اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ نەگىزگى وتىنى سانالاتىن ۋران جاسامپاز قۋات كوزىنە اينالدى. ءبىر كەزدەرى «ۋران» دەگەن اتىنىڭ وزىنەن ات ۇركەتىن ءوندىرىس سالاسى بۇگىندە بەيبىت ماقساتقا باعىنىپ, ورتاق قازىناعا قوماقتى ۇلەسىن قوسىپ وتىر. بارلانعان ۋران قورى جونىنەن قازاقستان الەمدە اۆستراليادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا بولسا, ۋران ءوندىرىسى جونىنەن دۇنيەجۇزىلىك كوشتىڭ باسىندا كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق اتوم وپەراتورى – «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق الەمدىك ابىروي, اتاعى دارداي ازۋلى كومپانيالاردىڭ الدىنا شىققالى قاشان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۋران ونەركاسىبىندەگى قازاقستاننىڭ ۇستەمدىگىنە قازىر دوس قۋانىپ, دۇشپان كۇيىنەتىندەي جاعدايدا. بۇل نەگىزسىز دە ەمەس.
قاي كەزدە دە ىشكە بۇككەن قۇپياسى كوپ سالا قازىر باعانىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى قيىن كەزەڭدى باستان كەشۋدە. تابيعي ۋراننىڭ ءبىر فۋنتىنىڭ سپوتتىق باعاسى (شۇعىل اقى تولەنىپ, تەز جەتكىزىلەتىن ناقتى تاۋار) $35 توڭىرەگىندە تۇرعانىنا قاراماستان, قازاتومونەركاسىپ الەمدەگى ساناۋلى عانا تابىستى كومپانيالاردىڭ قاتارىنان تابىلىپ وتىر. بەيبىت اتوم سالاسىنداعى قازاقستاننىڭ ورنى مەن ۇلەسى قانداي جانە سالانىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنان نە كۇتەمىز دەگەن تاقىلەتتەس سۇراقتارمەن «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير شكولنيكتى سۇحباتقا تارتقانبىز.
اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ نەگىزگى وتىنى سانالاتىن ۋران جاسامپاز قۋات كوزىنە اينالدى. ءبىر كەزدەرى «ۋران» دەگەن اتىنىڭ وزىنەن ات ۇركەتىن ءوندىرىس سالاسى بۇگىندە بەيبىت ماقساتقا باعىنىپ, ورتاق قازىناعا قوماقتى ۇلەسىن قوسىپ وتىر. بارلانعان ۋران قورى جونىنەن قازاقستان الەمدە اۆستراليادان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا بولسا, ۋران ءوندىرىسى جونىنەن دۇنيەجۇزىلىك كوشتىڭ باسىندا كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق اتوم وپەراتورى – «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق الەمدىك ابىروي, اتاعى دارداي ازۋلى كومپانيالاردىڭ الدىنا شىققالى قاشان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۋران ونەركاسىبىندەگى قازاقستاننىڭ ۇستەمدىگىنە قازىر دوس قۋانىپ, دۇشپان كۇيىنەتىندەي جاعدايدا. بۇل نەگىزسىز دە ەمەس.
قاي كەزدە دە ىشكە بۇككەن قۇپياسى كوپ سالا قازىر باعانىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى قيىن كەزەڭدى باستان كەشۋدە. تابيعي ۋراننىڭ ءبىر فۋنتىنىڭ سپوتتىق باعاسى (شۇعىل اقى تولەنىپ, تەز جەتكىزىلەتىن ناقتى تاۋار) $35 توڭىرەگىندە تۇرعانىنا قاراماستان, قازاتومونەركاسىپ الەمدەگى ساناۋلى عانا تابىستى كومپانيالاردىڭ قاتارىنان تابىلىپ وتىر. بەيبىت اتوم سالاسىنداعى قازاقستاننىڭ ورنى مەن ۇلەسى قانداي جانە سالانىڭ بۇگىنى مەن بولاشاعىنان نە كۇتەمىز دەگەن تاقىلەتتەس سۇراقتارمەن «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق باسقارماسىنىڭ توراعاسى ۆلاديمير شكولنيكتى سۇحباتقا تارتقانبىز.
