مىرزاتاي جولداسبەكوۆ – بار ءومىرىن تۋعان حالقىنا, ەلىنە قالتقىسىز, جان-تانىمەن قىزمەت كورسەتۋگە ارناپ كەلە جاتقان مەملەكەتشىل ۇلكەن تۇلعا, ەل اعاسى. تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ, ەلىمىزدىڭ باسىنا اسا قيىن كۇندەر تۋعان, رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا توتاليتارلىق ورتالىق بيلىكتىڭ شەشىمىمەن «كولدەنەڭ كوك اتتى» كولبين كەلگەن, قازاق حالقى ناقاقتان-ناقاق «ۇلتشىل» اتانعان اسا قيىن جىلداردا سول كەزدەگى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ باسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى بولىپ وزبەكالى جانىبەكوۆ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ وتىرۋى اللانىڭ, تاعدىردىڭ قازاق حالقىنا وڭ كوزبەن قاراعانى ەكەن-اۋ دەپ ويلايسىڭ كەيدە ەرىكسىز. جوعارىدا اتالعان ۇلتىمىزدىڭ ادال ۇلدارىنىڭ قىلىش جۇزىندە جۇرگەندەي قيىن شاقتاعى ايقىن اقىل, ىستىق جۇرەك, جانكەشتى ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا شاكارىم قۇدايبەرديەۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سىندى الاش ارىستارى, ارداقتى اقىن-جازۋشىلارىمىز تاۋەلسىزدىككە دەيىن-اق تۇگەل اقتالدى, ناۋرىز مەرەكەسى حالقىمىزبەن قايتا قاۋىشتى, ەڭسەسى باسىلىپ, وت باسى مەن ەسىكتىڭ كوزىنە دەيىن ىسىرىلىپ قالعان انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك مارتەبە الدى. ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا كپسس ورتالىق كوميتەتى قازاقتى «ۇلتشىل» اتاندىرعان ءوز قاۋلىسىنىڭ كۇشىن ءوزى جويدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى قىل كوپىردەن وتكەندەگىدەي قيىن كەزەڭدە «ەلباسى – بىرەۋ, قالعانىمىز – تىرەۋ» دەپ شەرحان مۇرتازا اعامىز ايتقانداي, ءوز ەلىن, ءوز حالقىن ورگە سۇيرەگەن ەلباسىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ جانىندا تاعى دا مىرزاتاي اعامىز ءجۇردى. مەن سوڭعى كەزدە ەل اعاسى م. جولداسبەكوۆ تۋرالى سىر-سۇحباتقا قۇرىلعان رومان جازۋ ۇستىندەمىن. سول شىعارمادان ىقشام ءۇزىندىنى ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» وقۋشىلارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ – بار ءومىرىن تۋعان حالقىنا, ەلىنە قالتقىسىز, جان-تانىمەن قىزمەت كورسەتۋگە ارناپ كەلە جاتقان مەملەكەتشىل ۇلكەن تۇلعا, ەل اعاسى. تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ, ەلىمىزدىڭ باسىنا اسا قيىن كۇندەر تۋعان, رەسپۋبليكا باسشىلىعىنا توتاليتارلىق ورتالىق بيلىكتىڭ شەشىمىمەن «كولدەنەڭ كوك اتتى» كولبين كەلگەن, قازاق حالقى ناقاقتان-ناقاق «ۇلتشىل» اتانعان اسا قيىن جىلداردا سول كەزدەگى مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ باسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ورتالىق پارتيا كوميتەتىندە يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى بولىپ وزبەكالى جانىبەكوۆ, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ وتىرۋى اللانىڭ, تاعدىردىڭ قازاق حالقىنا وڭ كوزبەن قاراعانى ەكەن-اۋ دەپ ويلايسىڭ كەيدە ەرىكسىز. جوعارىدا اتالعان ۇلتىمىزدىڭ ادال ۇلدارىنىڭ قىلىش جۇزىندە جۇرگەندەي قيىن شاقتاعى ايقىن اقىل, ىستىق جۇرەك, جانكەشتى ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا شاكارىم قۇدايبەرديەۆ, ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ سىندى الاش ارىستارى, ارداقتى اقىن-جازۋشىلارىمىز تاۋەلسىزدىككە دەيىن-اق تۇگەل اقتالدى, ناۋرىز مەرەكەسى حالقىمىزبەن قايتا قاۋىشتى, ەڭسەسى باسىلىپ, وت باسى مەن ەسىكتىڭ كوزىنە دەيىن ىسىرىلىپ قالعان انا ءتىلىمىز مەملەكەتتىك مارتەبە الدى. ەلباسىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا كپسس ورتالىق كوميتەتى قازاقتى «ۇلتشىل» اتاندىرعان ءوز قاۋلىسىنىڭ كۇشىن ءوزى جويدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى قىل كوپىردەن وتكەندەگىدەي قيىن كەزەڭدە «ەلباسى – بىرەۋ, قالعانىمىز – تىرەۋ» دەپ شەرحان مۇرتازا اعامىز ايتقانداي, ءوز ەلىن, ءوز حالقىن ورگە سۇيرەگەن ەلباسىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ جانىندا تاعى دا مىرزاتاي اعامىز ءجۇردى. مەن سوڭعى كەزدە ەل اعاسى م. جولداسبەكوۆ تۋرالى سىر-سۇحباتقا قۇرىلعان رومان جازۋ ۇستىندەمىن. سول شىعارمادان ىقشام ءۇزىندىنى ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» وقۋشىلارىنا ۇسىنۋدى ءجون كوردىم.
اۆتور.
اۆتور: مىرزەكە, وتكەن جولعى اڭگىمەمىزدە ءسىز ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعان جىلدارىڭىزدى ءومىرىڭىزدىڭ ەڭ قىزىقتى, قيمايتىن, اسىل ۋاقىتىنا بالاپ ەدىڭىز. ۇستاز تاپقان, بىلىمگە قۇلاش ۇرعان, الدىڭىزدان تاماشا كوكجيەكتەر اشىلعان جىلدار ەدى دەگەنسىز. ەندى سول كەزەڭ تۋرالى اڭگىمەگە كوشسەك.
مىرزاتاي: اۋدان ورتالىعىندا ءبىر جىل قىزمەت اتقارعان سوڭ, كيىمدەرىمدى ءبىراز تۇزەپ الىپ, كەلەسى جىلى كازگۋدىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە ەمتيحان تاپسىردىم. كونكۋرس وتە قاتتى بولدى. نەگىزىنەن ۇلدار ەدى. ول كەزدە قىزدار وقۋعا از كەلەتىن. اكە-شەشەلەرى, تۋىستارى ولاردى از جىبەرەتىن. سول جىلى ءبىر ورىنعا 9 ادامنان تالاستىق. جەتى پاننەن ەمتيحان تاپسىردىق. ءوزىمنىڭ تۇسسەم دەپ جۇرگەن وقۋىم عوي, بۇل جولى قاتتى دايىندالدىم, كەنەدەي قادالدىم.
ءبىراز ساباقتاردان ەمتيحان تاپسىرىپ, ەڭ سوڭىندا ورىس تىلىنەن ديكتانت جازدىق. سوندا ەلۋ ورىنعا تالاسقان 450 بالادان نەبارى 25 بالا عانا «قاناعاتتانارلىق» دەگەن باعاعا ءىلىندى. سونىڭ ىشىندە ەكى-اق بالا 4 الدىق. ءبىرى – مەن, ەكىنشىسى – مارقۇم مىرزاتاي سەرعاليەۆ.
اۆتور: ەكى «ءتورتتى» دە ەكى مىرزاتاي العان ەكەن عوي.
مىرزاتاي: ءيا, سولاي بولدى. سول ورىس تىلىنەن ەمتيحان العان ياتسەنكو ۆالەنتينا ميحايلوۆنا دەگەن كىسى كەيىن بىزگە ساباق بەردى. ءبىلىمدى, ورنىقتى, جاقسى كىسى ەدى. جاقسى كورىپ كەتتىك. ال ونىڭ ءوزى ەرمەك سەركەباەۆقا عاشىق ەدى. «قازاقتىڭ ەڭ تاماشا ءانشىسى كىم؟» دەپ, بىزدەن جاقاۋراتىپ سۇرادى ءبىر كۇنى. ويىندا كىم تۇرعانىن ءبىز قايدان بىلەيىك. عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ دەيمىز. «جو-و-وق, – دەيدى. – ءوزى سۇلۋ, كەلىستى, بۇكىل سوۆەت وداعىنا بەلگىلى. قاي قالاعا بارسا دا, تابىنۋشىلارى قوناق ءۇيدى قورشاپ الادى ەكەن, ەشكىمدى وعان جولاتپايدى ەكەن, ول كىم؟» مەن: «انۋاربەك ۇمبەتباەۆ» دەيمىن. «وي, نەت جە؟». «بايعالي دوسىمجانوۆ» دەيمىن. «نەت». سەرعاليەۆ مارقۇم: «ابدۋللين, ناۆەرنوە» دەپ قويادى. «نە-ە-ەت». اقىرىندا, ءبىز تاپپاي, ءوزى ابدەن شارشاپ, «ەتو جە ەرمەك سەركەباەۆ, نەۋجەلي ۆى ەگو نە زناەتە؟» دەپ مۇڭايعان ەدى.
