جەز كيىك

وسىنداي ءبىر تابيعات پەن ادام قاۋىشىپ, جايلاۋدىڭ قىزىق كۇندەرى باستالعان شاقتا داۋلەسكەر كۇيشى سايدالى سارى توقانىڭ ۇيىندە ار­قاعا داڭقى جايىلعان كۇيشى, دوم­بىراشىلاردىڭ باسى قوسىلىپ قالسا كەرەك. ولار: سارى توقانىڭ ىنىسىندەي بولىپ كەتكەن قوبىزشى ىقىلاس, ءان مەن كۇيدى تەل مەڭگەرگەن دايراباي, دومبىراعا ءتىل بىتىرەتىن قىزداربەك. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ دە اۋىلدارى سارى توقا اۋىلىنا جاپسار. سونسوڭ دا, توقانىڭ جاسىنىڭ ۇلكەندىگىن سىيلاپ, ەل جايلاۋعا شىققان كەزدە ارنايى كەلىپ سالەم بەرۋدى ادەت ەتكەن.

ورايى كەلگەن ساتتە باس قوسۋ, سىرلى سۇحبات, كەزەك-كەزەك تارتىلعان اسەم كۇيلەر بۇلاردىڭ كوڭىلىن كوتەرىپ, شابىتتارىن شالقىتادى. وسىنداي ءبىر شاق بولسا كەرەك, كوگالعا سارى الا سىرماق توسەتىپ, سارى قىمىز ساپىرتىپ, سۇحبات قۇرىپ وتىرعاندا اۋىل ىرگەسىندەگى جوننان اسىپ توگىلگەن التىنداي بولىپ قالىڭ كيىك كورىنەدى. عاجايىپ كورىنىس اركىمدى-اق قايران قالدىرادى. سوندا قاشاننان ۇشقىر ويلى, شالت مىنەزدى توقا وتىرىپ: «مىناۋ ءبىر, كوز الدىڭنان كەتپەسە دەپ تىلەيتىن سۇلۋ سۋرەت ەكەن. شىنىمەنەن سۇلۋلىقتى دىبىس ەتىپ ساۋساقتارىڭا ىلگەندەرىڭ راس بولسا, وسى سۋرەتتى كۇي ەتىپ كورىڭدەرشى!», دەيدى عوي.

تابيعاتتىڭ ەركىن ءوسىپ, جەلمەن جارىسقان ەركە كيىگىن تاماشالاپ وتىر­عانداردىڭ ىشىندە توقانىڭ الگى وتىنىشىنە الدىمەن ىقىلاس ەلەڭدەپ, از-كەم ابىرجي تولقىپ وتىرادى دا, قارا قوبىزىنا قول سوزادى. ىلە قىل قياقتى قۇشىرلانا شالىپ, الگى ءبىر سۇلۋ سۋرەتتەن بىردە كەم ەمەس سىرلى سازدى قۇيقىلجىتا توگەدى. كۇي ءبىر تىڭداۋعا ويناقى بولىپ كورىنگەنمەن, وسىناۋ دالانىڭ مۇڭ-سىرىن تۇياعىنا ىلەستىرگەن ارمان – كيىكتەي بولىپ ازاتتىقتى دارىپتەيدى.

كۇي دە بىتەدى قالىڭ كيىك تە قىر اسىپ كوزدەن تاسا بولادى. سوندا كوكىرەككە قۋانىش وكسىگى كەپتەلىپ, جانارى جاساۋراپ وتىرعان دايراباي الدىمەن ءتىل قاتادى: «اپىر-اي, ىقىلاس-اي, ادام جانىن ايتقىزباي تۇسىنەتىن جامپوز ەكەنسىڭ عوي! تۋساڭ تۋ! الگى سىرلى سازىڭ قىردىڭ قىزىل كيىگىن قيالداعى جەز كيىككە اينالدىرىپ جىبەرەدى-اۋ!», دەگەن ەكەن.

سول جەردە «جەز كيىك» دەگەن اتپەن تۇساۋى كەسىلگەن كۇي كەشىكپەي-اق بايتاق قازاق دالاسىنا تارايدى...

بۇل – قازىرگى جەزقازعان وبلىسىنا قاراستى جاڭاارقا اۋدانىنىڭ جەرىندە قىز بۇرىمىنداي كوكتال دەپ اتالاتىن وزەننىڭ بويىندا 1880 جىلى جاز ايلارىنىڭ ءبىر مامىرجاي شاعىندا بولعان وقيعا.

ەل ىشىندە «جەز كيىك» كۇيىنە قا­تىستى مۇنان باسقا دا ءبىر اڭىز ايتىلادى. ىقىلاستىڭ ۇلكەن اكەسى التىن بارماعى مايىسقان زەرگەر بولىپتى دەيدى. سول كەزدە تامالارمەن جاپسار قوڭىر تورەنىڭ اۋىلى وتىرادى ەكەن. بۇل ايگىلى قۇدايمەندە تورەنىڭ بەل بالاسى. قۇدايمەندەدەن قوڭىر, ودان بەگالى, جانالى دەگەن ەكى بالا بولعان. بەگالىدان جاڭگىر تۋعان. وسىلاردىڭ قاي-قايسىسى دا تورەلىگىنە قوسا توڭىرەگىنە بايلىعىمەن دە داڭقى جايىلعان, جۋان ءسىڭىر شونجارلار بولعان.