– رەسمي اقپاراتتان الەمدىك ۋران وندىرىسىندەگى ەلىمىزدىڭ ۇلەسى 35% ەكەنىن بىلەمىز. بۇل, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا دەرەك, ال جىل سوڭىنا دەيىن 38%-عا جەتەدى دەگەن بولجام بار. وسىنداعى قازاتومونەركاسىپتىڭ جەكە ۇلەسى قانشا؟
– 2013 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاتومونەركاسىپتىڭ الەمدىك ۋران وندىرىسىندەگى ۇلەسى 21,1%-دى قۇراماق. بۇل, ارينە, بىلتىرعىدان ءبىرشاما كوپ. دەمەك, ءبىز سالادا كوشباسشىلىق ورنىمىزدا قالا بەرەمىز. بۇعان الەۋەتىمىز تولىق جەتەدى.
– كوشباسشى بولۋ وڭاي ەمەس, ونى ساقتاپ تۇرۋ ودان دا قيىن ەكەنى ءمالىم. سول ءۇشىن 2014 جىلى ءوندىرىس كولەمى قازىرگىدەن دە كوپ بولا ما؟
– ءبىز بيىلعى مەجەنى ساقتاپ قالۋ نيەتىندەمىز. قالعانى نارىقتاعى جاعدايعا بايلانىستى بولماق. 2012 جىلى جوسپارلىق كورسەتكىشتەرگە ساي قازاقستاندا ۋران ءوندىرۋ كولەمى 20,9 مىڭ تونناعا جەتتى. ءبىز ءسويتىپ, الدىن الا ەسەپتەۋلەر بويىنشا 55,7 مىڭ توننانى قۇراعان بۇكىلالەمدىك ۋران وندىرىسىندەگى ءوز ۇلەسىمىزدى ارتتىردىق.
«قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق ەنشىلەس جانە تاۋەلدى كاسىپورىندارداعى قاتىسۋ ۇلەسىن قوسا ەسەپتەگەندە 2012 جىلى 11,9 مىڭ توننا ۋران ءوندىردى, بۇل بۇكىلالەمدىك ءوندىرىستىڭ 20%-دان استامىنا تەڭ. قازاتومونەركاسىپتىڭ كەلىسىمشارتتار بويىنشا ەكسپورت كولەمى 9,26 مىڭ توننا ۋران كونتسەنتراتىن قۇرادى.
– جاپونياداعى «فۋكۋسيما-1» اتوم ەلەكتر ستانساسىنداعى اپاتتان كەيىن ۋران ونەركاسىبىندەگى احۋال دا, وعان دەگەن كوزقاراس تا ءبىراز وزگەردى. بۇل, ءبىرىنشى كەزەكتە باعاعا اسەر ەتتى. 2011 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءبىر فۋنت ۋراننىڭ باعاسى شامامەن 75 دوللاردى قۇراسا, قازىر 35-كە ءتۇسىپ قالدى. باعا ەكى ەسە قۇلدىراعان جاعدايدا قازاتومونەركاسىپتىڭ جىلدى تابىسپەن قورىتىندىلاعالى وتىرعانى تاڭعالدىرادى. مۇنى نەمەن تۇسىندىرەسىز؟
– كومپانيانىڭ تابىستى ەكەنى راس. دەگەنمەن, تابىس تا باعا جوعارى بولعان كەزدەگىدەن الدەقايدا تومەن. ءتىپتى, كەي كاسىپورىندارىمىز ايتەۋىر زيان شەكپەي جۇمىس ىستەۋدىڭ شەگىندە تۇرعانىن دا جاسىرمايمىن. بىراق تۇتاستاي العاندا كومپانيا قورجىنى قوماقتى. مۇنداي جاعدايدا ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋدىڭ قاجەتى شامالى, قازىرگى ونىمدەرىمىزدىڭ بارلىعى الداعى 5-10 جىلعا كەلىسىلگەن شارتتار نەگىزىندە وتكىزىلەدى.
باعانىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى بارلىق شىعىنداردى قىسقارتۋ جوسپارىن جاساپ, سونى باسشىلىققا الدىق. باعدارلامانىڭ جۇمىس ىستەي باستاعانىنا ءبىراز ۋاقىت بولدى جانە مۇنى بيۋدجەتتى جاي عانا كەزەكتى قىسقارتۋ دەپ تۇسىنبەگەن ابزال. ول بارىنەن بۇرىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن ازايتۋعا قىزمەت ەتەتىن بولادى. بۇعان قولدانىستاعى تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردى جەتىلدىرۋ ارقىلى قول جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىرمىز. ماسەلەن, ۋراندى پەروكسيدتى تۇندىرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىن الايىق, سونىڭ ارقاسىندا ەداۋىر ارزان, الايدا, بارىنشا ءتيىمدى رەاگەنتتەر كومەگىمەن ءونىمدى ەرىتىندىدەن مەتالل وندىرىلە باستادى. بۇل ءوندىرىستىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى جانە ونداعان ميلليون دوللاردى ۇنەمدەۋ تۇرعىسىنان دا ءتيىمدى.