سودان جاڭاعى «قاناعاتتانارلىق» دەگەن باعاعا ىلىككەندەردىڭ بارلىعى وقۋعا ءتۇستى دەۋگە بولادى, ال قالعان 25 ورىنعا وزگە پاندەردەن جوعارى باعا العانداردىڭ ىشىنەن ىرىكتەپ الادى ەكەن دەگەن ءسوز تارادى. باس پوشتا جاقىن بولاتىن, كەلدىم دە «وقۋعا ءتۇستىم» دەپ اۋىلعا تەلەگراممانى ۇردىم دا جىبەردىم. جامبىلدان بىزبەن بىرگە وقۋعا تۇسكەن 5-6 بالا, ىشىندە اۋەلباەۆ ءشارىپ دەگەن كىسى بولدى. جاسى بىزدەن ەداۋىر ۇلكەن, سوعىسقا قاتىسقان. ەرتەڭىنە مەن «وسىلاي تەلەگرامما سالىپ جىبەردىم» دەپ ايتىپ ەم, «وي, بەكەر ويتكەنسىڭ, ءالى دەكانمەن «سوبەسەدوۆانيە» (اڭگىمەلەسۋ) بولۋى كەرەك, سونىڭ ناتيجەسى بويىنشا ۇسىنىس جاسايدى, شەشىم قابىلدايدى ەمتيحان كوميسسياسى, سوڭىنان رەكتور بۇيرىق شىعارادى» دەپ ءبارىن ءبىلىپ وتىر. وي-بۋي, سورلى باسىم, تۇسپەي قالسام نە بولادى دەپ پۇشايمان بولدىم. «ەگەر تۇسپەي قالسام, اۋىلعا بارمايمىن, قايتىپ بارۋ ۇيات. نە دە بولسا وسىندا قالامىن. جۇمىس ىستەيمىن, كەلەسى جىلى قايتا تاپسىرامىن» دەپ قويامىن.
سودان وقۋعا تۇسۋگە ۇمىتكەرلەردى ءاڭگىمەلەسۋگە شاقىردى. دەكان تاۋمان اماندوسوۆ ەكەن, ءوزى سۇستى. ءبىر كەزدە ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ, ءبىر باتىپ, ءبىر شىعىپ كەلە جاتتى. ءبىر اياعى ەكىنشىسىنەن قىسقالاۋ. تاياقپەن جۇرەدى ەكەن. ساڭقىلداعان داۋىسى انادايدان ەستىلدى: «نەمەنە, ءبارىڭ توپىرلاپ تۇرسىڭدار. كەزەككە تۇرىڭدار... شاقىرادى. سوندا كىرەسىڭدەر», دەدى. جازعان باسىمىز, ەسىككە جاقىن تۇرساق, ءبىرىنشى كىرەمىز بە دەگەن وي عوي... پسيحولوگيا قانداي. سويتسەك, وندا العان بالى بويىنشا ءتىزىم بار ەكەن...
ەرتەڭىنە بۇيرىق شىعىپ, تاقتاعا ءىلىندى. فيلولوگيا فاكۋلتەتى, قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى ماماندىعىنىڭ ءبىرىنشى كۋرسىنا قابىلدانعان ستۋدەنتتەر ءتىزىمى. سونىڭ ىشىنەن ءوز فاميليامدى كورگەندە قۋانعاننان جۇرەگىم اتتاي تۋلادى. سول ساتتە جەر بەتىندە مەنەن باقىتتى ادام جوق بوپ سەزىلدى. الاقايلاپ, پوشتاعا كەلىپ, ەكىنشى رەت اۋىلعا تەلەگراممانى ۇردىم.
كەيىن اۋىلعا كەلگەندە «ءبىزدى ابدەن شاتاستىردىڭ, ءبىرىنشى تەلەگرامماڭدى العاندا, قوي سويىپ, اعايىنداردى شاقىرىپ, كىشىگىرىم توي جاساپ جىبەردىك, ال ەكىنشى تەلەگرامما كەلگەندە نە دەرىمدى بىلمەدىم» دەيدى ۇلكەن اعام ومارتاي.
سول جىلى وقۋعا تۇسكەن بالالاردىڭ ىشىنەن اۋەلدە ەكى-اق بالا ستيپەندياعا ىلىكتىك. ول كەزدە «ءۇش» العانعا بەرمەيتىن ەدى. كەيىن اكەسى سوعىستا ولگەن, حابارسىز كەتكەن بالالارعا ۇشكە تاپسىرسا دا ستيپەنديا بەرەتىن بولدى.
اۆتور: ءسىز جەڭەشەمىزبەن بىرگە وقىپ ءبىتىردىڭىز عوي. ول كىسى قالاي تاپسىرىپ, قالاي ءتۇستى؟
مىرزاتاي: جەڭەشەڭ وزگە پاندەردەن ءتورت پەن بەس, ورىس تىلىنەن ءۇش الىپ ءتۇستى. ستيپەنديا الدى, سەبەبى, اكەسى مايداندا حابارسىز كەتكەن ەدى.
وقۋعا تۇسەردە اۋەلى كازگۋ-ءدىڭ شەۆچەنكو كوشەسىندەگى سپورت زالىندا جاتقانبىز. سودان نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ابيتۋريەنت كەزىمىزدە فيلفاكقا تۇسەتىندەردى ءبولىپ الىپ, ۆينوگرادوۆ كوشەسىندەگى جاتاقحاناعا ورنالاستىردى. ءبىرىنشى قاباتتاعى توعىزىنشى بولمەدە ون ءبىر بالا جاتتىق. سول جەردە جۋرناليستيكاعا تۇسەتىن بالالار, سولاردىڭ ىشىندە زەينوللا سەرىكقاليەۆ تە بار. ءبىر بولمەدە جاتقانداردىڭ ىشىنەن زەينوللا ەكەۋمىز عانا وقۋعا تۇستىك. ول گانيۋشكينودانمىن دەيتىن. اتىراۋ وبلىسىنان. ءوزى كۇي تارتاتىن. ەمتيحاننان كەيىن «زەينوللا, كۇي تارتشى» دەيمىن, سوندا «الاتاۋ», «امان بول, شەشەم, امان بول» دەگەن كۇيلەردى بەرىلە تارتاتىن. كەيىن تارتپاي كەتتى.
اۆتور: ءسىز دومبىرانى قاي كەزدە ۇيرەندىڭىز؟
مىرزاتاي: دومبىرانى مەن ۋنيۆەرسيتەت بىتىرگەن سوڭ, عىلىممەن اينالىسا باستاعاننان كەيىن ۇستادىم. بۇل ءوزى جىن سياقتى نارسە. مەنىڭ ۇيرەنگەن ادەتىم, جازاتىن نارسەمدى اۋەلى باسىمدا ابدەن ءپىسىرىپ الامىن. ءپىستى-اۋ دەگەندە, قولىما دومبىرا الىپ شەرتە بەرەم, شەرتە بەرەم. سوندا وزىنەن ءوزى ءبىر اۋەندەر كەلەدى, سولار مەنى جەتەلەيدى. مەنىڭ ەڭ ءبىر اقىلمانىم, سۇيەۋشىم دە, جەتەكتەيتىن دە وسى دومبىرا بولادى. ول بىرازعا سوزىلادى. سودان ءجۇرىپ-ءجۇرىپ, ءپىستى-اۋ دەگەن كەزدە ستولعا وتىرامىن. وسى جاسقا كەلگەنىمشە ماعان ءالى ءبىر كابينەت بىتكەن ەمەس. ءۇش بولمەلى, ءتورت بولمەلى ۇيلەرىمىز بولدى, بىراق ءۇيىلىپ-توگىلىپ جۇرگەن جانبىز, بالا-شاعا بار, جەڭگەڭنىڭ شەشەسى بار, ونىڭ ءىنىسى بار, اعايىندار بار كەلىپ كەتەتىن, سونىمەن كابينەتىم بولعان ەمەس. قازىر دە جوق. ءۇيىمىز ءتورت بولمەلى بولعاندا جاتىن بولمەدە ۇستەل بولدى, بىراق وعان وتىرمايتىنمىن. زالدا وتىرىپ جازامىن. بۇرىندارى تارشىلىق كورىپ قالعاننان با, تار جەردە كەۋدەم قىسىلادى. كەڭ جەردە وتىرىپ جازعاندى ءتاۋىر كورەمىن. سودان بۇرقىراتىپ جازىپ تاستاي بەرەم, تاستاي بەرەم. ول انا جاققا, مىنا جاققا ۇشىپ ءتۇسىپ جاتادى. سونداي تولعاق ۇستىندە جەڭگەڭ «ال, تاماق دايىن, كەل» دەيدى. مەن «قازىر» دەيمىن دە جازا بەرەم, جازا بەرەم. سودان كەيدە وسى حال كەشكە دەيىن سوزىلىپ كەتەدى. سۋىتىلعان اتتاي بولىپ شىعا كەلەمىن. ۇلكەن ەڭبەكتەردى اياقتاعاندا جۇدەپ, كوپ سالماق تاستايمىن, بالا تاپقانمەن بىردەي بولامىن.
