇل وسى قاسيەتتى جەرلەردەگى بارلىق اكىمشىلىكتەردىڭ جالپى ءدىني ماقساتى. سوندىقتان, 1417 (1996) جىلى ۇلكەن وقيعا بولدى, ول بۇكىل الەم مۇسىلماندارىنا ماڭىزدى قاسيەتتى قاعبانىڭ جاڭارتىپ سالىنۋىنىڭ ءبىتۋى ەدى. فاحد يبن ابدۋل ءازيز پاتشانىڭ باسشىلىعىمەن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن «ءال-حارام» مەشىتىنە جۇمسالعان قارجى شامامەن سول كەزدەگى 30 ميلليارد ساۋد ريالى بولسا, اقش دوللارىنا شاققاندا – 11 ميللياردقا جۋىقتادى.

ءوڭ مەن ءتۇستى اجىراتا المايتىن شالا ۇيقىلى كەزەڭدەر مي قاتپارىنىڭ دۇلەيىن تۋعىزادى. قۇدايىم-اۋ! كورىپ تۇرعانىم نەندەي سيقىرلى الەم ەدى! ءال-حارام مەشىتىنىڭ ماڭىندا سەڭدەي سوعىلىسقان ادام تولقىنىمەن ارالاستىق تا كەتتىك. اق اعىس! الماس اعىس! پاكتىككە ارالاسقان ءبىر تامشى ءزامزام سۋىندايمىز. اپپاق سەزىمگە ساعىمداي قالقىعان سانسىز سۇلبالار بۋىرقانعان تەڭىز بەتىندەگى جاڭقاشا جوڭكىلەدى. ادام ءوزىن ءبىر ساتتە-اق ۇمىتا الادى ەكەن! ءجۇرىپ كەلەسىڭ بە, الدە قالقىپ كەتتىڭ بە؟! تابانىڭ جەردەن اجىراعان سەكىلدى... دەمەك, كوك الەمىنە ۇشىپ كەتكەن شىعارسىڭ! ەشتەڭەنى سەزبەيسىڭ... سەزەتىنىڭ مەن سەنەتىنىڭ, قۇمارتقانىڭ مەن سيىنعانىڭ سيقىرشىداي ارباپ, قۇلشىلىق ەتپەككە ەلىكتىرە تارتىپ جۇرەگىڭدى جۇلا اكەتىپ بارادى... كىمنەن دات سۇراماقپىز؟! ءبىر اللادان, ۇلى اللادان!

پەندەنىڭ الماعايىپ الاسۇرعان ءساتىن قانات بىتكەندەي ەكەن دەپ, اسىرەلەپ ايتىپ جاتامىز عوي. كەنەتتەن قانات بىتەدى ەكەن. مەككەنىڭ مەيىربان جۇرەگى كەڭدىگىمەن, يماندىلىعىمەن سەزىمگە دە, ويعا دا سەرپىن بەرىپ, بۇلاڭ دا بۇلعاق كۇيگە تۇسىرسە شە؟ ءوزىڭدى وزىڭشە سەزىندىرمەسە شە؟ يىعىڭا باسقا باستى قوندىرىپ قويىپ, سونىڭ تاپ-تازا, ءموپ-ءمولدىر اقىل-امالىنا سايكەستەندىرىپ, سەنىڭ ىشكى جان سارايىڭدى جەلپىپ, جاڭعىرتقانىن قالايسىز با؟ ارينە! ەندەشە, سەن ءدال قازىر انادان جاڭا تۋعانداي بوپ تۇرعانىڭدى سەزبەيتىن دە شىعارسىڭ-اۋ! مۇلدە باسقا ادامسىڭ! ويتكەنى, انە قاعبا كوزىڭە ىلىكتى! ىلىكتى قاعبا! قاسيەتتى قاعبا! ءتىرى كۇيىڭدە ءبىر كورۋدى ارمانداعان قاعبا! قۇدايىم-اۋ, جىلجىپ بارامىز قاسىنا قاعبانىڭ! ەسكە ەندى ءتۇستى. نە دەۋشى ەدىك, قاعبانى العاش كورگەندە؟ قانداي دۇعا وقۋشى ەدىك؟ «ءلا يللاھا يللا اللاھۋ» – (اللادان باسقا قۇداي جوق) دەپ ءۇش رەت ءھالال ايتتىق. ودان سوڭ «اللاھۋ اكبار» – (اللا ەڭ ۇلى) دەپ ءۇش مارتە تاكبىر قايتالادىق. جەڭىلدەپ قالدىق. جەلپىنىپ بارامىز. سىناپشا سىرعىعان سانسىز باستار... قازاقى باستار دا سولاردىڭ ساپىندا... اۋىز بىتكەن دۇعا, تىلەكتەن ارىلمايدى... وكسىك شىعادى. وكىرگەندەر وسى قاعبانى اينالىپ ءجۇرىپ ءومىرىن قيىپ جىبەرەردەي كورىنەدى. «ءيا, اللا! – دەپ جالبارىنامىز. – بۇل ءۇيىڭدى ء(ال-قاعبانى) سىي-سياپاتقا, قۇرمەتكە, قادىرلىككە, قوشەمەتكە, ۇلىلىققا, مارتەبەگە, جاقسىلىققا تولتىر», – دەپ ودان بەتەر بورشا ەزىلە تۇسەمىز. داۋىس دىرىلدەيدى, ءۇن السىرەيدى, كومەيگە قىرىل ارالاسادى... ودان ارمەن ارقالانا ءتۇسىپ: «جاراتقان يەم! سونداي-اق, ونى ء(ال-قاعبانى) قۇرمەتتەگەن, شاراپاتتاپ تاعزىم ەتكەن قاجىلىق, نە ۋمرا جاساعاننىڭ دا سىي-سياپاتىن, قۇرمەتىن, قادىرىن, قوشەمەتىن, مارتەبەسىن, يگىلىگىن ارتتىر!» دەپ قاعباعا ۇمسىنا قاراپ, كوككە الاقان جايامىز.

