اسكەردەگى تىنىس-تىرشىلىك وزگەشە ءبىر الەم سەكىلدى. بۇل سالانىڭ وزىندىك مىندەتى, اتقارار قىزمەتى, العا قويىلعان ناقتى ماقساتى مەن جوسپارلارى بار. اسكەري قىزمەتتەگى ءاربىر جان وتانعا دەگەن پاتريوتتىق تاربيەنى بويعا سىڭىرە وتىرىپ, ادال قىزمەت ەتۋدى, ازاماتتىق بورىشتى ىجداعاتتىلىقپەن ورىنداۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويادى. وسى ورايدا كينولوگيا قىزمەتىنە قاتىستى از-كەم اڭگىمە وربىتكەندى ءجون كوردىك. سوندىقتان ۇلتتىق ۇلاننىڭ 5572 اسكەري بولىمىندەگى كينولوگيا قىزمەتىنە ارنايى توقتالدىق.
يت – ادامزاتتىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ دا كونەدەن كەلە جاتقان سەنىمدى سەرىگى. قازاق ءيتتى جەتى قازىنانىڭ بىرىنە جاتقىزاتىنى دا تەگىن بولماسا كەرەك. وزگە جانۋارلارعا قاراعاندا يت يەسىنە ادال ءارى سەنىمدى جول سەرىك بولا الاتىن قاسيەتكە يە. ولار تۋرالى ايتىلىپ كەتكەن اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ تالايى ءالى كۇنگە دەيىن ءوز ماڭىزىن جوعالتقان ەمەس. ءتىپتى بارشامىز بىلەتىن «جىل ون ەكى اي» جىلنامالىق كىتابىندا دا بۇل جانۋار تۋرالى ەرەكشە اتالادى...
ۇلتتىق ۇلاننىڭ كينولوگيالىق قىزمەتىندە كوزگە تۇسكەن, قىراعىلىق تانىتقان اقىلدى توبەتتەر جەتەرلىك. ماسەلەن, «قوعامدىق ءتارتىپ ساقتاعانى ءۇشىن» توسبەلگىسىن العان «انچار» ەسىمدى قىزمەتتىك يت ءوزىنىڭ ءيىس سەزگىشتىگىنىڭ ارقاسىندا ءبىرشاما ءىستىڭ ءىزىن سۋىتپاي اشقان. سول قىزمەتتىك ءيتتىڭ يەسى, كينولوگيا قىزمەتىنىڭ ينسپەكتورى, اعا سەرجانت رينات مانتاەۆپەن اڭگىمە بارىسىندا ءبىرشاما قىزىقتى دەرەكتەرگە قانىقتىق.
– قىزمەتتىك يتتەردى قالاي ۇيرەتەسىزدەر جانە ولاردى نەشە جاسىنان باستاپ قولعا العان دۇرىس؟
– كينولوگيا اسكەري قىزمەتتىڭ نەگىزگى سالاسىنا جاتادى. ءبىز جاۋىنگەرلىك يتتەردى كۇشىك كەزىنەن, دالىرەگى ەكى ايلىعىنان باستاپ ۇيرەتەمىز. سول كەزدەن باستاپ ولار وزدەرىنىڭ ەسىمدەرىن بىلەدى. ءىز كەسۋ بويىنشا جانە ەسىرتكى ىزدەۋگە نەمىس پەن بەلگيالىق وۆچاركالار ەپتى كەلەدى. الايدا ولاردىڭ سونداي قابىلەتكە يە بولۋى ءۇشىن, ياعني ءيىستى اجىراتۋى مەن شاتاستىرماۋى ماڭىزدى بولعاندىقتان ءتۇرلى جاتتىعۋلار جاساتامىز. ۇزدىكسىز قايتالانعان جاتتىعۋلار ءوز ناتيجەسىن بەرەتىنى ءسوزسىز.
ماسەلەن, يت بەلگىلى ءبىر قۇقىقبۇزۋشىلىق, ۇرلىق بولعان ورىندا كۇدىكتىنىڭ قانداي دا ءبىر زاتى قالىپ قويسا, سونىڭ نەمەسە كۇدىكتى ادامنىڭ ءيىسى ارقىلى ءىز كەسەدى. ءيىس سەزۋ مۇشەسى ەرەكشە دامىعان ءارى ابدەن جاتتىققان يتتەر كۇدىكتىنى جازباي تانۋدا قاتەلەسە قويمايدى.
– قىزمەتتىك يتتەر نەشە تۇرگە بولىنەدى؟
– قىزمەتتىك يتتەردى ءىز كەزۋشى, جارىلعىش زاتتار ىزدەۋشى, ەسىرتكى ىزدەۋشى سونداي-اق, شابۋىلداۋشى دەپ قىزمەتىنە قاراي بىرنەشە توپقا بولەمىز. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كۇتىمى دە ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. ولار تۇقىمىنا, دەنەسىنە قاراي تاماقتاندىرىلادى. قورەكتەرى يتتەردىڭ اتقاراتىن قىزمەتتەرىنە قاراپ بەرىلەدى. ءبىزدىڭ ءتورت اياقتى دوستارىمىز كۇندەلىكتى تاماقتانۋدان بولەك, شەتەلدىك ارنايى تاعامداردى دا جەيدى. ارنايى پاكەتتەرگە سالىنعان, اقۋىز, كالتسي, باسقا دا دارۋمەندەرمەن بايىتىلعان تاماق بەرەمىز.