بىردە قوڭىر تورە ءوزىنىڭ بوي جە­تىپ وتىرعان قىزىنىڭ جاساۋىن كەلىس­تىرۋ ءۇشىن التىن زەرگەردى ارنايى شاقىرتىپ, جاز بويى زەر بۇيىم جاساتادى. التىنمەن بىرگە ەر جەتىپ قالعان نەمەرەسى ىقىلاس ەرىپ كەلەدى. جاي ەرىپ كەلمەيدى, جاسى ۇلعايىپ قالعان اتاسىنىڭ بىردە كورىگىن باسىپ, بىردە كومىرىن تاسىپ, قولعابىس تيگىزەدى. قوڭىر تورەنىڭ قىزى وزىنە ارنايى زەر بۇيىم جاسالىپ جاتقان سوڭ, كۇن سا­يىن ۇستاحاناعا كەلىپ, بىردە ساۋساعىن, ەندى بىردە بىلەگىن ولشەتىپ كەتىپ جۇرەدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ىقىلاس ەكەۋى جاقسى تانىسىپ, سوزدەرى جاراسىپ, ءبىر-بىرىنە كوڭىلدەرى قۇلايدى. اسىرەسە ىقىلاس تۇڭعىش رەت بوزبالالىق سەزىممەن قۇ­لاي بەرىلىپ, جان دۇنيەسى جالىنعا ورانعانداي كۇي كەشەدى. ونىڭ ۇستىنە قوڭىر تورەنىڭ قىزى اتاستىرعان جىگى­تىنە سالقىنداۋ بولسا كەرەك. بۇل دا ىقىلاستىڭ قابىرعاسىن سوككەندەي جۇرەگىن سىزداتادى. از ۋاقىتتا تانى­ماستاي وزگەرىپ, مۇڭايا تۇيىقتالىپ جالعىز عانا قوبىزىمەن سىرلاسقانداي ەرتەلى-كەش كۇي شالادى.

مۇنىڭ ءبارىن زەرەك اتاسى التەكەڭ سەزىپ جۇرەدى. نەمەرەسىنىڭ ۋىز سەزىمىن اياپ, ىشتەي كۇيزەلەدى. بىراق امال بار ما؟!

سودان, كۇندەردىڭ كۇنىندە تورە قىزىنىڭ زەر بۇيىمدارى دا جاسالىپ بىتەدى. قوڭىر تورە مەيلىنشە ريزا كوڭىلمەن «التەكە, قولىڭ قۇتتى بولسىن, مىناۋ قول مايىڭ», دەپ, الدىنا ەكى ءۇيىر جىلقى سالادى.

سوندا التىن العىسىن ايتا وتىرىپ: «كوڭىلىڭ زەرەك, قۇلاعىڭ تۇرىك تورەسىڭ عوي, بالامنىڭ كۇيىن تىڭدا», دەگەن ەكەن. مۇنىسى, تورەمەن سۇيەك بولامىن دەپ دامەسىن زورايتپاسا دا, ەكى جاستىڭ ءبىر-بىرىنە ىنتىق سەزىمىن ەمەۋرىن ەتكەنى ەدى دەيدى.

قوڭىر تورە بۇل ەمەۋرىندى تۇسىنەدى. تۇسىنبەگەندە شە, اتاسى يەك قاعۋى مۇڭ ەكەن ىقىلاس جاز بويى جۇرەگىنە جۇبانىش بولعان كۇيىن لەكىتە شالىپ جونەلەدى. سىرتى سۇلۋ تىڭ سارىن ەستىر قۇلاقتى ەلەڭ ەتكىزىپ جۇردەك ىرعاعىنا ەلىكتىرە ءۇيىرىپ جونەلگەنىمەن كۇي استا­رىنداعى مۇڭدى سەزىم جۇرەكتى شىمىرلاتىپ سىعىمداعانداي بولادى.

سوندا قوڭىر تورە دە ىشتەي ءمۇجى­لىپ, وزىنەن-ءوزى شوگىپ, ءۇن-ءتۇنسىز وتىرىپ قالعان ەكەن...

كەيىن ارادا جىلدار وتكەندە ىقى­لاس جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپ قالىڭ قورىم, مولانىڭ اراسىنان الدەكىمنىڭ مۇڭدى داۋسىن ەستىپ, ات باسىن بۇرادى. جاقىنداپ كەلسە ءۇستى-باسى ءورىم-ءورىم, اعارا باستاعان شاشى ۇيىسقان, ەسى كىرەسىلى-شىعاسىلى ءبىر بەيباق ايەلدى كورەدى. بۇل باياعى قوڭىر تورەنىڭ ىقىلاس عاشىق بولىپ, ءوزىنىڭ ايگىلى «جەز كيىك» كۇيىن ارناعان قىزى ەدى دەيدى.

ىقىلاستىڭ ايگىلى «قوڭىر» كۇيى وسى قوڭىر تورەگە ارنالىپ ەدى دەگەن ءسوز بار.

يليا جاقانوۆ