ءيا, قاعبانى جەتى رەت اينالىپ, تا­ۋاف جاساماقپىز. ءبىر كەزدە جىلت ەتكەن ءبىر جانار تۋ سىرتىمنان قادالعانداي بوپ, مي الدەنە سەزىمگە شارپىلىپ كەتتى. كوز تىگىپ قالعان جىلكەلدى ۇلى قالدىباي اتام ەكەن-اۋ دەيمىن... مەنىڭ ءۇشىنشى اتام! مەن ول كىسىنىڭ شوبەرەسىمىن! ءحىح عاسىردىڭ جابىلار تۇسىندا وسى مەككەگە قاجىلىققا كەلىپ قايتقان. سوندا قاعبانى اينالىپ ءجۇرىپ: «ە, اللا, ۇرپاقتارىم ءۇشىن سەيسەنبىنى ءساتتى كۇن ەتە كور!» – دەپ تىلەپتى. سول تىلەك ۇرپاقتارى ءۇشىن بۇلجىمايتىن زاڭعا اينالعان. قابا ساقال قالدىباي قاجى اتام بەت-ءجۇزىن جۋعان تەرىن بىلەگىمەن ىسىرىپ تاستاپ: «سەن دە تىلەك تىلە, ۇرپاعىڭا, شوبەرەم! قايتالانا بەرمەيتىن ۇلى ساپار عوي! مىنە, قاراشى, ەكەۋمىزدىڭ جاساعان قاجىلىق پارىزىمىزدىڭ اراسىنا 120 جىلداي ۋاقىت ءتۇسىپتى! تىلەك تىلە ۇرپاقتارىڭا!» – دەيتىندەي... سونداعى ويلانباستان اۋزىما ىلىنگەن تىلەگىم مىناۋ بولدى: «ەل, تورعاي, ءوز تەگىمىز قاجىلارىنىڭ شەجىرەسىن جازۋدى ءبىر ۇرپاعىما ءناسىپ ەتە كور, اللا!». ايتىلدى! ارتىما قاراسام, قالدىباي قاجى جالت بەرىپتى, كورىنبەيدى. وكسىك قىستى. ءوتىم اۋزىما تىعىلعانداي بولدى. اتام اينالعان قاسيەتتى قاعبا سەنبىسىڭ! قانە, قانە, يەمەن بۇرىشىنا قولى تيگەن شىعار, ول جارىقتىقتىڭ. جەتتىم مەن دە! ون ساۋساعىمدى تاربيتىپ نەگردىڭ بۇيرا باسىنان اسىرا قابىرعاعا قونجيتتىم كەپ. نەگر قابىرعانى اۋزىن ايىرماي ءسۇيىپ, جابىسىپ قالعان ەكەن. مەنىڭ بىلەگىم قۇلاق شەكەسىنەن مىتىڭقىراپ جىبەردى بىلەم, بىلاي ىعىسا بەرگەندە, ال كەپ جابىسايىن. ال كەپ سۇيەيىن! ال كەپ كەمسەڭدەيىن!.. «قالدىباي اتا, ءسىز دە ءسويتتىڭىز بە؟!» – دەدىم دە تولقىنمەن ءارى اعىنداپ كەتە بەردىم.

