قۋاندىقتىڭ ءانى

 

تاعدىرلى ءان – «حاريداي-اۋ»

1925 جىلى ورىنبورداعى «قىر­عىز مەملەكەتتىك باسپاسىنان» جارىق كورگەن «قىرعىز حالقىنىڭ 1000 ءانى» جيناعىنىڭ العىسوزىندە حالىق اندەرىن اۋەلگىدە ا.بايتۇرسىنوۆ, ءا.جانگەلدين, م.ساماتوۆ, س.سەيفۋللين, ي.الدوڭعاروۆ, ج.ايماۋىتوۆ, ءا.بوكەي­حانوۆ, ب.مايلين, ق.مەدەتوۆ, ا.وراز­باەۆا, ءا.قوستانوۆتان, كەيىننەن ورىنبورداعى رابفاك, كەڭەستىك پارتيا مەكتەبى, كاۆالەريا مەكتەبى, قىرعىز حا­لىق اعارتۋ ينستيتۋتى, اسكەري-سايا­سي جانە مال دارىگەرلىك كۋرس­تاردا وقيتىن ستۋدەنتتەر مەن كۋرسانتتاردان, تىڭداۋشىلاردان جازىپ العانىن ايتادى. زاتاەۆيچ كاسپي جاعالاۋىنان ورىنبور قالاسىنا تۇز, تۇزدالعان بالىق, جاعارماي تاسيتىن كىرەشىلەردەن, بازاردا جۇرگەن كەزبەلەر مەن قايىر سۇراپ جۇرگەن تىلەنشىلەردەن دە ءان سۇراعان.

«كۋۆاندىك دجەزدىباەۆ سلۋشال ۆ 1920-21 گوداح پەداگوگيچەسكيە كۋرسى ۆ ورەنبۋرگە. سيمپاتيچنىي پەۆەتس, وبلادايۋششي نەبولشيم, نو وچەن پرياتنىم تەنوروم ي يسپولنيايۋششي سۆوي پەسەنكي چرەزۆىچاينو تەپلو ي سەردەچنو. سلۋچيلوس تاك, چتو نيكتو ينوي, كاك يمەننو دجەزدىباەۆ, ا ۆ چاستنوستي – «كونەك» ەگو يسپولنەني – تروگاتەلنو نەجنىي ي پوەتيچەسكي «حاريداياۋ», زدەس پريۆوديمىي (ون يسپولنيال ەگو, اككومپانيرۋيا سەبە نا دومبرە, ۆ ودنوم يز كيرگيزسكيح كونتسەرتوۆ, گدە يا ەگو ۆپەرۆىە ي ۋسلىشال), راسكرىل منە گلازا نا نەيزۆەداننىە كراسوتى كيرگيزسكوگو مۋزىكالنوگو تۆورچەستۆا ي وكرىليل رەشيموستيۋ پوسۆياتيت سۆوي سيلى سوبيرانيۋ كيرگيزسكيح نارودنىح پەسەن» دەپ, قۋاندىق جەزدىباەۆتان «حاريداي-اۋ», «اداسقان», «ايجان-اي», «قارىنداسىم», «سىرىمبەت», «قاراتورعاي», «ايحاي, ارمان» اندەرىن جازىپ العانىن حابارلايدى.

زاتاەۆيچكە ەرەكشە ۇناعان «حاريداي-اۋ» ءانى – ابايدىڭ ءانى! نەگە دەسەڭىز,

«كوڭىلىم مەنىڭ قاراڭعى.

بول, بول, اقىن!

التىندى دومبىراڭمەن

كەلشى جاقىن.

ىشەك بويلاپ, ون ساۋساق جورعالاسا,

بەيىشتىڭ ءۇنى شىعار قوڭىر سالقىن.

ەگەر سورىم تۇبىمەن اكەتپەسە,

كەرەك قوي كوڭىلدى ءۇمىت تەبىرەنتسە.