– ادەتتە, كوپ كومپانيالار تابىس ازايعان تۇستا ءوندىرىس كولەمىن ارتتىرۋعا كىرىسەدى. ءسىزدىڭ سوزىڭىزدەن قازاتومونەركاسىپ مۇنداي قادامعا بارمايتىنىن اڭعاردىق. بۇل كومپانيا بولاشاعىنا كەرى اسەر ەتەدى دەپ قورىقپايسىز با؟ ويتكەنى, جاڭا نارىقتاردى وزگەلەر يەلەنىپ كەتەدى دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس دەگەندەي.
– ءونىم باعاسى تومەندەگەن تۇستا ءار كومپانيا تىعىرىقتان شىعارار جولدى ارقالاي تاڭدايدى. ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنى ەڭ تومەن دەگەن سپوتتىق باعادان دا جوعارى تۇرعان كاسىپورىندار بارشىلىق. البەتتە, ولاردىڭ مۇرتىن بالتا شاپپايدى. دەسەك تە, تۇتاستاي العاندا ۋران ءوندىرۋشى كومپانيالار ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتىپ جاتقانى راس. مۇنى ولار ارقالاي تۇسىندىرەدى. بۇعان تۇرتكى بولعان سەبەپتەر دە ءارتۇرلى. بىرەۋلەرى ءونىم جەتكىزىپ بەرۋشى ءۇشىن قولايلىراق كەز كەلگەنشە نارىقتاعى بوساعان ورىندى ساقتاپ قالۋعا تىرىسادى, باسقالارىنىڭ كەلىسىمشارتتار بويىنشا نەمەسە بانكتەر الدىنداعى بورىشتارى بار. ال ءبىزدىڭ ءجونىمىز بولەك. نارىقتاعى قاتىسۋ ۇلەسىمىزدى كەمىتۋ جوسپارىمىزدا جوق. بۇل بەرىك ۇستانىم, سوندىقتان جاعداي قاشاندا باقىلاۋدا دەسەم, اسىرا ايتقانىم ەمەس.
– قازاتومونەركاسىپ قۇرامىندا ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنى نارىقتاعى باعادان جوعارى كاسىپورىندار بار ما؟ بار بولسا, ولاردىڭ كۇنى نە بولماق؟
– ۋايىمشىلدار بىزگە دە تەگىن «كەڭەستەرىن» بەرىپ, سەندەر ساتۋدى قىسقارتساڭدار, باعا وسەدى دەگەندى ايتىپ ءجۇر. ءوزىڭىز اقىلعا سالىپ كورىڭىز, كومپانيامىزدىڭ قىزمەتى تابىستى, ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالارى مۇلتىكسىز ورىندالىپ جاتىر, مىندەتتەمەلەرى بويىنشا ەشقانداي قارىزى جوق. سويتكەن قازاتومونەركاسىپ ۋران جەتكىزۋدى كىلت توقتاتىپ, تۇراقسىزدىعى ءۇشىن ايىبىن تولەپ, نارىقتان كەتسە نە بولماق؟! راس, باعا بىردەن اسپانداپ شىعا كەلەدى, ال ءبىزدىڭ نارىقتاعى ورنىمىزدى سول ساتتە-اق باسقالار يەلەنىپ ۇلگەرەدى. ال ءبىز ول كەزدە اقشا تابۋ, دەمەك جۇمىس بەرۋ جانە سالىق تولەۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلامىز. ءبىز دە قامسىز وتىرعانىمىز جوق. ماماندارىمىز كومپانيانىڭ بولاشاقتاعى دامۋىنىڭ بىرنەشە ستسەناريىن جاساپ شىقتى. ۋران ونىمدەرىنىڭ باعاسى تىم تومەن بولاتىن كەزەڭدەر دە ەسكەرىلدى. نارىقتاعى احۋالعا قاراي ارەكەت ەتەتىن بولامىز, ياعني سول ستسەناريلەردىڭ قايسىسى قولعا الىنارى شىعارىلاتىن ءونىم باعاسىنا دا تىكەلەي بايلانىستى.
باعانىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى كومپانيا وندىرىستەن باستاپ, اكىمشىلىك شىعىندارعا دەيىنگى تولىپ جاتقان قارجى اعىنىنا تالداۋ جاساپ, وڭتايلاندىرۋعا كوشكەن. ءسىز سۇراعانداي جەكەلەگەن تابىسسىز اكتيۆتەر قىزمەتىن توقتاتۋ ەڭ سوڭعى شارا رەتىندە عانا قارالادى. ازىرگە مۇنداي قاجەتتىلىك بايقالمايدى.
– الەمدىك نارىقتا ازۋلى باسەكەلەستەرىڭىز از ەمەس. اتوم سالاسىنىڭ ءوز الىپتار توبى بار دەسەك, ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزشە, سولاردىڭ اراسىنان قايسىسىنا ويىننان شىعىپ قالۋ قاۋپى كوبىرەك ءتونىپ تۇر؟
– بۇعان جاۋاپتى عالامتورداعى «ءبارىن بىلگىش» Google-دەن-اق تاباسىز. وسى تاياۋدا عانا كانادالىق Uranium One كومپانياسى باعانىڭ تومەندىگىنە جانە وپەراتسيالىق شىعىنداردىڭ جوعارىلىعىنا بايلانىستى وڭتۇستىك اۆسترالياداعى Honeymoon كەنىشىندەگى ۋران ءوندىرىسىن توقتاتاتىنىن حابارلادى. ارينە, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى ساتىلۋ باعاسىنان اسىپ كەتكەندە كاسىپورىندى جابۋدان باسقا جول قالمايدى. نارىق زاڭى قاتال.
– قازاتومونەركاسىپ ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىن اشىق ايتا الاسىز با؟
– بۇل ەندى قۇپيا اقپاراتتار قاتارىنا جاتادى, ونى بىلايعى جۇرتتىڭ بىلمەۋى ءبىزدىڭ الەمدىك نارىقتا سەنىمدى ارەكەت ەتۋىمىزگە مۇمكىندىك بەرەدى. قۇپيانى اشار بولساق, باسەكەلەستەرىمىز كۇشەيىپ كەتەدى. ارعى جاعى تۇسىنىكتى, سوندىقتان وزىندىك قۇن تۋرالى دەرەكتەر ەشقاشان ايتىلمايدى.
بۇعان ءبىر قوسارىم, قازاتومونەركاسىپ كاسىپورىندارىنداعى وزىندىك قۇن بۇگىنگى تاڭداعى سپوتتىق باعادان تومەن. ارعى جاعىن ەسەپتەپ الا بەرىڭىز...
– قازاتومونەركاسىپ ۋران وندىرىسىنەن باسقا دا جوبالارمەن شۇعىلدانادى. نەگىزگى تابىس كوزى ۋران ەكەنى كۇمانسىز. سوندا باسقا سالالاردىڭ كومپانيا تابىسىنداعى ۇلەسى قانداي؟
– «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق توبىنداعى كاسىپورىندار بويىنشا پايىزعا شاققاندا, تابىستىڭ شامامەن 65% تابيعي ۋران كونتسەنتراتىن (تابيعي ۋراندى يادرولىق وتىنعا وڭدەۋدىڭ ارالىق ءونىمى) ساتۋدان تۇسەدى; 10% قۋات رەسۋرستارىن وتكىزۋدەن قۇرالادى; 7% تانتال, بەريللي جانە نيوبي ونىمدەرىنىڭ ەنشىسىندە; 5% بۇرعىلاۋ جانە كولىك قىزمەتتەرىن كورسەتۋدەن تۇسەدى. بۇلاردان باسقا سيرەك جەر مەتالدار مەن كۇن پانەلدەرى سالاسىنداعى جوبالارىمىز بار. بىراق ولاردىڭ دەنى ءالى دامۋ جانە ءۇمىتتى نارىقتاردى زەرتتەۋ دەڭگەيىندە بولعاندىقتان تابىس تۋرالى ايتۋعا ەرتەلەۋ.