ءتورتىنشى اينالىمدا قاعبانىڭ قارا تاسىنا جەتۋگە ۇمتىلايىن. قاسىمداعىلاردان اجىراپ قالدىم. اداسقانىما پىسقىرمايمىن تۇگە. ارمان – قارا تاسقا قول تيگىزۋ! قالدىباي اتام قولىنىڭ تابى قالعان قارا تاس, جەتەم ساعان, اللا جازسا! قۋات بەرە گور! ماڭايىمنىڭ مازاسىن كەتىرمەي كىرمەلەپ, بۇراندالاپ, قيالاپ, ءسال قۇيىنداتىڭقىراپ جەتتىم-اۋ سول تۇسقا. بىراق قابىرعا جاقتان, قاعبانىڭ قوس قاپتالىنان قاراما-قارسى بەتتەسكەن مۇسىلماندار تەكە تىرەسىپ تۇرعانداي. الدىلەر قارا تاستىڭ اق قايىرما جاعالاۋىنا قول تيگىزۋدى نەمەسە ءسۇيۋدى مىسە تۇتپاي, سونىڭ قۋىسىنا باسىن تىعىپ جىبەرىپ, قارا تاستى جەپ قويارداي جابىسىپ قالعانىن كوز قيىعىم شالدى. سويتكىم كەلەدى. سويتە المايمىن. اڭىسىن اڭدىپ, بىردە ءارى, بىردە بەرى, اتكەنشەككە مىنگەندەي, تەڭسەلىپ تۇرمىز. ءيا, ءسات, ارقا تۇسىمنان قۋاتتى تولقىن تۇرىپ, سوزعان وڭ قولىم قارا تاسقا ىلىگە بەرىپ, ءۋاي, كەرى لىقسي سەرپىلىپ كەتتى-اۋ. ۋف! تاعى كۇتتىم تولقىندى. كەلدى, مىنە. وڭ قولىمنىڭ بەس ساۋساعى تاربيىپ, قارا تاسقا ءالى ىلىكپەي تۇر! ىتىرىنىپ قالسام كەرەك, ءتيدى, ءتيدى! «ەلىم, وتباسىم, تۋعان-تۋىسقاندارىم امان بولسىن!» دەدىم دە وڭەشىمدى بۋعان ىستىق جاسقا قاقالا-ماقالا توكتان اجىراتىلعان روبوتشا سىلق ەتە قالىپپىن... وسى ءسات قىزبەلدەگى ءىنىم نۇربەك سابىر ۇلى ۇستاپ وتىرعان قارا شاڭىراعىمىزدىڭ قاستەرلى تورىندە ءىلۋلى تۇرعان قالدىباي اتامنىڭ مەككەدەن اكەلگەن الدەبىر سۇرە جازىلعان تابارىك-بەلگى شۇبەرەگى ەسىمە سارت ەتىپ تۇسە قالىپ, جانىمدى نايزاعاي جارقىلى وسىپ وتكەندەي بولدى... ءلاززاتتى ساعىنىش... تالاي كوزىم قانىققان قادىرلى بەلگى ەدى, شيراتىلا ورالىپ ءىلىنىپ قويىلعان ەدى. شەتىنىڭ قايشى تۇسكەن قيدىم-قيدىم جەرلەرى بار. ىرىمدالىپ جىرمالانعان عوي. وسى وتاۋعا تۇڭعىش كەلىن بوپ تۇسكەن ريا جەڭگەم كەنجە قاينىسى مەنى ۇلى ساپارعا اتتاندىرىپ تۇرىپ, قالدىباي اتام بەلگىسىن ەسكە العانى بار ەدى. «قۇداي بەرگەن قاي بالانى دا سول قاسيەتتى بەلگىنى ەمىرەنە ءسۇيىپ, جەڭىل تولعاقپەن ومىرگە اكەلىپپىن...» – دەپ ءجۇزى نۇرلانىپ, يەگى كەمسەڭدەي ءتۇسىپ تىم-تىرىس قالعانى ءدال قازىر اينا-قاتەسىز ەلەستەپ ءوتتى. ون قۇرساق كوتەرگەن اسىل جەڭگەمە قاعبانىڭ بەينەسى كەستەلەنگەن كىلەمشەنى بازارلىققا اپارام دەپ استانادان شىقپاي جاتىپ-اق ىشتەي بەكىنىپ ءجۇر ەدىم... ءساتىن سالسا...

تاۋاف جاساعاندا ءار اينالىم سا­يىن سىيىنىپ وقىلاتىن, ايتىلاتىن تىلەك نەگىزدەلىپ قويىلعان. سوعان سۇيەنىپ, مىسالى, جەتىنشى اينالىمدا: «ءيا, اللا! سەنەن تولىق يمان, شىن نانىم, مول, ادال, تازا ريزىق, باعىنىشتى جۇرەك, ماقتاۋ ايتاتىن ءتىل, شىنايى تاۋبە سۇرايمىن. كەشىرۋشى ءارى قۇدىرەتتى جاراتقان يەم! ءبىلىمىمدى تولىقتىر, ساليقالىلاردىڭ قاتارىنا قوس», – دەپ جاپپاي تىلەك تىلەپ, اللاعا جالبارىنىپ جاتىرمىز.