اۆتور: ۋنيۆەرسيتەتتە العاشقى ساباقتىڭ قالاي باستالعانى ەسىڭىزدە مە؟
مىرزاتاي: ەسىمدە. اۋديتوريادا ءبىرىنشى ساباق قالاي وتەر ەكەن دەپ ەلەڭدەپ وتىرمىز. ءبىر كەزدە زەينوللا قابدولوۆ اعا كىرىپ كەلدى. «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە» دەگەن ساباق ەدى. اپپاق, كەلىستى كىسى ەكەن, قىزداردىڭ ەكى كوزى انا كىسىنى تەسىپ جەپ قويا جازدادى. جاس كەزى, سۇمدىق ادەمى بولاتىن. لەكتسيانى سونداي جاقسى وقيدى, داۋسى جۇمساق, ءۇنى دە جايلى. ءسوزى دە جاتىق. سودان باستاپ زەينوللا اعانىڭ لەكتسياسىن اسىعا كۇتىپ وتىراتىن بولدىق.
سونداعى ساباق بەرگەن كىسىلەردىڭ ىشىنەن ستۋدەنتتەرگە ەتەنە جاقىن, جانىنداي سۇيگەن, ەشقانداي ءبىر ارتىق مىنەز كورسەتپەگەن, ءوزى دە كەڭ, بولمىسى دا كەڭ مۇعالىمىمىز وسى زەينوللا اعا بولدى. كەلىننىڭ بەتىن ەڭ ءبىرىنشى كىم اشسا, سول ىستىق دەگەندەي, ۋنيۆەرسيتەت ەسىگىن اشقان بويدا العاشقى ساباقتى بەرگەن ەدى. ەڭ سوڭىنان ۋنيۆەرسيتەت ەسىگىن جاپتىرعان دا زەكەڭ بولدى... زەكەڭمەن, سول كەزدەردە توننىڭ ىشكى باۋىنداي دەپ ايتۋ قيىن شىعار, دەگەنمەن رۋحاني جاقىن بولعان ستۋدەنتتەر كوپ ەمەس-ءتى. سونىڭ ءبىرى بولدىم مەن. ءارى اعام, ءارى دوسىم سياقتى بولىپ كەتتى. كەرەمەت, كەڭ ادام ەدى. مەنەن ون جاس ۇلكەن بولاتىن. مەن كازگۋ-ءدى ءبىتىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە قالعانىمدا, «مىرزاتاي, وسىندا قالعانىڭ دۇرىس بولدى» دەپ قولداپ, ديپلومىما رەتسەنزيا بەرگەن. «تابانى كۇرەكتەي تۋرا ون جىل بۇرىن مەن قالىپ ەدىم, مەنەن كەيىن ون جىلدان كەيىن سەن قالىپ وتىرسىڭ مۇعالىم بولىپ. قۇتتى بولسىن!» – دەپ ەدى.
اۆتور: مىرزەكە, ستۋدەنتتىك شاق تۋرالى ايتقاندا سول كەزدەگى جاستار اراسىنداعى شىنايى قارىم-قاتىناس, بوزبالالىق, اڭعالدىق جايلاردى دا تابيعي قالپىندا ەسكە تۇسىرە كەتسەك. ستۋدەنتتىك جىلدار ماتەريالدىق, تۇرمىستىق جاعىنان جەڭىل بولماعان شىعار سىزدەرگە. «سوبەسەدوۆانيە» كەزىندە تاۋمان اعاي ايتتى دەدىڭىز عوي, «جاتاقحانا الدىمەن جەتىمدەرگە بەرىلەدى» دەپ. جاتاقحانادان دا ورىن تيگەن شىعار؟
مىرزاتاي: ءيا. ورىن ءتيدى. ۆينوگرادوۆ كوشەسىنەن. جاتاقحانادا تۇردىق. نيكولسكي بازارىنىڭ جانىندامىز. سول كەزدە وكپە-باۋىردان جاساعان ارزان شۇجىق بولاتىن, «ليۆەرنايا كولباسا» دەۋشى ەدى. جازدان باستاپ كۇزدىڭ اياعىنا دەيىن پوميدور بولادى, ونى قازاقشا قىزاناق دەپ ءجۇرمىز بە؟
اۆتور: ءيا.
مىرزاتاي: سول قىزاناقتى كوپ قىلىپ الامىز دا, جاڭاعى وكپە-باۋىر شۇجىعىنا, نانعا قوسىپ جەپ الامىز. ءسويتىپ كۇنىمىزدى كوردىك. ول كەزدە ءبىر جاقسى جەرى اسحانادا نان تەگىن بولاتىن. تاۋ-تاۋ عىپ تۋراپ قويادى. ستۋدەنتتەر جايپاپ سالادى. كوكقاسقا شەگىرتكەدەي قاپتايدى. نان, ءشاي الامىز. ەكى ستاقان ءشاي, نان تەگىن, قانت بار. قانتتى سالىپ, ءشايدى ءتاپ-ءتاتتى قىلىپ, نان جەپ, تويىپ جۇرە بەرەتىنبىز.
بالالاردىڭ اراسىندا نەشە ءتۇرلىسى بار عوي. بىرگە وقىعان قازتاي ايتازين دەگەن جىگىت بولۋشى ەدى, قايتىس بوپ كەتتى. مەنەن ەكى جاس كىشى, وتە اقكوڭىل بولاتىن.
اۆتور: مەن كورگەم ول كىسىنى. سىپايى, كورىكتى, سۇلۋ جىگىت بولاتىن.
مىرزاتاي: كەيىن اكادەميادا, ءتىل ينستيتۋتىندا ىستەدى. كازپي-دە ساباق بەردى. كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولدى. سونى ۇيلەندىرگەن ءبىز ەدىك. ءماريا ەكەۋمىزدى ءوزىمسىنىپ, جاقىن تارتىپ, «مەن سەندەردىڭ تۇڭعىش بالالارىڭمىن» دەيتۇعىن.
ۇيلەنبەي كوپ ءجۇرىپ قالعان سوڭ, ءماريا ەكەۋمىز ۇيلەندىرگەن ەدىك. قازتايدىڭ ايەلى رايحان ءبىزدىڭ ۇيدەگى جەڭگەڭە جاقىن تۋىس بولىپ كەلەدى. ەكەۋىن دە جاقسى بىلەتىن بولعاندىقتان, قوستىق قوي بۇلاردى. كەيىنىرەك ايبەك, ايداربەك, ايدوس دەگەن ۇلدارى تۋدى. ارالاسىپ تۇراتىنبىز. ءبىز پاتەرلى بولعاننان كەيىن بالالارىمەن ءبىزدىڭ ۇيگە كەلەتىن. ايبەگى ءبىزدىڭ ۇيدەن شىقپايدى. «ماكال جەيمىن, كوكە» دەپ قاسىما كەلەدى. ماكالى كامپيت, شوكولادتان باسقانى جەمەيدى. سونى الىپ قويامىز. سوسىن ەكىنشى ۇلى ايداربەگى تۋدى. ايداربەكتىڭ كىندىك شەشەسى ءبىزدىڭ ۇيدەگى جەڭگەڭ, كىندىك اكەسى مەن بولدىم. مەندە كىلەڭ قىز بالالار عوي. قازتاي ايەلى ەكەۋى سونى دا ويلايتىن بولۋى كەرەك. ەكىنشى ۇلى بىرگە تولعاندا ايەلى ەكەۋى ءبىزدىڭ ۇيگە كەلدى. بالالارىمەن. سوندا ايتقانى عوي: «مىرزااعا, تۋماساق تا تۋعانداي بولدىق. مىنا بالالارىڭ بىرگە تولدى. قۇداي الدىندا, ادام الدىندا ادالمىز. ەشكىمنىڭ داۋى جوق, مىنا بالانى ءوزىڭنىڭ اتىڭا جازىپ ال» دەپ. شىن كوڭىلدەرىمەن ايتىپ تۇر عوي. مەن «ويلانايىن» دەدىم. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, «قۇلدان تۋىپ بي بولماس, وزىڭنەن تۋماي ۇل بولماس» دەگەن قازاقتىڭ ماقالى ويىما كەلە بەردى. قۇداي بەرمەگەندى سۇراپ الۋعا بولمايتىن شىعار دەپ تولعاندىم. سودان ۇيگە شاقىرىپ, ءدام بەرىپ, «قازتاي, مەن ريزا, قۇداي ريزا. مەن الدىم دەپ ەسەپتەيىن, سەن بەردىم دەپ ەسەپتە. بالا ەكەۋمىزگە ورتاق. ايداربەكتىڭ جاسى ۇزاق بولسىن» دەپ باتامدى بەردىم.