– قاراشا ايىنىڭ باسىندا ەكاتەرينبۋرگتە وتكەن شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ ايماقارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ح فورۋمىندا قازاتومونەركاسىپ پەن روساتومنىڭ بىرلەسكەن جوباسى – ۋران بايىتۋ ورتالىعىنىڭ (ۋبو) جۇمىسى تانىستىرىلدى. بۇعان دەيىن جوبانىڭ جاي-جاپسارى تۋرالى كوپ ايتىلا بەرمەيتىن, ەندى كەدەرگى جوق شىعار. جاڭا كاسىپورىن بىزگە نە بەرەدى؟
– بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا حابارلانعانىنداي, ەكى ەل باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ايماقارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمەدە قازاقستان-رەسەي بىرلەسكەن ۋران بايىتۋ كاسىپورنى قىزمەتىنە ارنالعان ستەند ۇسىنىلدى. بۇل وسىعان دەيىن ايتىلىپ جۇرگەن قازاقستان مەن رەسەيدىڭ اتوم ونەركاسىبى جانە ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ كەشەندى باعدارلاماسىنا سايكەس ەكى ەلدىڭ تەڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان ۋران بايىتۋ ورتالىعىنىڭ تانىستىرىلىمى ەدى. فورۋمنىڭ اشىلۋى ۋران بايىتۋ ورتالىعى ماركاسىمەن ءونىم شىعارۋدىڭ باستالۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. 300 مىڭ بجب ء(بولىس جۇمىسىنىڭ بىرلىگى – 1 كگ ۋراندى بەلگىلى دەڭگەيگە دەيىن بايىتۋعا جۇمسالاتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ سيپاتى) كولەمىندەگى العاشقى پارتيا تۇتىنۋشىلارعا جول تارتتى. ەندى نىق سەنىممەن كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ جاتىر دەپ ايتا بەرسەك بولادى. بۇل سونداي-اق, ساتىلاس ينتەگراتسيالانعان كومپانيا قۇرۋ جونىندەگى ستراتەگيامىزعا ساي جاسالعان كەزەكتى باتىل قادام رەتىندە دە ماڭىزدى.
– قازاتومونەركاسىپتىڭ بارلىق ءونىمى سىرتقا ساتىلاتىنى قۇپيا ەمەس. كومپانيا ءۇشىن جاڭا ءونىم بولىپ تابىلاتىن بۇل ءونىمنىڭ تۇتىنۋشىلارى كىمدەر ەكەنىن ءبىلۋ بىزگە دە قىزىق.
– بۇعان ءبىر-اق اۋىز سوزبەن «باتىستىق جارتى شارداعى تۇتىنۋشىلار» دەپ جاۋاپ قايتارايىن. ايتۋلى وقيعانىڭ ءبىز ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزى سول, ول قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەشەندى باعدارلاماسىنىڭ ورىندالعانىن, ءتىپتى ناقتى اياقتالىپ قالعانىن اڭعارتادى. جەلكەمىزدەن اۋىر ءبىر جۇك تۇسكەندەي جەڭىلدەپ قالدىق.
– ءسىز كەشەندى باعدارلامانى اۋىزعا ءجيى الدىڭىز. قۇپيا بولماسا, باعدارلاما نەنى قامتىعانىنا كەڭىرەك توقتالساڭىز...
– رەسەيلىك سەرىكتەستەرمەن ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ مىسالى ءبىر بۇل ەمەس. وسى كەزگە دەيىن ۋران وندىرەتىن ءۇش بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرعانبىز. ولار 2017 جىلعا قاراي جىلىنا 6 مىڭ توننا ۋران وندىرەتىن بولادى. وسىنشا كولەمدى يادرولىق وتىن وندىرىسىندەگى شيكىزاتقا اينالدىرۋ ءۇشىن 5 ملن. بجب جۇمساۋ قاجەت. مۇنىڭ از نە كوپتىگىن اڭعارۋ ءۇشىن, وسى 6 مىڭ توننا ۋراننىڭ قۋاتى 1 000 مۆت-تىق 40 رەاكتوردى ءبىر جىل بويى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋگە جەتەتىنىن ايتسام جەتكىلىكتى شىعار.