ءبىر اللا جار بولىپ, تاۋاف جاساپ بىتتىك. تاۋاف – قاجىلىقتىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ ءبىرى. ول ءال-قاعبانى جەتى رەت اينالاتىن سالت عيبادات. تاۋاف – ارابتىڭ «اينالۋ» دەگەن ءسوزى. قاجىلىق كەزىندە قاجى بۇل عيباداتتى ءۇش رەت ورىندايدى: قاجىلىقتىڭ باسىندا ورىندايتىن تاۋافتى «تاۋاف ءال-قۇدىم» دەيدى, قۇربان ايتتىڭ ءبىرىنشى كۇنى ورىندالاتىندى – «تاۋاف ءال-يفادا», ال قاجى اتانىپ, مەككەمەن قوشتاسىپ ەلگە قايتار كەزدە ورىندايتىندى «تاۋاف ءال-ۋاعداع» دەيدى. وسى مىندەتتەردىڭ باستاپقى بولىگىن ءساتتى ورىنداعانىمىزعا شۇكىرلىك ەتىپ, ءزامزام سۋىن قۇبىلاعا قاراپ تۇرىپ ءسىمىرىپ, ىشىمىزدەن: «ءيا, اللا! سەنەن پايدالى عىلىم, مول ريزىق سۇرايمىن. راقىمدىلاردىڭ ەڭ ۇلىعى! راقىمشىلىعىڭمەن كەز كەلگەن اۋرۋ-سىرقاۋدان شيپا بەر!» – دەگەن تىلەكپەن قاجىلىقتىڭ تاعى ءبىر امالى – ساعيدى ورىنداۋعا بەت الدىق.

ساعي – ارابتىڭ «شاپشاڭ ءجۇرۋ» دەگەن ءسوزى. ساعي – اس-سافا مەن ءال-ءمارۋا توبەشىكتەرىنىڭ اراسىندا جەتى رەت ءجۇرىپ تە, جۇگىرەتىن عيبادات. قاجى ساعيدى ءسۇبحانا اللا تاعالاعا جالبارىنىپ, سۋ ىزدەگەن يبراھيم پايعامباردىڭ ايەلى ھاجار مەن بالاسى يسمايىلدىڭ (الەيھيم ءاس-ءسالام) قۇرمەتىنە ورىندايدى.

بۇل پارىزدى ورىنداۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ كەتتىك. قاعبانى اينالعاندا قارا تەرگە مالشىنعان قالپىمىزبەن ءجۇز مىڭداعان ادامنىڭ اراسىمەن ساعيدى باستادىق. اس-سافا توبەشىگىنەن ءتۇسىپ, ءال-ءمارۋا توبەشىگىنە بەت الدىق. مۇندا ءسال-ءپال سىعىلىسپاي, كەڭ تىنىس الۋعا مۇرشا بار ەكەن. الدىمەن شاپشاڭ ادىمداپ, سوسىن جاسىل ءتۇستى بەلگىلەر اراسىندا جۇگىرە ءتۇسىپ, ودان تاعى تەزدەتىپ ءال-ءمارۋا توبەشىگىنە ىلىكتىك. وسىلايشا ءبىرىنشى ساعي ء(جۇرىس) كەزىندە جول بويى دۇعالار وقىدىق. مىسالى, «اللا – ەڭ ۇلى, اللا – ەڭ ۇلى, اللا – ەڭ ۇلى. جاراتقان يەم! كەشىر, راقىمشىلىق جاسا, عافۋ ەت, جومارت بول! ساعان ءمالىم ءاربىر كۇنامدى كەشىرە گور», – دەپ كۇڭىرەنىپ الا جونەلگەن­دە, توبەدەن كۇن كۇركىرەگەندەي تاڭىرقايسىڭ. ءوستىپ تاعى التى رەت ساعي جاساپ, ياعني بارلىعى جەتى ولشەممەن اياقتادىق. ساعيدى اياقتاعاندا مىناداي دۇعا وقىلدى: «ءيا, اللا! ومىرىمدە مەيىرىمىڭمەن كۇنالارىمنان مۇلدەم ارىلت. پايداسىز ىستەردى ماعان جۇكتەمە. ماعان راقىمشىلىعىڭمەن قاراپ, جاقسىلىعىڭدى بەر. سەن – قايىرىمدىلاردىڭ ەڭ ۇلىعىسىڭ!» ساعيدان سوڭ جان راحاتىنا كەنەلگەندەي ساۋاپتى ءساتتى باستان كەشىپ, ماۋجىراڭقى كۇيگە تۇسە قالىپپىز. اياق-قولىڭ بولدىرىپ, ءال-دارمەنىڭ تۇگەسىلگەندەي مە؟ الدەبىر سەزىكتەن جۇرەگىڭ ورەكپىگەندەي بولعانىمەن, قاتالاپ بارىپ ءزامزام سۋىنان بىرەر جۇتىم جاساعانىڭدا حاس سايگ ۇلىكتەي تارپىنىپ شىعا كەلەدى ەكەنسىڭ. قۇلشىلىق جولىندا تاعى قانداي سىناق بار, سونىڭ بارىنە تاس-ءتۇيىن دايىنمىن دەگەندەي, قۇشتارلىق ويانىپ, قۇلشىنىسپەن قۇمىعا تۇسەسىڭ. اۋزىڭا اللا قاسيەتتى جەرلەردە وقىلاتىن ءبىر دۇعانى سالا قويعانىن اڭعارمايسىڭ: «ءاشھادۋ ءال-ءلاا ءيلاھا يلل اللاھ, ءۋا ءاشھادۋ ءاننا ءمۋحاممادان عابدۋھۋ ءۋا راسۋلۋھ» – (اللادان باسقا قۇداي جوق ەكەنىنە, مۇحاممەد – ونىڭ ق ۇلى ءارى ەلشىسى ەكەنىنە كۋا ەتەمىن). جۇرەك يلانىپ, جان يماندىلانىپ, ءتىل سىنا باستاعانداي ما؟ جۇرت نە ىستەسە, سوعان بەيىمدەلىپ, بەرەكەلەنە تۇسكەنگە نە جەتۋشى ەدى...