اۆتور: ءوزى شىنىندا دا ءمارت ەكەن, ازامات ەكەن عوي. ايتپەسە قانداي جاس جىگىت پەن جاس كەلىنشەك وزدەرىنىڭ ىشتەن شىققان ۇلدارىن جاڭاعىداي سوزدەر ايتىپ, دوس تۇتقان, اعا تۇتقان ادامىنا قيىپ بەرەدى.
مىرزاتاي: ءوزى دە سولاي. جانە بالالارىنىڭ ءبارى مەنى «كوكە» دەيتىن. سول ايداربەك انەۋكۇنى, وسى 2013 جىلدىڭ 22 ناۋرىزىندا, 40 جاسىندا ۇيلەندى.
اۆتور: ايداربەك تە اكەسى قازتايعا ۇقساپ, كوپ جىل ۇيلەنبەي جۇرگەن ەكەن عوي.
مىرزاتاي: ءيا, ۇيلەنبەگەن. قازتاي بۇل كۇنگە جەتپەدى, مارقۇم بولىپ كەتتى عوي. سودان سول ۇيدەگى كەلىن, رايحان, ءبىزدىڭ ۇيدەگى جەڭگەڭە: «اپا, مىرزااعانىڭ, سىزدەردىڭ بالالارىڭىز عوي بۇل. ەل بىلەدى. مىرزااعام كەلىپ باتاسىن بەرسىن» دەگەسىن, 20 ناۋرىزدى وسىندا وتكىزىپ, الماتىعا 21-ىندە بارىپ, 22-ءسى كۇنى تويعا قاتىسىپ, باتامدى بەردىم. بالانى ۇيلەندىردىك ءسويتىپ.
اۆتور: مىرزەكە, ءسىز مەكتەپ بىتىرگەندە, جاس كەزىڭىزدە ۇيالشاق بولعانىڭىزدى ايتقان ەدىڭىز. ۇيالشاق بولۋدىڭ تابيعاتىندا ادامنىڭ وزىنە كوڭىلى تولماۋى, سەنىمسىزدىگى جاتاتىن سياقتى كورىنەدى ماعان.
مىرزاتاي: كىم بىلەدى. مەن مىنا ۇيالشاقتىق دەگەندى وزىنە سەنبەگەندىكتەن بولادى دەپ ويلامايمىن. ونداي كومپلەكس مەندە بولعان جوق. تابيعاتىم سونداي بولدى... اسىرەسە, مىناۋ, تۇلا بويىم تۇلەپ دەگەندەي, جىگىت بوپ كەلە جاتقان شاعىمدا قىزدارمەن سويلەسە المايتىنمىن. مەكتەپتە جاقسى وقىدىق, ستۋدەنت كەزىمدە دە وقۋىم جامان بولعان جوق. باتىل قىزدار بولادى عوي, سولاردىڭ كەيبىرى يكەمدەپ, يگەرىپ اكەتكىسى كەلگەندەرى بولدى. سولار ءسوز باستاسا بولدى, ەكى بەتىم وتتاي جانىپ, دۋىلداپ قويا بەرەتىن. بەتى اشىلعان ۇياتسىز ادامدا ۇيات بولمايدى عوي. قىزبەن قىدىرۋدىڭ نە ەكەنىن بىلمەگەندىگىمنەن دە بولعان شىعار.
اۆتور: مىرزەكە, ءوزىڭىزدىڭ ءبىر ماقالاڭىزدا : «مەن قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىن ماقتان تۇتىپ قانا قويماي, ارداق تۇتاتىن قازاقتاردىڭ ءبىرىمىن. ويتكەنى, وسى ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىم مەن ءبىلىمىنىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارىنان, مارعاسقالارىنان ءدارىس الدىم. بۇل جارىعى دا, جالىنى دا ەرەكشە اياۋلى, ارداقتى مەكتەپ ەدى», – دەپ جازعان ەدىڭىز.
مىرزاتاي: ءبىزدىڭ ستۋدەنت كەزىمىزدە قازاقتا جالعىز عانا ۋنيۆەرسيتەت بولدى عوي. 1934 جىلى ۋنيۆەرسيتەت كازپي-دەن ءبولىنىپ شىققاندا كادرلار جەتىسپەگەندىكتەن, وداقتىڭ شەشىمىمەن ماسكەۋدەن, لەنينگرادتان اتاقتى وقىمىستى عالىمدار كەلگەن. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاسقان. وسىندا ەڭبەك ەتكەن. سولاردىڭ ءبىرتالايى كەيىننەن ءبىزدىڭ كەزىمىزدە دە ساباق بەردى. اتاقتى ماتەماتيك پەرسيدسكي, حيميك كوزلوۆسكي, ۋسانوۆيچ, سونگينا, زاڭگەر ۆاكسبەرگ سەكىلدى عالىمداردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تەز ەڭسە كوتەرۋىنە, قالىپتاسۋىنا كوپ ەڭبەكتەرى ءسىڭدى. ادەبيەشى عالىمداردان «انتيكالىق ءداۋىر ادەبيەتى» پانىنەن ءدارىس وقىعان گەربستماندى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ ءجون بولار ەدى.
ۋنيۆەرسيتەتتە بىزدەرگە قازاق تىلىنەن, ادەبيەتىنەن تالاي اياۋلى ۇستازدارىمىز ساباق بەردى. ولار بىزگە تەرەڭ ءبىلىم بەردى. ءبىرى ورالدان, ءبىرى كوكشەتاۋدان, ءبىرى پاۆلوداردان, ءبىرى وڭتۇستىكتەن... ءبىرازىن مەن «اسىلدارىم» دەگەن كىتابىمدا جازدىم دا. مۇعالىمدەردىڭ ءبارى بىردەي بولعان جوق, ارينە. بىراق ارقايسىسى ءوزىنىڭ حال-قادەرىنشە وقىتىپ باقتى. كاكەن احانوۆ دەيتىن كىسى بولدى. ءبىر كەزدە ول كىسى دەكان دا بولدى. بىراق ءتىلى اۋىر ەدى. ءپانى دە اۋىر بولدى. جان-ءتانىن سالىپ لەكتسيا وقۋشى ەدى. ءتىل بىلىمىنە كىرىسپە. ۇلكەن كىتابى بولدى. سونى وقىعاندا بەينەبىر شەت ءتىلىن وقىعانداي, «ابدەن ميىمىز اشىپ كەتتى, بۇدان ماتەماتيكا وڭاي» دەسىپ جۇرەتىن ەدىك.
حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق ادەبيەتىنەن بەيسەنباي كەنجەباەۆ وقىدى. بەيسەكەڭ سۇمدىق كوپ بىلەتىن, بىراق شەشىلىپ, سولاردى اقتارىپ ايتا بەرمەيتىن. لەكتسيانى الدەقانداي ءادىس-تاسىلدەرمەن قىزىقتىرىپ وقۋعا تىرىسپايتىن. بىراق دەن قويىپ تىڭداعان ادامعا لەكتسيالارى وتە مازمۇندى بولاتىن. جالپى, مەنىڭ كوڭىلىمنىڭ تورىندە جۇرەتىن كىسىم, قولىمنان جەتەلەپ ءجۇرىپ, ۇلكەن ءومىردىڭ ەسىگىن اشتىرعان, بيىك شىڭىنا شىعارعان عازيز ۇستازىم – بەيسەكەڭ. مەن ساعان ول كىسى تۋرالى كەيىنىرەك جەكە ءبىر اڭگىمەلەپ بەرەرمىن.