قاتىپ قالعان كوزىمدە ءبىر تامشى جاس,

توگىلمەي مە بوي جىلىپ, ول دا ەرىسە؟!» دەگەن جولدار م.لەرمونتوۆتىڭ «ەۆ­رەيسكايا مەلوديا» ولەڭىنەن 1892 جىلى اباي تəرجىمالاعان نۇسقا. لەر­مونتوۆ بايروننان اۋدارعان. وسى شۋماقتار 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتە جا­رىق كورگەن «قازاق اقىنى يبراھيم قۇ­نانباي ۇلىنىڭ ولەڭى» جيناعىندا بار. اقىن جانىنىڭ الاي-دۇلەي بۋىر­قان­عان سەزىمىن استارلاعان وسى 8 شۋماق جەزدىباەۆتان «حاريداي-اۋ» ءانى بولىپ توگىلگەن.

تاستىبۇتاق بولىسىنىڭ مۇعالىم جىگىتى ەلگە كەتكەنشە زاتاەۆيچپەن بايلانىسىن ۇزبەيدى. قۋاندىق جەزدىباەۆتىڭ نەمەرە قارىنداسى شولپان جاقسى­لى­قوۆانىڭ ايتۋىنشا, زاتاەۆيچ ونى ساكەن سەيفۋللينمەن تانىستىرعان. سول جىلدارى حالىق اعارتۋ كوميسسارياتىندا قىزمەت ىستەيتىن ساكەن ستۋدەنتتى قىزمەتكە شاقىرعان. زاتاەۆيچتىڭ ۇيىندە قوناقتا وتىرىپ ساكەننىڭ دومبىراسىمەن ءان ايتقانىن, تورگى بولمەسىندە قاتار تۇرعان ءۇش ءرويالدىڭ بىرىمەن الەكساندر ۆيكتوروۆيچ قوناقتارعا كىشكەنتاي قىزى­مەن بىرگە مۋزىكالىق شىعارما ورىنداپ بەر­گەن ەكەن.

«حاريداي-اۋ» – تاعدىرلى ءان. اباي­دىڭ ۇمىتىلعان ءبىر ءانى بولار... بۇگىندە وسى ءاننىڭ ورىنداۋشىسى جوق.

 

«ويىل ءىسىنىڭ» قۇربانى

1922 جىلدىڭ جازىندا ورىنبوردان ەلگە ورالىپ, ءومىر جولىن ونەر ساحناسىنا بۇرۋعا بەل بايلاعاندا, اكەسى التىنباي قارسى شىققان. اكەسىنە «انشىلىككە جىبەرمەسەڭ, ايەل الامىن» دەپ شارت قويىپ, كورشى قۇدىقساي اۋىلىنداعى سۇيگەن قىزىن الىپ قاشادى. كەڭەس وكى­مەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاق جاس­تارى نە ميليتسيا, نە مۇعالىم بولۋعا ەرەكشە قۇمار ەكەن. قۋاندىق جەزدىباەۆ 1923 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا اقتوبە ۋەزدىك قالالىق ميليتسيا باستىعىنىڭ كومەكشىسى بولىپ قىزمەتكە كىرگەن. جارتى جىلدان كەيىن ىرعىز ۋەزدىك ميليتسيا باستىعى, 1924 جىلدىڭ باسىنان اقتوبە گۋبەرنياسى وگپۋ باستىعىنىڭ كومەكشىسى, سودان كەيىن گۋبەرنيالىق پرو­كۋروردىڭ كومەكشىسى بولىپ ءجيى قىز­مەت اۋىستىرىپ, ەل ىشىندەگى ۇجىم­داستىرۋ, اۋقات­تىلاردى تاركىلەۋ ناۋقانىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرەدى.