الدا قۇربان ايت تاقاپ قالدى. الاڭ كوڭىل ساباسىنا تۇسەر مەزەت تە جاقىنداعانداي. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «قاجىلىق – ارافاتتا بولۋ. كىمدە-كىم قۇرباننىڭ ءبىرىنشى كۇنى تاڭ اتپاي تۇرىپ ارافاتقا كەلسە, قاجىلىعى تولىق بولادى», – دەگەن. وسى ماقساتپەن بىزدەر, «انسار-كرۋيز» قاجىلىق كومپانياسىنىڭ ء(تورايىمى – نۇرجامال قاجى) ساپارلاستارى, ميناداعى تىگىلگەن سانسىز شاتىرعا كەلىپ ورنالاسىپ, وسىناۋ قاسيەتتى پارىزىمىز وتەلەر كۇندى تاعاتسىزدانا كۇتكەنىمىز بار. مينادا تۇنەپ جاتىپ, ارنايى دۇعانى سان رەت قايتالادىق: «اسپاندا تاعى بار ساعان (اللا تاعالا) – ماقتاۋ. جەردە بيلىگى بار ساعان – ماقتاۋ. تەڭىزدە جولى بار ساعان – ماقتاۋ. وتقا ءامىرى بار ساعان – ماقتاۋ. ءجانناتتا راحمەتى بار ساعان – ماقتاۋ. بار ماقتاۋىمىز – قۇدىرەتىڭمەن اسپاندى كوتەرگەن, جەردى قويعان ساعان!». ەرتەسىنە – ارافا كۇنى تاڭ اتىسىمەن ارافاتقا بەت الدىق.

اتىن ەستىپ, سۋرەتىنە عانا كوزقانىق بولعان ارافات تاۋىنىڭ سىلەمدەرى كولبەڭدەي باستادى. انا ءبىر دوعاشا ءيىلىپ, ۇشكىرلەنگەن ۇشار باسىنا جانار قاداعانىمىزدا بوي شىمىرلاپ, جۇرەك ءلۇپىل قاقتى. تالاي تاۋدى تاماشالاپ ءجۇرمىز عوي, اللا مىنا ارافات تاۋىنىڭ كوركى مەن ءسانىن وزگەشە شەبەر, حاس ورنەكتى قۇيىلىممەن, مۇز ەرىتەردەي مەيىرىممەن سومداي سالعان سەكىلدى. تاكاپپار دەيىن دەسەڭ, سونشالىقتى سىپايىلانعان كىسىشە جانىڭا جىلىلىق ۇيالاتىپ, نۇرلى سەزىمىڭدى شىرپىمەن تۇتاتقانداي ەتىپ, كوكىرەگىڭە وت سالادى. سۇيىسپەنشىلىك ىقىلاسىڭدى ەسەلەپ, شيراتا تۇسەدى. قوڭىر, قارا تاستى جاقپارلارى قىلقانسىز بەت-بەينەسىن سۇيكىمسىزدەۋ كورسەتەر مە ەكەن دەپ, شوشىنساڭىز, جو-عا, قايتا سۇيرىكتەي بوپ سۋىرىلا كوتەرىلىپ, كوڭىلىڭدى بوساتىپ, سوناۋ مۇقىم زاماندا وسى قاسيەتتى تاۋدىڭ باسىندا مۇحاممەد پايعامبارىمىز (س.ع.س.) جۇرگەنىن ءتاتتى ەلەسپەن كوركەمدەپ, كولبەڭ ەتكىزەدى... «الپىس ەكى تامىرىڭ ءيىدى» دەگەن ءسوزدىڭ ءمانىسىن ەندى شىن ۇعىپ, سەزىنگەندەي كۇي كەشۋ سەزىمىن كىم دالمە-ءدال سۋرەتتەپ, ايتىپ بەرە الار دەسەيشى...