تەمىرعالي نۇرتازين دەگەن اعامىز «قازاق سوۆەت ادەبيەتىنەن» ساباق بەردى. قازاق تىلىنەن ماۋلەن بالاقاەۆ بەردى. و كىسى تۋرالى نەشە ءتۇرلى اڭىز بار عوي. اڭگىمەلەر كوپ. اركىم ءارتۇرلى ايتاتىن بۇل كىسى تۋرالى. «بۇقاردىڭ ەۆرەيى, قازاق بولىپ كەتكەن» دەيتىن. مۇرنى قولاعاشتاي, ءتۇرى قازاققا ۇقسامايتىن ەدى عوي. دەسە دە قازاق ءتىلىنىڭ بەلگىلى پروفەسسورى. جاقسى مامان, تالاي كادردى دايىندادى. ءۇشىنشى كۋرستان باستاپ تىلشىلەر, ادەبيەتشىلەر بولىپ بولىنگەن كەزدە, ماعان «تىلگە كەلسەيشى» دەگەن. «جوق, اعا, مەن ادەبيەتكە بارامىن» دەگەنمىن. ءسويتىپ بەيسەكەڭنىڭ جەتەكشىلىگىنە كەتكەنمىن. ماۋلەن اعامىز لەكتسيانى انىق ەتىپ, وتە جاقسى وقيتىن. و كىسى تۋرالى ءارتۇرلى الىپقاشپا اڭگىمەلەر ەستىپ جۇردىك. ءبىر كۇنى رەستوراندا وتىر ەكەن دەيدى. و كەزدە الماتىدا, سوعىستان كەيىنگى كەز, ەرىگىپ, ۇرىنىپ جۇرەتىن كەلىنشەكتەر كوپ بولادى ەكەن. بىردە ەكى كەلىنشەك ماۋلەن اعاعا جاقىنداپ كەلىپ وتىرىپتى. مىنا كىسى ءوزى تاماق ىشەيىن دەپ كەلگەن بولۋ كەرەك. الگى ايەلدەردىڭ پىسىقتاۋ بىرەۋى, «قاراپ وتىرامىز با, مىنانىڭ باسقا ادامى جوق سياقتى, بارىپ بىرگە وتىرايىق» دەپ, ورىسشا «موجنو س ۆامي» دەپتى. «پوجالۋيستا» دەپتى. ەكەۋى وتىرىپ الىپ, اڭگىمەنى گويىتىپتى قازاقشالاپ. ءاي, سوپايعان مىناۋىڭنان بىردەمە شىعا قويا ما دەپتى بىرەۋى. وزدەرى دە بىردەڭەنى الىپ, ءىشىپ وتىرعان بولۋ كەرەك, بىردەڭە ونە قويار ما ەكەن دەپ وتىرسا كەرەك. مىنا كىسى سىرا ءىشىپ وتىر ەكەن. ەكىنشىسى, قايدان بىلەيىن, مۇرنى قولاعاشتاي ەكەن, ءناسىپ بولىپ, كەزدەسە قالساق, جامان بولماس, كىم بىلەدى دەپتى. ەكەۋى تالاي جەرگە بارىپتى. سوسىن بىرەۋى ايتىپتى, ءاي, ەكەۋمىز تالاي اڭگىمەنى ايتتىق, مىنا كىسىنىڭ توبەسى تەسىك ەمەس پە ەكەن... دەپتى. سو كەزدە ماۋلەن اعا: «يا, قىزدار, توبەم تەسىك بولسا, ايران قۇيىپ ىشەيىن دەپ پە ەدىڭدەر» دەپتى. انا ەكەۋى كوزدەرى تاس توبەسىنە شىعىپ, رەستوراننان تۇرا قاشىپتى. وسىنداي اڭگىمەلەردى ەستيتىن ەدىك. ءازىلى كوپ بولاتىن, ازىلدەسىپ وتىراتىن.
اۆتور: مەكتەپ بىتىرەردە «پروفەسسور بولسام» دەپ, بولاشاعىڭىزدى دۇرىس بولجاعانىڭىزداي, ءۇشىنشى كۋرستا ءتىل سالاسىن ەمەس, ادەبيەت سالاسىن, بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىن تاڭداپ, ءوزىڭىزدىڭ كەلەشەكتەگى جەمىستى جولىڭىزدى وتە دۇرىس باعامداعان ەكەنسىز. بىراق بەيسەكەڭنىڭ ءسىزدى قازاق ادەبيەتىنىڭ زەرتتەلمەي كەلگەن ەرتەدەگى داۋىرىنە, كونە تۇرىك ادەبي ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋگە, سەگىزىنشى عاسىردا تاسقا قاشالىپ جازىلعان ورحون ەسكەرتكىشىندەگى كۇلتەگىن, تونىكوك جىرلارىن قازىرگى قازاق تىلىنە اۋدارۋعا سالاتىنىن, ءسويتىپ ءوزىڭىزدىڭ ەرلىك جاساپ, ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن ءبىر مىڭ ەكى ءجۇز جىلعا تەرەڭدەتەتىنىڭىزدى ول كەزدە ءالى بىلگەن جوقسىز عوي.
مىرزاتاي: ءيا, بىلگەن جوقپىن. ءوزىڭ ايتقان بۇل تاقىرىپتى بەيسەكەڭ ماعان اسپيرانتۋراعا تۇسكەننەن كەيىن بەردى عوي.
حانعالي سۇيىنشاليەۆ دەگەن اعامىز ساباق بەردى. جاقسى كىسى ەدى. داستارقاندى كىسى بولاتىن. جەڭگەي دە ورالدىڭ قىزى ەدى. ۇيىندە بولىپ جۇردىك. قۇداي ساقتاسىن, داستارقانى مول, ۇستەلى مايىسىپ تۇراتىن. قازاق ادەبيەتىنەن مالىك عابدۋللين اعاي ساباق بەردى. ادام بالاسىنىڭ ىشىندەگى جاراتىلىسى ەڭ جاقسى كىسىلەردىڭ ءبىرى ەدى. بىزگە ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ اعا دا ساباق بەردى. حالىق پوەزياسىنىڭ وكىلدەرى تۋرالى «اقىندار» دەگەن مونوگرافياسى شىققان كەز. لەكتسيانى جانىن سالىپ وقيتىن ەدى. وسىنداي ۇستازداردان ءبىلىم الدىق, شىركىن! ءبىز وتە باقىتتى ەكەنبىز دەيمىن. سولار قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن قالىپتاستىرعان ادامدار. ءپان رەتىندە قازاق ادەبيەتىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتكەن كىسىلەر.
ەندى سول كەزدەگى تاعى ءبىر بايقاعانىمدى ايتا كەتەيىن. نىعمەت ساۋرانباەۆ دەگەن اعامىز بولدى. بۇ كىسى جاستايىنان اكادەميك بولىپ سايلانعان ادام عوي. سول كەزدە عىلىم اكادەمياسىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت ەدى. ءبىرىنشى-ەكىنشى كۋرستاردا اۋەلباەۆ ءشارىپ دەگەن اعامىز ستاروستا بولدى. ءبىز «ب» گرۋپپاسىندا وقىدىق. 25 بالامىز. ءۇشىنشى كۋرستان باستاپ, بىتىرگەنشە مەن ستاروستا بولدىم. ساۋرانباەۆ ءۇشىنشى كۋرستا بەردى بىزگە ساباقتى. ۆيتسە-پرەزيدەنت قوي, كەيدە ايلىق الاتىن. ماعان سەنەتىن. «سەن ءوزى قاي جاقتىڭ بالاسىسىڭ؟» «جامبىل وبلىسى, تالاس اۋدانىنان». مەنىڭ ءىنىم ەكەنسىڭ, مەن قوردايدانمىن دەدى. ديپلوماتپەن جۇرەدى. ونشا ۇلكەن ەمەس. ءبىر كۇنى ماعان ايتتى, مىرزاتاي, سەن جۇمىسقا بارىپ, پالەن دەگەن كابينەتكە كىرىپ, پالەنشە دەگەن ورىس ايەل بار (سويتسەم, كاسسير ەكەن), مەن ايتقام, بىلەدى, ەسكەرتكەم ستاروستا كەلەدى دەپ, ايلىعىمدى الىپ كەلشى دەدى. «ديپلوماتتى بەرەسىڭ, ءوزى سالىپ بەرەدى» دەدى. سالىپ جاتقاندا ءبىر ديپلومات تولى اقشا بولدى. سول كەزدەگى عالىمداردىڭ قانشا الاتىنىن مەن بىلمەيمىن, سۇمدىق كوپ بولاتىن. اكەپ بەرەم, ساناماي الاتىن.
اۆتور: سىزدەرگە مۇحتار اۋەزوۆ تە ساباق بەردى عوي.