– ءونىم ءوندىرۋ بار دا, ونى وتكىزۋ بار. بىزدە كوبىنە وسى جاعى اقساپ جاتادى. قازاتومونەركاسىپتەگى احۋال قالاي؟
– قول قويىلعان كەلىسىمشارتتارعا سايكەس ءبىز رەسمي وپەراتورمىز جانە بىرلەسكەن كاسىپورىنداردا وندىرىلگەن ۋراندى سىرتقى نارىققا شىعارۋمەن ءوزىمىز شۇعىلدانامىز. ۋبو ونىمدەرىن بايىتۋ, وتكىزۋ جانە ماركەتينگ جۇمىستارىن رەسەيلىك سەرىكتەستەرىمىز ىسكە اسىرادى. كەلىسىم سولاي.
سوعان قاراماستان, مىسالى, ەگەر دەربەس وتىن نەمەسە وتىن ەلەمەنتتەرىن ازىرلەۋ ءۇشىن بىزگە بايىتىلعان ۋران قاجەت بولا قالسا, ءبىز ونى الۋعا قۇقىلىمىز. ەكىنشى تاراپتىڭ دا وسىنداي قۇقى بار. ەگەر رەسەيلىك ارىپتەستەرىمىزگە ۋران ساتۋ ءۇشىن ەمەس, ءوز اتوم ستانسالارىنىڭ قاجەتىنە كەرەك بولسا, وندا ولار دا بىرلەسكەن كاسىپورىنداردان ۋران كونتسەنتراتىن الۋى مۇمكىن. قايتالاپ ايتامىن, ولار ۋراندى سول كۇيىندە ساتۋعا ەمەس, ودان جوعارى بولىستەگى ءونىم ازىرلەۋ ءۇشىن عانا الادى.
– مۇنىڭ دا شەكتەۋلى مولشەرى بار شىعار؟
– تەڭ جارتىسى, تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بولعاندا, ودان دا كوپ كولەمدە الۋى مۇمكىن. مامىلەنىڭ ادىلدىگى دە وسىندا.
– ۋبو قىزمەتىنە قايتا ورالساق. جاڭا جوبادان كومپانيا قانشا تابىس تاپتى؟
– كاسىپورىن جۇمىس ىستەگەلى بەرى وتكەن ءۇش اي ىشىندە $8 ملن. كولەمىندە تابىس بەردى. بۇل 300 مىڭ بجب تۇسكەن تابىس ەكەنىن اڭعارىپ وتىرعان بولارسىز...
– دۇرىس ەكەن... ىنتىماقتاستىق تاقىرىبىن ساباقتاي تۇسسەك, تاياۋدا عانا قازاقستان مەن كانادا اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى. كانادالىق Cameco كومپانياسى قازاتومونەركاسىپپەن بىرلەسىپ ۋران ءوندىرەدى, ەندى ونى وڭدەۋدىڭ ءبىر ساتىسى – كونۆەرسياعا جول اشىلعالى تۇرعان سياقتى ما؟
– ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىم كانادانىڭ ۋران بايىتۋ تەحنولوگياسىن قازاقستاندا قولدانۋعا زاڭدى مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, قۇجاتتا تەحنولوگيالىق تىزبەكتىڭ كەڭ شوعىرى بويىنشا كانادامەن ىنتىماقتاستىق جاساۋعا قۇقىمىز بار ەكەندىگى قامتىلعان. ناقتى ايتقاندا, ءبىز كانادالىق ۇلگىدەگى رەاكتورلاردى قۇرا الامىز, ال تەحنولوگيالاردى ساتۋ نەمەسە باسقاعا بەرۋ ماسەلەسى قالاي كەلىسۋگە بايلانىستى ىسكە اسىرىلادى. بۇل جولى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇعان دەيىن, ياعني 2012 جىلى Cameco مەن قازاتومونەركاسىپ ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول جەتكىزگەن بولاتىن. ءبىز سوندا ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسىمگە قول قويىلعان سوڭ كانادادان قازاقستانعا تەحنولوگيا ترانسفەرتتەۋدى ىسكە اسىرۋعا جانە ەلىمىزدە بىرلەسە ۋران ءوندىرۋ كولەمىن جىلىنا 2 مىڭ توننادان 4 مىڭ تونناعا جەتكىزۋگە ۋاعدالاسقانبىز. مۇنىمەن بىرگە ۋران ءوندىرۋشى كاسىپورىنداعى قازاتومونەركاسىپتىڭ قازىرگى 40% جانە Cameco-نىڭ 60% ۇلەستەرى «ەلۋگە ەلۋ» بولىپ وزگەرەدى. مەموراندۋمدا سونداي-اق, زاۋىت سالۋ, ءونىم وتكىزۋ جانە پورت-حوۋپتاعى كانادالىق زاۋىتتا ۋران وڭدەۋ ماسەلەلەرى قامتىلعان. بۇعان قوسا, مەموراندۋم پورت-حوۋپتاعى زاۋىتتىڭ ءوزىمىز قالاعان بولىگىن ساتىپ الۋعا دا مۇمكىندىك بەرەدى. الدىمىزدان قانداي كوكجيەكتەر اشىلىپ وتىرعانىن اڭعارعان بولارسىز...