ارافاتتا ۋقۋفتى (ۋقۋف – «ارافات تاۋىندا تۇرۋ» دەگەن ماعىنا بەرەدى – ق.ءا.) كەش باتىپ, قويۋ قاراڭعىلىق ۇيىرىلگەنگە دەيىن جاسادىق. وسى اسا راقىمدى كەزەڭدە ءار مۇسىلمان جان تانىمەن, شىن جۇرەگىمەن, زور ىقىلاسپەن, اسەرشىل سانا-سەزىممەن ءسۇبحانا اللا تاعالانىڭ الدىندا تۇرعانىن سەزىنەدى ەكەن... ءتالبيا, ءتاسبيح, تاكبىر, سالاۋات ايتۋ, قۇران سياقتى زىكىرلەر ايتىپ, كۇنالارىنا كەشىرىم تىلەۋ... ءبارى ىقتياتپەن, زەيىنمەن جاسالىپ جاتىر ەدى... ءبىر اللا كورىپ-ءبىلىپ تۇر عوي, ءتاپ-ءتاۋىر وي دا كەنەت نىلدەي بۇزىلا سالادى ەكەن... ءتىپتى ەركىڭنەن تىس... ادال ويىڭ ويران-اسىر, تۇرەن تۇسكەندەي تىلگىلەنەدى... ۇركىپ قاپ, ىلە دۇعالاردى ءارى ءوربىتىپ اكەتەسىڭ: «بيلەۋشىم, اداستىرما, ازعىندىققا سالدىرما. تەرىس ءىسىمدى جونگە سال, بۇ دۇنيەدەن مۇڭ-مۇقتاجىمدى بەر... سەنى تىلىمەن ەسكە الۋمەن ىزەتكە بولەنگەن, قاجىلىعى قابىل بولعان جانداردىڭ قاتارىنا قوسا گور مەنى!». ۋف, ەڭسەنى باسقان قورعاسىننان ارىلىپ, قاۋىرسىن قاناتتانىپ شىعا كەلەدى ەكەنسىڭ... ۇلپىلدەگەن اق-سەزىم شاربى بۇلتتارعا ورانعانداي جەڭىلەيىپ, جان جۇبانىشىن سەزىنەسىڭ. پاكتىگىڭ مەن ادالدىعىڭدى, ىستىق مەيىرىمىڭ مەن اسپەتتەگەن يمانىڭدى, قامقورشىل نيەتىڭ مەن اق پەيىلىڭدى, سەلكەۋسىز ارىڭ مەن سەنىمدى ماقساتكەرلىگىڭدى, ت.ب. ادامي قالپىڭنىڭ كىرشىكسىز دە قاستەرلى قۇندىلىقتارىن ەكى دۇنيەدە دە ساقتاپ قالۋعا ىنتىعاسىڭ كەپ! ە, اللا! جار بولا گور! شاڭ باسۋ, كىرلەۋ, داتتانۋ وڭاي سەكىلدى... ءتان مەن رۋح بىلعانىشىنان, لايساڭىنان تازالانۋ, جاڭارىپ ءارى جاڭعىرۋ, تۇلەپ تە تۇرلەنىپ كەمەلدىلىككە, كەڭدىككە, بايسالدىلىق پەن بايىپتىلىققا, باقىتقا باستار استارسىز, قۋلىقسىز, قيتۇرقىسىز ومىرگە امالدار جازۋعا ىنتى-شىنتىڭمەن بەرىلگەن ەكەنسىڭ... ايلا-شارعىدان الاستالعان اق ءومىر بولا بەرسىنشى, بۇيىرت سونى ناسىپكە, اللا تاعالام! بۇل – ەندى ءار پەندەنىڭ وزىندىك وي ورىمىنە, دىتتەگەن مۇراتىنىڭ ورىستىلىگىنە قاتىستى ءۇزىلىپ ءتۇسىپ جاتقان دەربەس دارۋمەن وي مونشاقتارى ەدى... جاتتاعان دۇعا-تىلەكتەردەن دە وزگەشەلىگى سول ەدى. جان تەبىرەنىسىنىڭ جالقى دا جالپى يىرىمدەرى بولاتىن... سانانى ساپالاندىراتىن كۇش دۇلەيلەنە باستاعانىن قاراشى! سوعان قۋانعىڭ كەلەدى! قۋان, قۋان! مەككەدە جۇرگەن مۇسىلمان!