مىرزاتاي: ءوزىم دە سوعان كەلە جاتىرمىن. بىزدەر اۋەزوۆتىڭ الدىن كورگەن بۋىنبىز. بىزدەر اۋەزوۆتەن ءدارىس العانىمىزدى, ونىڭ شاكىرتى بولعانىمىزدى ماقتان تۇتامىز. اسىل اعادان, كەمەڭگەر جازۋشىدان, ۇلى عالىمنان ءدارىس الۋ, مۇحيتتاي شالقىعان تەرەڭ ۇستازدان لەكتسيا تىڭداۋ بىزدەردىڭ باسىمىزعا قونعان باقىت ەدى.
مۇحاڭ عالامات جازۋشى عوي, عالىمدىعى جانە ءبىر توبە. ول كىسى, اسىرەسە, قازاق فولكلورىنىڭ, ابايتانۋدىڭ, «ماناستىڭ» باعىن اشقان. 1952 جىلى بۇرىنعى فرۋنزە, قازىرگى بىشكەكتە ماناسقا ارنالعان بۇكىلوداقتىق كونفەرەنتسيا وتكەن. جۇرت باياعىدان بەلگىلى الپامىستى, قوبىلاندىنى عانا جاتتاپ جۇرگەن كەزى عوي. ماناستى ۇستەم تاپ وكىلدەرىنىڭ, حانداردىڭ جىرى دەگەن پىكىر بولعان. سول جيىندا مۇحاڭ سۋىرىلىپ شىعىپ, بايانداما جاساپ, «جوق, ماناس حالىقتىق پوەزيا, حالىقتىق ەپوس, ول قازاق حالقىنا دا جات ەمەس» دەپ بارىنشا دالەلدەپ, جۇرتتىڭ كوزىن جەتكىزىپ ايتقان. سودان كەيىن بارىپ ماناسپەن قىرعىز حالقى قايتا تابىستى. ەڭبەگىن باعالاعان قىرعىزدار ول كىسىگە ىستىقكولدىڭ جاعاسىنان ساياجاي بەردى.
اۆتور: ونى قىرعىزدار سالىپ بەرگەن ەكەن عوي؟
مىرزاتاي: ءيا, قىرعىزدار سالىپ بەردى. انەۋكۇنى تەلەۆيزوردان كوردىم, قىرعىزدار مۇحتار اۋەزوۆتىڭ اتىنا كوشە بەرىپتى, مۇحاڭنىڭ ۇلى مۇرات سونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا بارىپ قايتتى.
اۆتور: وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا عوي دەيمىن, الماتىدا وتكەن ءبىر جيىندا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ سويلەگەنىن ەستىگەنىم بار ەدى. سوندا ول: «ۋ مەنيا ەست دۆە سۆياتىني: ەپوس موەگو نارودا «ماناس» ي پيساتەل مۇحتار اۋەزوۆ. كوگدا تۋچي سگۋستيليس ناد «ماناسوم», يح رازۆەيال مۇحتار اۋەزوۆ» دەگەن بولاتىن.
مىرزاتاي: ءيا, مۇحاڭ ماناس, ماناسشىلار تۋرالى كەرەمەت بايتاق اڭگىمەلەر ايتاتىن. ۇلگەرگەنىمشە جازىپ العان كونسپەكتىم بار ەدى, وكىنىشى, سودان ايىرىلىپ قالدىم. اۋزىنان شىققاننىڭ ءبارىن جازىپ الۋعا تىرىسىپ ەم. كەيىن مۇحاڭ يندياعا بارىپ كەلگەننەن سوڭ, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كومسومول كوشەسىندەگى عيماراتىندا ول كىسىمەن كەزدەسۋ بولدى, وعان قىرعىزدىڭ جازۋشىلارى دا كەلدى. ءبىز ول كەزدە ستۋدەنتپىز. 1957 جىل عوي دەيمىن. سوندا جارىقتىق تۇگەلباي سىدىقبەكوۆ باستاپ كەلگەن قىرعىز دەلەگاتسياسىنىڭ ىشىندە مۇحاڭ ايتاتىن اتاقتى ماناسشى قارالاەۆ ساياقباي بولدى. ول ءوزى تورتباق, ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي, جۇمىر, دومالاق, مۇرتى بەلىنە تۇسەتىن كىسى ەكەن. بەلىندە جالپاق بەلدىگى بار.
اۆتور: وتە كەلبەتتى ەكەن عوي.
مىرزاتاي: سولاي. تۇگەلباي مەن باسقالارى سويلەدى. االى توقومباەۆ كەلگەن. ول دا سويلەدى. ولەڭ وقىدى. مۇحاڭ توردە كەزدەسۋدى ءوزى جۇرگىزىپ وتىردى. نە دەگەن جيىندار ەدى. «ال ەندى مەن وسىنداعى شاكىرتتەرگە «ماناس» تۋرالى ءدارىس بەرىپ, تالاي اڭگىمەلەردى ايتىپ ءجۇرمىن. كوزى ءتىرى ۇلى ماناسشىلاردىڭ سوڭى بۇگىن مىنە, ورتامىزدا وتىرعان ساياقباي قارالاەۆ. ەندى «ماناستان» ءبىر ءۇزىندى تىڭدايىق», دەدى مۇحاڭ. ساحناعا جەكە ورىندىق قويعان. ساياقباي بارىپ سوعان وتىردى. ءبىر كەزدە ەكى قولدى سەرمەپ, قىزىنىپ, كەتتى دەيسىڭ ەلپىلدەپ.
اۆتور: قومىز تارتپايدى.
مىرزاتاي: جوق, ولار ەشقانداي قومىز, مۋزىكالىق اسپاپ المايدى قولىنا. ەلپىلدەپ وتىرىپ ايتادى. داستان قىپ ايتادى. ءبىز قىرعىزعا جاقىن بولعاندىقتان ەپتەپ ءتۇسىنىپ وتىرمىن. كەيبىر جەرىن تۇسىنبەيمىن. ءبارى بىردەي تۇسىنە بەرمەگەن سوڭ, جۇرت جالىعا باستادى. مۇحاڭ ءبىر كەزدە «ءاي, ساياقباي, جەتەدى ەندى, ساياقباي. ءتاڭىر جارىلقاسىن» دەدى. تىڭدامايدى. توقتايتىن ءتۇرى جوق. مۇحاڭ ورنىنان تۇردى. جۇرتتىڭ ءبارى دۋ كۇلدى. «ءاي, ساياقباي...» دەسە دە قارامايدى. «ساياقباي, بۇگىنگە جەتەدى... جەتەدى, قوي ەندى» دەيدى مۇحاڭ. سودان امالسىزدان «ءبىر تەڭگە بەرىپ جىرلاتىپ, مىڭ تەڭگە بەرىپ قويدىرا المادى دەگەننىڭ كەرى وسى...» دەدى مۇحاڭ. ساياقباي سوندا عانا جىرلاۋىن توقتاتتى. ستۋدەنتتىك كەزدەن ەسىمدە قالعان ەڭ جاقسى كەش بولىپ ەدى.
اۆتور: ءساتى تۇسكەندە سىزدەر قىرعىزدىڭ ەڭ سوڭعى اتاقتى ماناسشىسىن تىڭداعان ەكەنسىزدەر عوي.
مىرزاتاي: ءيا. سوعان ۇقساس تاعى ءبىر كەش ەسىمدە. وعان دا قوناقتاردى مۇحاڭ ءوزى باستاپ كەلدى. لەونيد لەونوۆ, كورنەيچۋك, لەونيد سوبولەۆ, ستەپان شيپاچەۆ, مەنىڭشە سەرگەي ميحالكوۆ تا بار. سوندا بۇكىل كەڭەس وداعىندا كورنەيچۋكتىڭ «ناد دنەپروم» دەگەن پەساسى قويىلىپ, دۇركىرەپ تۇرعان. ۋكراينانىڭ جازۋشىسى. مۇحاڭمەن قوسقاندا وسى التى جازۋشى سول جىلى امەريكاعا بارعان. اڭگىمەنىڭ ءبارىن جاڭاعى قوناقتار ايتتى. «قاي جەرگە, قاي قالاعا بارساق تا, الدىمىزدان اۋەزوۆتىڭ كىتاپتارى شىعادى. شىعارمالارى اعىلشىن تىلىنە اۋدارىلعان. بارلىق جەردە بار. اۋەزوۆتى ءبارى بىلەدى. ال ءبىزدىڭ ءبىرىمىزدى بىلسە, ءبىرىمىزدى بىلمەيدى. ولاردىڭ سۇراقتارى دا استارلى, وتە تەرەڭ سۇراقتار قويادى. سونىڭ بارلىعىنان «منوگوۋۆاجاەمىي مۇحتار ومارحانوۆيچ ناس ۆىرۋچال» دەسكەن ەدى ولار. ءبىلىم عوي, تەلەگەي تەڭىز. جەر دۇنيە ادەبيەتىنىڭ تاريحىن بىلەتىن ادام عوي. سوندا ءارتۇرلى كەزدەسۋلەردە قيىن سۇراقتارعا مۇحاڭ جاۋاپ بەرىپ قۇتقارادى ەكەن جانىنداعى سەرىكتەرىن. ءسويتىپ ءبارى ريزاشىلىعىن ايتتى. سوندا, «شىركىن-اي, اۋەزوۆ قۇساپ ەلدىڭ اتىنان سويلەپ جۇرسەڭ, قانەكەي» دەپ ارماندادىق. وعان جالعىز اۋەزوۆ جەتتى, باسقا ەشكىم جەتە المادى.