بۇل كىسىنىڭ مانساپ جولىنا كەدەرگى كەلتىرگەن, ءارى قاراي تاعدىرىنىڭ بۇرا­لاڭ بولۋىنا اسەر ەتكەن – بايلاردى كامپەسكەلەۋ كەزىندەگى الاساپىراندى وقيعالار. 1927 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىن­دا اداي وكرۋگى قۇرىلادى. ونىڭ قۇرامىنا اقتوبە گۋبەرنياسى تەمىر ۋەزىنىڭ بىرنەشە بولىسى مەن اداي ۋە­زى كىرىپ, اكىمشىلىك ورتالىعى – ويىل كەن­تى بولىپ بەكىتىلەدى. قۋاندىق جەزدى­باەۆ 1928 جىلدىڭ 2 تامىزىندا اداي وكرۋگىنىڭ پروكۋرورى قىزمەتىنە تا­عايىن­دالعان. الايدا كامپەسكەلەۋ ناۋقانىنىڭ سولاقاي ساياساتى ەلدىڭ قارسىلىعىن كۇشەيتكەن تۇستا, 1929 جىل­دىڭ 11 ساۋىرىندە وكرۋگ تاراتىلادى. ساياسي تەررور دەپ باعالانعان «ويىل ءىسى» بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, اداي وكرۋگىندە قىزمەتتە بولعان كوپشىلىك ازامات اتىلىپ, ايدالىپ, سوتتالادى.

قۋاندىق جەزدىباەۆتىڭ بالاسى باق­تيار التىنباەۆ اكەسىنىڭ ايتقان­دارىن بىلاي دەپ ەسكە الادى: «اكەم رف كەمەروۆ وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى امان تولەەۆتىڭ اكەسىمەن 1928 جىلى ويىلدا بىرگە قىزمەت ەتكەنىن ايتىپ قالعان ەدى».

سودان ول 1929 جىلدىڭ كوكتەمىندە تۇر­كىستان قالاسىنا پارتيالىق قىزمەتكە اۋىسادى. بىراق مۇندا دا كوپ تۇراقتاماي, 1931 جىلى جازدا مەركى اۋدانىندا جاڭادان اشىلعان «اسپارا» قاراكول تۇقىمدى قوي وسىرەتىن شارۋاشىلىق ديرەكتورى بولىپ بەكىتىلەدى.

 

اۋليەاتادان – سىبىرگە دەيىن

«ەلدە – اشارشىلىق. اتام 1931 جىلى قوپا اۋىلىندا تۇراتىن اكە-شەشەسىن, تۋعان اعاسى – جاقسىلىقتى وتباسىمەن مەركىگە كوشىرىپ الىپ كەتەدى. 1935 جىلى وبلىستىق تۇتىنۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى بولىپ شىمكەنتكە كوشىپ كەلگەندە, ءۇي-ءىشىن قايتا اقتوبەگە كوشىرىپ جىبەرەدى. بۇل كەزدە اكەمنىڭ ايەلى قايتىس بولعان. ودان ەكى جاس بالا بار. اتامىز شىمكەنتتە ورىنبوردان كەلگەن ورىس قىزىنا ۇيلەنىپ, ودان ارىستانعالي ەسىمدى ۇلى بولادى. 1937 جىلى اتامىزدى كەڭسەسىنەن تۇتقىنداپ الىپ كەتكەندە, وسى بالاسى 3-تە ەكەن. اتامىزدى 10 جىلعا سوتتاپ, ەتاپپەن سىبىرگە ايدالادى. جول بويى قيىندىق كورىپ, ورمان ىشىندەگى لاگەرگە جاياۋ-جالپىلاپ ازەر جەتكەن سوتتالعانداردى كۇندە تاڭەرتەڭ جالاڭاياق, ءىش كيىممەن قاتارعا تۇرعىزىپ, ءاربىر ون ءبىرىنشى ادامدى اتاتىن بولعان. كەيىنگى جىلدارى اتام لاگەردە سوتتالعاندار اراسىندا تەاتر ۇيىمداستىرادى. سىبىردە 9 جىل جازاسىن وتەپ, اۋىلعا 1946 جىلى ورالعاندا, ونىڭ اعاسى جاقسىلىق تا سوعىستان ەندى كەلگەن ۋاقىتى ەكەن. ال ۇلكەن اجەمىز –دامەلى ءبىر بالاسى ايداۋدان, ءبىر بالاسى مايداننان قاتار ورالعاندا, بۇلار كەلمەستەن ءۇش اي بۇرىن ومىردەن ءوتىپ كەتكەن», دەيدى شولپان اپاي.