كورمەگەن جەرىڭ, ىستەمەگەن, جاساماعان ساۋابىڭ بولسا, ءبارى-ءبارى تاڭسىق, توسىن وقيعا سەكىلدى. سونداي ءبىر اڭسارلى جەر – مۇزداليفا! بۇل – ارافات پەن مينانىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان تاۋلى, قىراتتى, ويپاڭدى جازىق مەكەن ەكەن. مۇزداليفا ۋاقفىنىڭ شارتتارى بويىنشا, ەگەر ادام ارافاتتا ءتاۋ ەتىپ تۇرماعان بولسا, مۇزداليفادا تۇرۋدىڭ ءمانىسى بولمايدى ەكەن. وسى تالاپتارعا سايكەس ءبىز ەندى مۇزداليفانىڭ جازىعىنا كەلدىك تە, تەڭىز جاعاسىنداعى جىپىرلاعان يتبالىقتاردى ەلەستەتىپ كورىڭىز, سونشالىقتى قۇجىناعان ادامداردىڭ اراسىنان ساڭىلاۋ ىزدەپ, ارەڭ جايعاستىق. بۇرقىلداعان بورباس, كەي تۇسى قۇمداق ءارى تاستاق جەر. توسەنىشىمىزدى جايىپ, سومكەمىزدى باسىمىزعا جاستانىپ جاتا كەتتىك. اسپان اشىق, جۇلدىزدار جىمىڭداسادى. جازىقتىڭ قاپتالىندا تاۋ قىراتتارى قاراۋىتادى. يحراممەن جانتايا كەتكەنبىز. ماڭگىلىك جانتاياتىن جەرىمىز وسىنداي-اق بولار ءتۇبى, الاقانداي عانا تەلىم... حان بول, قارا بول, ۇلىق بول, قاي-قايسىڭنىڭ دا جامباسىڭ تيەر جەر وسىنداي بولماقشى!

مەككەدەگى ماعىنالى ءھام ماڭدايعا تاعدىر جازعان تالايلى كۇندەر زۋ ەتىپ وتە شىعىپتى-اۋ! ەستە قالار كەزدەسۋلەردىڭ دە كۋاسى بولدىق. ماسەلەن, «نۇر-قازاقستان» قاجىلىق كومپانياسىنىڭ توراعاسى امانكەلدى ەرەنعايىپ ۇلىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن شەيح سۇلەيمەنمەن بولعان جۇزدەسۋ وتە عيبراتتى ءارى تاعىلىمدى بولدى. ول ءزامزام سۋىن شىعاراتىن كاسىپورىننىڭ قىرىق ءتورتىنشى اۋلەتتىك-باسشىسى ەكەن, ساليقالى اڭگىمە قوزعادى. قازاقستاندا ەكى رەت بولىپتى. ءبىزدىڭ ەل تۋرالى پىكىرى وتە جوعارى. قاسىمىزداعى ساپارلاسىمىز, بىرنەشە اۋدانداردى باسقارعان قوستانايلىق جاقسىلىق عايسيننىڭ قويعان سۇراقتارىنا شەيح سۇلەيمەننىڭ قايتارعان تۇشىمدى جاۋاپتارىن اراب ءتىلىنىڭ بىلگىرى امانكەلدى كەلىستىرىپ ءتارجىمالاپ بەرىپ وتىردى. وسى كومپانيانىڭ وكىلى, ارقالىقتىق مەيراش تاشەتوۆ ۇلى ساپارعا ون ەكىنشى رەت كەلىپ وتىر ەكەن, ونىڭ دا بۇل كەزدەسۋدەگى ءرولى ايرىقشا بولعانىن سەزىندىك. ابدەن تاماعى قارلىعىپ, داۋسى شىقپاي قالعان حالقىنىڭ سۇيىكتى ءانشىسى ساكەن مايعازيەۆ تە سوزگە ارالاسا الماي كوزى جىلت-جىلت ەتىپ, اڭگىمەگە قۇلاق تۇرۋمەن عانا شەكتەلگەندەي.