اۆتور: ءسىز ءماريا جەڭگەمىزبەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سوڭعى كۋرسىندا قوسىلدىڭىز ەمەس پە؟
مىرزاتاي: ءيا. ونىڭ وزىنشە تاريحى بار. 1958 جىلى عوي دەيمىن. ءتورتىنشى كۋرستا وقيمىز. و كەزدە پەدپراكتيكا دەگەن بولادى. قاسكەلەڭدەگى اباي اتىنداعى مەكتەپكە كەتتىك. مەكتەپتىڭ زاۆۋچى سەيىتحان يساەۆ. ديرەكتورى بايجانوۆ – مومىن كىسى ەدى. كۇندە جايلاپ ۇرتتاپ الىپ, ەشكىممەن سويلەسپەي, ۇندەمەي جۇرەتىن. سەيىتحان اعامىز تاريحتان ساباق بەرەدى. بارعاننان كەيىن بىزگە قوسىمشا مىندەتتەر جۇكتەيدى عوي. سول كەزدە مەن مەكتەپتىڭ زاۆۋچى بولىپ شىقتىم. سەيىتحان اعانىڭ ايەلى رايسپولكومنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى. جۇمىسى كوپ, ايتەۋىر بىردە اندا, بىردە مۇندا دەپ كەتىپ جاتاتىن. سەيىتحان اعاي ماعان سەندى دە, مەكتەپتىڭ زاۆۋچىنىڭ مىندەتىن اتقاردىم. جۇمىستىڭ ءبارىن ىستەيمىن. ساباقتى وزگەرتۋ, مۇعالىمدەردى قاداعالاۋ – ءبارى دە مەنىڭ مىندەتىم بولدى.
اۆتور: جاقسى پراكتيكا بولعان ەكەن عوي.
مىرزاتاي: جاقسى پراكتيكا بولدى. ءبىر كۇنى ديرەكتور: «مىرزاتاي, مەن ساعان سەيىتحاننان دا جاقىنمىن عوي, مەنىڭ دە مىندەتىمدى اتقارسايشى» دەدى. «اعا, قول قوياتىن جاعىن ءوزىڭىز قويىڭىز, جۇمىستى جۇرگىزە بەرەيىن» دەپپىن. ءسويتىپ ديرەكتوردىڭ دا مىندەتىن اتقاردىم. سول كەزدە مەكتەپتەگى ونىنشى كلاستا مىقتى بالالار وقىدى. وسى كلاستا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا وقۋشى ەدى. مەن ول تۋرالى جازدىم. اي ماڭدايى جارقىراپ, ەكى كوزى وتتاي جانىپ وتىراتىن.
مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم, ءماريا ەكەۋمىز ءبىر گرۋپپادا وقىدىق. كوڭىلىمىز جاقىنداي باستادى. ءوزى پىسىق, اكەسى سوعىستا جوق بوپ كەتكەن. ءوزىم سياقتى جوقشىلىق, قيىندىقتى كوپ كورگەن. دراپتان تىككەن جۇقا كوك پالتوسى بولاتىن. تىگىسى ابدەن قىرىلىپ, ءوزى شەبەرحاناعا بەرىپ, استارىن قايتا اينالدىرىپ تىگىپ, كيىپ الدى. وكشەسى بيىك ەمەس, قوڭىر ءتۋفليى بولدى. ىلعي وسى تۋفليمەن جۇرەدى. تاپ-تۇيناقتاي بولىپ جۇرەتىن. وتە تازا. ول كەزدە كينوعا بيلەت العاندا مارياعا جانە جانىنداعى قىزداردىڭ بارىنە بىردەي الاتىنمىن. ەسەسىنە, ولار ستيپەنديا العان سايىن اقشا جيىپ, ءبىر ايعا جەتەتىن ازىق-ت ۇلىك الادى. اش بولمايتىنبىز, وزدەرى كۇنىگە بىرەۋى كەزەكشىلىك ەتىپ, تاماق ىستەيتىن. سولارعا اسىراندى قازى بولدىق. پراكتيكادا ءماريا ەكەۋمىز جاقىنداي تۇستىك. پراكتيكا اياقتالاردا اۋداننىڭ ورتالىعىندا اۋەزوۆتىڭ «اباي» تراگەدياسىن قويدىق. حالىق سىيماي كەتتى, ەسىگىن سىندىرىپ كىردى. سوندا مەن – ايداردى, ءماريا – اجاردى وينادىق. سول سپەكتاكلدەن كەيىن ۇيلەنەيىك دەدىم. ءسويتىپ, اباي اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبى, قاسكەلەڭ, اسىل مۇحاڭنىڭ ابايى جەتەلەپ, ۇيلەنۋىمىزدى تەزدەتتى.
اۆتور: پرەزيدەنت وقىعان مەكتەپ قوي.
مىرزاتاي: ءيا, پرەزيدەنت وقىعان مەكتەپ. ءبىز بەسىنشى كۋرستى بىتىرەمىز دەپ جاتقاندا, تويىمىزدى جاسادىق. ءارى بىتىردىك, ءارى قوسىلدىق. ول كەزدە تۇرمىس ناشار. مەنىڭ اعام شىمىرتاي ءۇي سالام دەپ نەسيە العان ەكەن, ءۇي سالمادى, تويعا جۇمسادىق. ونىسى دا بولار بولماس اقشا ەدى. كالينيندەگى ستۋدەنتتىك جاتاقحانانىڭ اسحاناسى, داستارقاندا تۇزدالعان كاپۋستا, پوميدور, ەلدەن اپكەم ءبىر قوي, شىمىرتاي ءبىر قوي سويىپ اكەلدى. اراق-شاراپ الدىق. توي جاساپ, پاتەرگە شىقتىق.
سودان, وقۋ بىتىرەتىن جىلى مەنىڭ ودان ارعى تاعدىرىمدى تاعى دا مۇحاڭ شەشتى. 1960 جىلى ماي ايىندا بەسىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەنىمدە جازۋشىلار وداعىنىڭ دراماتۋرگياعا ارنالعان پلەنۋمىنا قاتىستىم. ول ۋاقىتتا كەز كەلگەن جيىنعا ماسكەۋدەن بىرەۋ كەلىپ قاتىسۋ شارت ەدى عوي. سوندا وكىل بولىپ افاناسي سالىنسكي كەلىپ قاتىستى. سوۆەت وداعى جازۋشىلار وداعىنان. پلەنۋمدا ءسوز كەزەگىنە جازىلىپ قويعام, ماعان ءسوز بەردى. مۇحاڭ پرەزيديۋمدا وتىر. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «يزۆەستيانىڭ» مەنشىكتى ءتىلشىسى برەۋسپەن بىرىگىپ جازعان «سەن قايتەر ەدىڭ؟» دەگەن پەساسى قازاق اكادەميالىق دراما تەاترىندا ءجۇرىپ جاتقان. مازمۇنى تۇك ەمەس. ءبىر شوپان مال جايىپ ءجۇرىپ جاۋىن-شاشىن بولىپ, داۋىل تۇرىپ, اداسىپ كەتەتىنى تۋرالى تۇككە تۇرمايتىن, ءارى كەتسە ءبىر وچەرككە جۇك بولاتىن دۇنيە. سودان پەسا جازىپتى. نەگىزىن برەۋس جازعان دا, وعان ءبىر اتاقتى ادام كەرەك بولىپ, عابەڭنىڭ اتىن قوسىپ, قالامىن ءبىر-ەكى سۇيكەپ, ەكەۋىنىڭ اتىنان شىعارعان دەپ ويلايمىن. ستۋدەنتپىز, كىمنەن قورقامىز. الدىم دا سىنادىم. سول كەزدە جۇرتتىڭ ءبارىنىڭ «مۇنىڭ ارتى نە بولار ەكەن» دەپ وتىرعانىن بايقادىم. الدىڭعى قاتاردا احمەت جۇبانوۆ, اتاقتى ءارتىسىمىز سەركە قوجامقۇلوۆ, تاعى باسقا دا اتاعىنان ات ۇرىككەندەي ونەردىڭ, ادەبيەتتىڭ قايراتكەرلەرى وتىردى. مەن مىنبەدە سويلەپ تۇرمىن. زالدىڭ الدىڭعى قاتارىنان ايتىلعان كەيبىر سوزدەردى دە قۇلاعىم شالىپ قالىپ جاتتى. سەركە قوجامقۇلوۆ اعامىزدىڭ: «ءاي, مىناۋ ءالى تابانىنا شوق باسپاعان بالا عوي» دەگەن ءسوزىن انىق ەستىدىم. ءبىر كەزدە زالعا جايلاپ, ماڭعازدانىپ عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ كىرىپ كەلە جاتقانىن كوزىم شالدى. ىرعالا باسىپ, تورگە قاراي ءجۇرىپ كەلەدى. جۇرت سىلتىدەي تىندى. ىشىنەن دەمالدى. ەندى نە بولار ەكەن دەگەندەي, بىردە ماعان, بىردە عابەڭە قارايدى. عابەڭ توردەگى ورنىنا جايعاسىپ, بۇرىلىپ ماعان قاراپ وتىرىپ, ءسوزىمدى مۇقيات تىڭدادى. مەن سول كەزدە «شاحمەت قۇسايىنوۆتىڭ دراماتۋرگياسى» دەگەن ديپلومدىق جۇمىسىمدى جازىپ جۇرگەم, دراماتۋرگيانىڭ تەورياسىن بىلەمىن. ءادىل سىنادىم. اياعىندا: «عابيت اعا, ءسىز قازاققا «ويانعان ولكە» سىندى عاجاپ روماندى بەرگەن ادامسىز. «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدى», «اقان سەرى – اقتوقتىنى» بەرگەن داناسىز. پۇشايمان بولعان اقاننىڭ جانىن جالداپ: «ەي, قاراۋىلدىڭ قازاعى! جۇرەگىمدى قولقاسىمەن سۋىرىپ ال دا, قۇمعا اۋناتىپ يتكە تاستا!» دەيتىن جەرىڭىز بار ەدى عوي. ولار كلاسسيكا عوي. ءبىز, جاستار, ءسىزدى مىنا پەسادان قىزعانىپ ءجۇرمىز. وسىنى ساحنا تورىنە شىعارماي, يتكە تاستايتىن-اق ءجونىڭىز بار. ءسىز قازاقتىڭ عابيت مۇسىرەپوۆ دەگەن ۇلى جازۋشىسىسىز. ءبارىمىز سۇيەتىن عابيت اعاسىز» دەدىم. الدىندا ءبىر ءتۇرلى بولىپ قاراپ وتىر ەدى, مىنا سوزدەردەن كەيىن ءجىبي باستادى.