يتتەر ۇنەمى دارىگەرلىك باقىلاۋدا بولادى. شەتەلدەن اكەلىنگەن, ارنايى جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى ەكپەلەر ەگىلەدى. ۆەتەرينارلىق دارىگەرلەر ەكپەسىن سالىپ, جاراقاتتانعان يتتەر بولسا ولاردى ەمدەيدى, قاجەت بولسا وتا دا جاسايدى. ال اۋرۋىنان ايىققان يتتەر قايتا ۇيرەتۋدەن ءوتىپ, ءوز قىزمەتىنە كىرىسەدى. جالپى, يتتەردىڭ قىزمەتتىك جارامدىلىعى 8-10 جىلعا جەتەدى.
– ەسىرتكى ىزدەيتىن قىزمەتتىك يتتەر تۋرالى نە ايتاسىز؟
– ءبىز ەسىرتكى ىزدەۋ بويىنشا كوبىندە لابرادور تۇقىمدى ءيتتى قولدانامىز. سەبەبى ولاردىڭ دەنەسى ءتۇرلى قۋىستاردان وتۋگە ىڭعايلى بولىپ كەلەدى. قولعا جىلدام ۇيرەتىلەدى. دوپپەن ويناعاندى جاقسى كورەدى.
– يتتەردى ساۋىقتىرۋ جاتتىعۋلارىندا, سونداي-اق ەستە ساقتاۋ قابىلەتى مەن جىلدامدىعىنا قاراي قانداي ۇيرەتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەسىزدەر؟
– ءبىز قىزمەتتىك يتتەردى باۋلىعاندا كوبىنە ءوزىمىزدىڭ جانە حالىقارالىق تاجىريبەلەردى قولدانامىز. ءاربىر ءيتتىڭ پسيحولوگياسىنا, قابىلەت-قارىمىنا, جىلدامدىعىنا باسا ءمان بەرەمىز.
يت ءبىر سەكۋند يىسكەگەن ءيىستى بەس جىلعا دەيىن ەستە ساقتايدى. سونداي-اق ءيىستىڭ 11 ميلليون ءتۇرىن اجىراتا الادى ەكەن. ادامدارعا قاراعاندا ءيتتىڭ ءيىس سەزۋ قابىلەتى ون مىڭ ەسە جوعارى بولادى. جالپى, يتتەردى قىزمەتتىك ماقساتقا پايدالانۋ ەجەلگى ريم مەن گرەكيادان باستاۋ العان كورىنەدى. ال كەيىن بارىپ, تۇقىمىنا بايلانىستى شارۋاشىلىقتىڭ ءتۇرلى سالاسىنا پايدالانۋ ءحىح عاسىردا جاندانا تۇسكەن.
– «كوبالت-2018» حالىقارالىق وقۋ-جاتتىعۋ بارىسىندا كوزگە تۇسكەن «انچاردىڭ» ەرلىگى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.
– ءبىزدىڭ يتتەرىمىزدىڭ ەرلىكتەرى ەل اۋزىندا ءجۇر. ءسىز ايتىپ وتىرعان «انچار» حالىقارالىق دەڭگەيدەگى «كوبالت-2018» وقۋ-جاتتىعۋىندا اقىلدىلىعىمەن كوزگە تۇسكەن بولاتىن. ايتىلعان بۇيرىقتاردى ورىنداۋ بارىسىندا كورەرمەندەردى تاڭ قالدىرعان «انچار» ۇلتتىق ۇلان باس قولباسشىسىنىڭ بۇيرىعىمەن «قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاعانى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالدى. «انچاردىڭ» كوپتەگەن وپەراتسيالارعا قاتىسىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە جەتكەن جەتىستىكتەرى بارشىلىق. قىزمەت بارىسىنداعى قىراعىلىعى, ەستۋ مەن ءيىس سەزۋ قابىلەتى تىم جوعارى. اقىلدىلىعى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
– كينولوگيا قىزمەتىندە اسكەريلەرگە قانداي تالاپتار قويىلادى؟ ونى قالاي جۇزەگە اسىراسىزدار؟
– ايتا كەتەيىن, قىزمەتتىك يتتەردى دايىنداۋ اسا ىجداعاتتىلىقتى تالاپ ەتەدى. تىكەلەي باستىعىمىز, سەرجانت ابزال حاسەنوۆتىڭ الدىمىزعا قويعان مىندەتىن ورىنداۋ بارىسىندا جاۋاپكەرشىلىگىمىزدى تەرەڭ سەزىنىپ, جاتتىعۋ جۇمىستارىن ۇزدىكسىز جۇرگىزەمىز. سەرجانت ا.حاسەنوۆ تە جاتتىعۋ كەزدەرىندە ۇنەمى قاسىمىزدان تابىلىپ, ءوزىنىڭ نۇسقاۋلارىن بەرىپ وتىرادى. وسىنداي قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق ۇلاننىڭ باس قولباسشىسى تاراپىنان «قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاعانى ءۇشىن» توسبەلگىسىن يەلەندىك.
قىزمەتتىك ءيتتىڭ قارىم-قابىلەتتەرىن ءتيىمدى پايدالاناتىن كاسىبي كينولوگ مامان رەتىندە يتتەرمەن جۇمىس ىستەۋدە جيناقتاعان تاجىريبەمدى ەلىمىزدىڭ يگىلىگى ءۇشىن جۇمساۋ – باستى ماقساتتارىمنىڭ ءبىرى. قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ جولىندا اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىمىزدىڭ ناقتى ناتيجەسىن كورگەن ساتتەردە ءوز ىسىمىزگە دەگەن ادالدىعىمىز ارتا تۇسەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ەسەنبول يمانعازى