 

ارىستانعالي – لەۆ

بۇل كىسى سوتتالىپ كەتكەندە, ايەلى ءۇش بالانى الىپ, ورىنبور وبلىسىنىڭ اداموۆ اۋدانىندا تۇراتىن توركىندەرىنە كوشىپ كەتەدى. وزىنەن تۋماعان ەكى بالانى جولاي اقبۇلاققا تاستاپ, ارىستانعاليدى الىپ بوتەن ادامعا كۇيەۋگە شىعادى.

«اكەم لاگەردەن ورالعاندا, اۋىلدا تۇراقتاتپاعان سوڭ قىزىلورداعا كەلىپ, تەرەڭوزەك اۋدانىندا ءجۇن-تەرى وتكىزەتىن مەكەمەدە جۇمىس ىستەپ, وتباسىن قۇرادى. الايدا انام مەنىڭ بەس جاسىمدا ومىردەن ءوتىپ كەتەدى. جەتىمدەر ۇيىنە تاپسىرىلعان ۇلى ادىلبەك پەن قىزى عاليا 1943-44 جىلدارى ورىنبور وبلىسى اقبۇلاق اۋدانىنداعى بالالار ۇيىندە قايتىس بولعان. ولاردىڭ دەرەگىن اكەم ىزدەستىرىپ ءجۇرىپ, ازەر تاپقان. كىشى بالاسىن دا قاتتى ىزدەدى. استراحاندا تۇراتىن ايەلى اكەمدى ارىستانعاليعا جولاتقان جوق: «ول باسقا ادامدى اكەم دەپ سانايدى, بالانىڭ مازاسىن الما. ونىڭ جاعدايى جاقسى, وقۋى دا جاقسى», دەپ ءبىر اق رەت حابارىن بەرگەن. اكەم ولەرىنىڭ الدىندا «بالامدى كورسەتپەدى» دەپ بۇرىنعى ايەلىنىڭ ۇستىنەن سوتقا ارىزدانعان ەكەن.

ەسىمى لەۆكە اۋىستىرىلعان ارىستان­عالي باۋىرىم – لەۆ ۆاسيلەۆيچ جۋ­راۆلەۆ قازىر ۆلاديۆوستوكتا تۇرا­دى. مەن اكەمنىڭ ءتىرى كەزىندە جەتە ال­ما­عان ارمانىن ورىنداپ, 2006 جىلى ۆلاديۆوستوكقا وتباسىممەن ىزدەپ باردىم. جاسى سەكسەننەن اسقان, جالعىز تۇرادى. قيىر شىعىس تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, عىلىم كانديداتى, بالىق شارۋا­شى­لىعىنىڭ مامانى. كەيىنگى اكەسى وقىت­قان, شەشەسى جاقسى تاربيەلەگەن, بىراق تەگىنىڭ قازاق ەكەنىن ايتپاعان. لەۆ اعام ۇيىندە وتىرىپ, توردىڭ نەشە ءتۇرىن توقيدى ەكەن. بىزگە جاستايىنان اكە-شەشەسىنە ۇقسامايتىنىن سەزىپ وسكەنىن ايتتى. بالا كەزىندە اتا-اناسىمەن پوەزدا كەتىپ بارا جاتقاندا, استراحاننىڭ نوعاي, باشقۇرتتارى ونى باۋىرلارىنا تارتىپ, مەيىرىممەن سويلەسەتىنى ەسىندە قالعان.

تەرەڭوزەكتە زەينەتكەرلىككە شىعىپ, اكەم اقتوبە قالاسىنا كوشىپ كەلگەننەن كەيىن 1960 جىلى قايتىس بولدى. اكەم ءتىرى بولعاندا, سوناۋ 1930 جىل­دار­دىڭ ەستەلىگىن حاتقا جازىپ, قۇنت­تار ما ەدى. سىبىردەن جازاسىن وتەپ ەلگە كەلە جاتقاندا, پوەزد ۇستىندە ولەڭ جا­زىلعان قالىڭ داپتەرىن ۇرلاپ كەتكەن. قازىر قولىمدا اكەمنىڭ 1944 جىلى سىبىر­­دەن قارىنداسى ساراعا جازعان حاتى ساقتاۋلى. وقىعان سايىن سىبىردە وتى­­رىپ, بالالارىنان حابار الا الماي قارس ايرىلعان اكە جۇرەگىنىڭ ءدۇرسىلىن سەزى­نەمىن.