پلەنۋمنىڭ سوڭىندا بەك توعىسباەۆ جۇگىرىپ كەلىپ, «سەنى مۇحاڭ شاقىرىپ جاتىر» دەدى. مەن سويلەپ تۇرعاندا مۇحاڭ ءسوزىمدى سالىنسكيگە سوزبە-ءسوز اۋدارىپ وتىرعانىن بايقاعام. وداقتىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى وتىراتىن ۇلكەن بولمەگە ەندىم. توردە اۋەزوۆ پەن ماسكەۋدەن كەلگەن دراماتۋرگ افاناسي سالىنسكي ەكەۋى وتىر ەكەن.
– ءبالى, مىرزاتاي شىراق, وتە جاقسى سويلەدىڭ, ءبىلىپ سويلەدىڭ. سىن وسىنداي شىن بولۋعا كەرەك. راسىن ايتپاعان جالتاق سىننىڭ ادەبيەتكە پايداسى جوق. اسىرەسە, وزدەرىڭ سەكىلدى ادەبيەتكە جاڭا كەلگەن ءبىزدىڭ جاستارىمىز ءادىل بولۋلارى كەرەك. ءسوزىڭ ۇنادى. ءبىلىمنىڭ پايداسى دەگەن وسى. ءوزىڭ ۋنيۆەرسيتەتتى قاشان بىتىرەسىڭ؟ – دەپ ءىشتارتا سويلەدى.
– وسى جازدا.
– قىزمەتكە قايدا بارماقشىسىڭ؟
– بيىل بىتىرەتىن جاستار ءبارىمىز تەمىرتاۋعا بارىپ بۇكىلوداقتىق ەكپىندى قۇرىلىسقا قاتىسامىز دەپ ءجۇرمىز.
مۇحاڭ تۇتىگىپ كەتتى.
– ءبالى, تەمىرتاۋىڭ تەمىر بالقىتاتىن جەر ەمەس پە؟ باسقا باسقا, سەندەرگە نە بار وندا؟ العان ءبىلىمىڭ قۇمعا قۇيعان سۋ سەكىلدى بولماي ما؟ ول نەعىلعانىڭ؟ ماسكەن اپايىڭ, ەسماعامبەت تە سەنى كافەدرادا قالدىرساق دەپ ءجۇر عوي. ءجونى وسى بولار ەدى.
وسىنى ايتىپ مۇحتار اۋەزوۆ حاتشى كەلىنشەككە: «مەنى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورىمەن قوسشى», دەدى.
كوپ ۇزاماي تەلەفون شىلدىر ەتتى. مۇحاڭ تەلەفون قۇلاعىن كوتەرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى تەمىر بايبوسىن ۇلى دارقانباەۆپەن سويلەسىپ جاتتى. تۋ سىرتىنان ەستىپ تۇرمىن.
– تەمىر بايبوسىن ۇلى, قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنا ءبىر ورىن كەرەك, جولداسبەكوۆ دەگەن بەسىنشى كۋرستىڭ ستۋدەنتى بۇگىن جازۋشىلار وداعىنىڭ پلەنۋمىندا جاقسى سويلەدى. كەلەشەگى بار جاستاردى كافەدراعا الىپ قالعان ءجون بولار ەدى. كافەدرا دا وسى پىكىردە كورىنەدى, – دەپ قوڭىر ۇنمەن رەكتوردى يلاندىرىپ جاتتى.
جاس تا بولساق سەزەمىز, مۇحاڭنىڭ اتاق-ابىرويىنىڭ اسقاقتاپ تۇرعان كەزى, كىم قارسى كەلە قويۋشى ەدى. ءدال سول ساتتە مەنىڭ پانام دا, قامقورشىم دا, ەڭ جاقىنىم دا مۇحتار اۋەزوۆ بولىپ كورىندى.
ەرتەڭىنە رەكتور دارقانباەۆقا كەلدىم. ول كىسى مەنى قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ اسسيستەنتى ەتىپ جارتى ستاۆكاعا الدى. جالاقىسى 52 سوم 50 تيىن ەكەن. جارتى جىلداي وسى جالاقىمەن كۇن كوردىم. جارتى جىلدان سوڭ ماسكەن اپاي رەكتورعا كىرىپ, مەنى تولىق ستاۆكاعا كوشىردى. ونىڭ جالاقىسى 125 سوم بولاتىن.
العاشقىدا قيىندىقتى كوپ كوردىك. بىرگە بىتىردىك قوي. جەڭگەڭ, ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىن كوك بازاردىڭ اياعىنداعى كونديتەر فابريكاسىنىڭ جانىنداعى 2-ءشى تيپوگرافيادا كوررەكتور بولىپ ىستەدى. ءسويتىپ جۇرگەندە دۇنيەگە تۇڭعىش قىزىمىز عايني كەلدى. سوندا قىزىمىزدى ەمىزۋ ءۇشىن تاستاقتاعى شوبەرە اعامنىڭ ۇيىنەن, جەر تۇبىنە تاكسيمەن الىپ بارىپ, قايتىپ كەلەمىن. ءۇي جوق, كۇي جوق. 11 جىل وسىنداي قيىندىقتاردى كوردىك. ستۋدەنتتىك كەزدەردەن ەسكە تۇسكەن جايلار وسى...
جاستىق, جىگىتتىك شاعىم ۋنيۆەرسيتەت اۋديتورياسىندا قالدى. ونىڭ ەسەسىنە ۋنيۆەرسيتەتتەن باقىت تاپتىم. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەرگەن ءبىلىمى, ءتاربيەسى, بىلگەندەرىم مەن كورگەندەرىم, وقىعاندارىم مەن كوڭىلگە توقىعاندارىم بۇكىل كەيىنگى ءومىرىمنىڭ يگىلىگىنە نەگىز بولدى. ءومىرلىك جولىمدا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, ونداعى عۇلاما ۇستازداردىڭ, ارداقتى اعالارىمنىڭ بەرگەن ءتالىمى اركەز وزىممەن بىرگە ءجۇردى. ءالى دە بىرگە.
بولات بوداۋباي, جازۋشى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, حالىقارالىق
«الاش» سىيلىعىنىڭ يەگەرى.
سۋرەتتە: مىرزاتاي, ءماريام جانە ءسابيت ورازباەۆ.