ناتيجەسىندە تەپە-تەڭدىك ورناپ, قازاتومونەركاسىپ پەن Cameco قازاقستان مەن كاناداداعى بىرلەسكەن جوبالاردا بىردەي تابىس تابادى. تاراپتار وزدەرىنە كەرەگىن الادى: كانادالىقتار ۋرانعا, ال ءبىز كونۆەرسيا بويىنشا تەحنولوگيالىق قىزمەتتەرگە قول جەتكىزەمىز.
بىزگە كەرەگى دە سول. كونۆەرسيا جانە ۋران بايىتۋ بويىنشا بولىستەرگە قاتىسا وتىرىپ, قازاتومونەركاسىپ تەحنولوگيالىق تۇرعىدان باي, قارجىلىق تۇرعىدان تۇراقتى كومپانياعا اينالادى. ءبىز ەندى جاي ۋران ءوندىرۋشى عانا ەمەسپىز, ونىڭ ۇستىنە نارىق تا ءجيى قۇبىلىپ تۇرادى. كومپانيا يادرولىق وتىن تسيكلىنىڭ بارلىق بۋىندارىنا قاتىسار بولسا, ءبىر بولىستە ۇتىلساق تا, ەسەسىنە ەكىنشىسىندە كوبىرەك ۇتاتىن بولادى. كومپانيامىز بىرتىندەپ الەمدىك اتوم سالاسىنىڭ ءىرى ويىنشىسىنا اينالىپ كەلە جاتقانىنىڭ بۇل دا ءبىر جارقىن مىسالى.
– قازىر دۇنيە جۇزىندە 435 اتوم ەنەرگياسى بلوگى جۇمىس ىستەپ تۇر, تاعى 71 بلوك قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. ماگاتە قۇزىرىنداعى PRIS ەنەرگيا بلوكتار بازاسى وسىنداي دەرەكتەر كەلتىرەدى. جەتى جاڭا بلوكتىڭ قۇرىلىسى باستالعان: ونىڭ ۇشەۋى اقش-تا, ەكەۋى قىتايدا, قالعان ەكەۋى ءباا مەن وڭتۇستىك كورەيادا. دەمەك, الەم جۇرتشىلىعى اتوم ەنەرگياسىنان مۇلدە باس تارتقان جوق؟
– بۇكىل الەمدە قۋات تاپشىلىعى بەلەڭ الىپ كەلەدى. بەيبىت اتوم باعدارلامالارىن توقتاتامىز دەپ جاريالاعان ەلدەردىڭ كوبى بۇل كوزقاراستارىن ۋاقىت وتە كەلە وزگەرتۋى دە عاجاپ ەمەس. مۇنايعا باي دەگەن ساۋد ارابياسىنىڭ ءوزى 30 گۆت-تىق ستانسا سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن مالىمدەدى. قحر-دان جەتىپ جاتقان حابارلارعا قاراعاندا, شىعىستاعى كورشىمىز 2030 جىلعا دەيىن ەلدەگى ەنەرگيا بلوكتارىنىڭ سانىن 200-گە جەتكىزەتىن سىڭايلى.
جالپى, 2013-2014 جىلدارى قىتايدا 14, وڭتۇستىك كورەيادا 3, ءۇندىستاندا 2 اەس ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. 2013 جىلى قوسىلعان قوس ەنەرگيا بلوگىنىڭ بىرەۋى – ۇندىستانداعى كۋدانكۋلام, ەكىنشىسى – قىتايداعى Honguanche. بيىل اقش-تا 3 ەنەرگيا بلوگى تۇپكىلىكتى جابىلىپ, جاپونياداعى بارلىق اتوم ستانسالارى توقتاپ تۇر. مۇنىڭ ءبارىن كەلتىرىپ وتىرعان سەبەبىم, اتوم ستانسالارى جۇمىس ىستەپ تۇرعاندا نەگىزگى وتىن – ۋرانعا سۇرانىس ساقتالادى.