 

«ساراجان, دەنىڭ ساۋ ما, ءتان سالامات؟

تەز بارىپ تيگەي ەدى جازىلعان حات.

ۇيقىدان قورىققانداي شىرت ويانام,

ەسىمە تۇسكەن كەزدە ەل, ازامات.

 

حات جازدىم حابار ءۇشىن, قارىنداسىم,

كوكەڭنىڭ وي قىسادى قابىرعاسىن.

كۇن-ءتۇنى سىزدەردى ويلاپ سارعايامىن,

بولماسا, قور بولا ما, جالعىز باسىم؟

 

ارناۋلى سالەم ايتشى, عالياعا,

ادامزات كوزى تويماس دۇنياعا.

وي ءتۇسىپ, وڭعا كەلمەي قالىپ ەدى,

تۇسكەندەي جالعىز ءتۇسىپ دارياعا.

 

ەسىمنەن ەش كەتپەيدى بالالارىم,

تۇسكەندەي ءتورت اياقتان تاعالارىم.

مامىرلاپ جۇرە المايمىن

باۋىرىم ەرىپ,

قان تولىپ, قىلعىندىرىپ جاعا­لا­رىم.

 

ادىلبەك, عاليامەن قاراعىم- اي,

جازىلمان بۇل قاپەستەن قارالىپ اي.

جاس تولىپ كوزدەرىمە, جۇرەك قايناپ,

كەتەدى كوزىم الدى قارايىپ-اي!

 

ەتپەسە ماعان وكپە جارار ەدى,

جۇرەگىم سول كەزدەردە جارالى ەدى.

كورگەن كۇن عاليامەن قۇشاقتاسىپ

جۇرەگىم قاق ايىرىلسا جارار ەدى!

 

امال جوق, ءۇمىت كەشتىم ءادىل جاننان,

ايرىلدىم تۋعان اعا جاقا جاننان.

جاقسىمدى قولدا قويماي

تالاپ ال­دى-اۋ,

باسقاسىن قالدىرماي-اق

شىبىن جان­نان»,

دەيدى باقتيار قۋاندىق ۇلى.

شولپان جاقسىلىقوۆا ەرتەرەكتە اقتوبەدە كوشەدە كەلە جاتقاندا, بەي­­تا­­نىس اجەيدىڭ ءوزىن توقتاتىپ: «اي­نا­­­لايىن, تانىپ تۇرمىن, سەن جاق­سىلىق­­تىڭ قىزىسىڭ, قۋاندىقتىڭ قا­رىن­داسىسىڭ عوي. اشتىق جىلدارى قۋاندىقتىڭ شىمكەنتتەن ەلگە ەكى ۆاگون بيداي جىبەرىپ, ءبىراز جۇرتتى اجال قۇر­ساۋىنان امان الىپ شىققانىن كەيىن­گىلەر بىلمەيدى عوي», دەپ ايتقانىن ەسىنە الادى. زاماننىڭ تارلىعىنان انشىلىك قىرىن دا اشا الماعان, تالانتىن دا جارقىراپ كورسەتە الماعان, بالالارىنان ايىرىلعان, جۇيە سىندىرعان – تاعدىر بۇل. بۇل – قىزىل وكىمەتكە ادال قىزمەت ەتۋگە تالپىنىپ, قاناتى قايى­رىلعان تاعدىر. قيىندىققا مويىماي, العا ۇمتىلىپ, ۇرپاق تاربيەلەپ, ادال ءومىر سۇرگەن تالانتتى ءانشى قۋاندىق جەز­دىباەۆتىڭ سوڭىندا ادال ۇرپاقتارى مەن زا­تاەۆيچكە جازدىرعان «حاريداي-اۋ» ءانى عانا قالدى. نوتاسى «قازاقتىڭ 1000 ءانى» جيناعىندا تۇر... باعىن جاندىرار ءانشىسى تابىلسا, ابايدىڭ ۇمىتىلعان ءانى مەن ارماندا كەتكەن جەزتاڭداي ءانشىنىڭ اتى شىعار ەدى.

 

اقتوبە