نۇرلى قالا ماديناعا اۆتوبۋسپەن اتتانىپ بارا جاتىرمىز. مەيىرىمدى مەككەنىڭ قايتالانباس كەيپىنە كوزقانىق بولعانداي ەكەنبىز, انە, جولاي ايشا انانىڭ مەشىتىن جاناي وتتىك. سۇلۋ سۇڭعاتتى سىرتىن ءسۇزىپ, ويشا ىشىنە كىردىك تە, كوڭىلىمىزگە تۇيىلگەن تاپ-تانىس جاي-جاپسارىن تاعى ءبىر قيماستىقپەن سارالاپ وتىرمىز. سۋ توگىلمەس تەگىس داڭعىلعا تۇسىسىمەن, 430 شاقىرىمدىق قاشىقتىق بويى جولدىڭ قوس قاپتالىمەن «جۇگىرىپ» وتىرعان وركەشتى, كەي تۇسى جاتاعان تاۋلارعا قاراپ, قۇم يىرىمىندە يرەلەڭدەپ جۇرگەن جالعىز وركەشتى تۇيەلەرگە, اپپاق قويلار مەن ەشكىلەرگە ايانىشپەن قاراپ قويىپ, ويىمىزدى قىزىل سىزىقپەن بەلدەۋلەپ تاستاعان – مەككەنىڭ عاجاپ كورىنىستەرىنەن ايىعا المادىق تا, ءدال وسى قاستەرلى شاھارعا العاش تابانىمىز تيگەن كۇننىڭ كەشىندە تامشى تامباي ايلاپ سازارىپ تۇرعان اسپان ءيىپ, ءتاپ-ءتاۋىر جاڭبىر جاۋعانىن اللا راقىمىنداي سەزىنىپ, بو­يىمىز, مىنە, قايتادان ىسىنىپ, سول نۇرلى سىركىرەۋگە تاعى دا الاقان جايعانداي بوپ, ءۇستى-باسىمىز ەندى سۋلانا باستاعانداي سەرگىپ قالعانىمىز بار... «جۇرەگىمدى جىلىتقان, جانىمدى جاڭعىرتقان, سەزىمىمدى بايىتقان, رۋحىمدى جىگەرلەندىرگەن, يمانىمدى بەكىتكەن, مەككەم مەنىڭ!» دەي بەرگىم كەلەدى...

تۇنگى ءمادينانىڭ تىلسىمى جارقىراعان شامدارىمەن تارامدالا باستاعانداي ەدى. شاھارعا كىرە بەرگەندە: «ۋا, اللاھ تاعالام, بۇل جەر – سەنىڭ پايعامبارىڭنىڭ (س.ع.س.) حارامى, ۋاحي تۇسكەن بەرەكەلى جەر. بۇل قاسيەتتى جەردى مەن ءۇشىن توزاقتان قورعاناتىن, ازاپ پەن ەسەپتەن امان قىلاتىن جەر ەتە گور!» – دەپ دۇعا وقىدىق.

ادامدى ءۇمىت, ارمان العا جەتەلەيدى. سونىڭ كۋاسىندەيمىز عوي ءبىز قازىر. كورسەم-كورسەم دەپ ءجۇرىپ ءمادينانى دا تاماشالاپ تۇرمىز ەندى. قاجىلىقتىڭ راسىمدەرىن اياقتاعاننان كەيىن, ءمادينا قالاسىنداعى پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) مۇباراك دەنەسى جەرلەنگەن قاسيەتتى ايماققا بارىپ, پايعامبارىمىز (س.ع.س.) باسقان جەرلەرگە تابان تىرەپ, ۋاحي ءتۇسىپ, ءدىن تاراعان سوقپاقپەن ءجۇرىپ, سودان ءلاززاتتانىپ, ونىڭ رۋحاني اۋا­سىن جۇتۋ ءاربىر مۇسىلماننىڭ ارمانى ەمەس پە؟! ارمان ورىندالدى!

...ءمادينادا دا تالاي قاعاز جازۋعا تولدى. مەككەدەگى نۇرلى ويلاردىڭ ەگىز بالاماسىنداي بوپ, نەبىر جاقۇتتى, ىستىق اڭسارلى, وشپەس ماحابباتتى سويلەمدەر ىقىلاسپەن ءتۇزىلدى. جان شۋاقتانا ءتۇستى... «ءبىز ەندى قانداي ادامبىز؟» دەگەن وي ەرىكسىز قىلاڭ بەرەدى... ءبارىن ءبىر اللا بىلەدى!

...مەككەدە باستالىپ, ءمادينادا جالعاس­قان جازبالارىمنىڭ ازىرگە ىقشامدالعان سورابى وسىمەن تۇيىندەلدى. قالام ۇستاتۋعا استانا دا سايلانىپ جاتقان شىعار-اۋ!

...مەككە, ءمادينام مەنىڭ!

قايسار قاجى ءالىم,

«ەگەمەن قازاقستان».

مەككە – ءمادينا.

سۋرەتتەردە: قاسيەتتى قاعبا; شەيح­ سۇلەيمەنمەن كەزدەسۋدە ا.ەرەن­عايىپ­ ۇلى­مەن; مينادا – ج.عايسينمەن.