–قازاتومونەركاسىپ وتكەن جىلى اقش-تا ءوز وكىلدىگىن اشتى. مۇنداعى كوزدەلگەن ماقسات قانداي؟
– وكىلدىك الدىنا اقش-تاعى ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارمەن تىكەلەي كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ مىندەتى قويىلعان. الىپ ەلدە ءوز وكىلدىگىمىزدىڭ بولۋى اتوم ەلەكتر ستانسالارىنا يە ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارمەن كەلىسىمدەر ازىرلەۋدى قولعا الۋعا مۇمكىندىكتەر اشىپ وتىر. بۇل رەتتەگى قازاتومونەركاسىپتىڭ ۇستانعان ساياساتى بىرەۋ, ول – ءبىز ۋران ساتۋداعى دەلدالدىق قىزمەتتەن تولىقتاي باس تارتتىق. بۇل ناقتى ماقساتپەن ىسكە اسىرىلدى. ەگەر 2008 جىلى ءوز ونىمدەرىمىزدىڭ 42%-ىن ترەيدەرلەر ارقىلى ساتقان بولساق, قازىر ولاردىڭ قولىندا بيىل بىتەتىن, بالكىم كەلەر جىلعا دا وتەتىن جەكەلەگەن كەلىسىمشارتتار عانا قالىپ وتىر. جاڭادان جاسالعان كەلىسىمدەردىڭ بارىندە ءبىز ءونىمدى ءوزىمىز ساتامىز. اقش-تىڭ ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارمەن بولعان وسىنداي ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا ساتىلاتىن ءونىم كولەمىن 10%-عا جەتكىزدىك.
مۇنان بىرنەشە جىل بۇرىن قازاتومونەركاسىپتىڭ اقش نارىعىنداعى ۇلەسى نولگە تەڭ ەدى. قازىرگى ۇلەسىمىز 4-5% ءتوڭىرەگىندە دەپ ايتا الامىز. كومپانيانىڭ اقش-تاعى وكىلدىگى وسى ۇلەستى 20%-عا جەتكىزۋ جولىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزۋدە.
– باسقا ەلدەردەگى تۇتىنۋشىلاردىڭ ۇلەسى قاي مولشەردە؟
– ورتا ەسەپپەن, كومپانيا ءونىمىنىڭ 40%-ى قىتايدىڭ ەنشىسىندە, 25%-ى ەۋروپاداعى تۇتىنۋشىلارعا, 10%-ى قۇراما شتاتتارعا, قالعان بولىگى جاپونيا, ءۇندىستان جانە وڭتۇستىك كورەياعا جەتكىزىلەدى.
– زاماناۋي ەلەكتر تەحنيكاسىنىڭ نەگىزگى وزەگى بولاتىن سيرەك مەتالدار سالاسىندا دا قازاتومونەركاسىپتىڭ ءبىرقاتار جوبالارى بارىن بىلەمىز. سولاردىڭ قازىرگى ءحالى قالاي؟
– قازاقستانداعى سيرەك جەر مەتالدار (سجم) باعدارلاماسىنىڭ, جالپى سالانىڭ بولاشاعىنان ءۇمىتتىمىز. وزىمىزدە مينەرالدىڭ تەحنوگەندىك پايدا بولۋىنان قالىپتاسقان شيكىزات بازاسى انىقتالدى.
جاپوندىق سەرىكتەستەرمەن بىرگە سجم ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىت سالدىق. جوبا بارلىق ساتىدان ءوتتى: جوبالاۋ قۇجاتتارى, وندىرىسكە رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتار الىندى, تەحنولوگيالىق رەتتەۋ اياقتالىپ, بيىل دايىن ءونىم شىعارۋدى باستادىق.
جوعارىدا ايتقانىمداي, بۇل ءوزى بولاشاعى بار سالا. سجم ونىمدەرى الەمنىڭ جوعارى تەحنولوگيالىق نارىعىندا جوعارى سۇرانىسقا يە. قازاقستاننىڭ وسى نارىققا شىعىپ, ءوز ورنىن يەلەنۋىنە مول مۇمكىندىكتەر بار. ارينە, قىتايعا جەتە الماسپىز, بىراق ءوز ورنىمىز بولارىنا كۇمانىم جوق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
قوناقباي ساتتاروۆ,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.