باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە وسىدان 35 جىل بۇرىن الماتىدا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ القالى وتىرىسىندا قويىلدى. سونىڭ نەگىزىندە الەمنىڭ 157 ەلى «دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلى حارتياسى» دەپ اتالاتىن الماتى دەكلاراتسياسىن قابىلداعان بولاتىن. جاقىندا الماتىدا وسى ايتۋلى كۇنگە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى.
باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە وسىدان 35 جىل بۇرىن الماتىدا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ القالى وتىرىسىندا قويىلدى. سونىڭ نەگىزىندە الەمنىڭ 157 ەلى «دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلى حارتياسى» دەپ اتالاتىن الماتى دەكلاراتسياسىن قابىلداعان بولاتىن. جاقىندا الماتىدا وسى ايتۋلى كۇنگە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى.
كەلەلى كەڭەس بارىسىندا باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋدە قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەر مەن كوكەيكەستى مىندەتتەر جانە ونى ودان ءارى جەتىلدىرۋ جونىندە ۇسىنىس-پىكىر ايتىلدى. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى الماتى دەكلاراتسياسىنىڭ قاعيداتتارىنا تولىق سايكەس كەلەتىندىگىنە كوز جەتكىزدى. سونداي-اق, سوڭعى جىلدارداعى جانە ءبىر جەتىستىگىمىز – ۇلتتىق جوسپارلى ۆاكتسينا ەكپەسى باعدارلاماسى جوعارى باعاعا يە بولدى. ويتكەنى, قازاقستاندىق بۇل باعدارلاماعا تمد ەلدەرىنىڭ بىردە-ءبىر وسىنداي جوباسى تەڭەسە المايدى ەكەن.
«سالاماتتى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ اياسىنداعى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – اۋرۋدىڭ الدىن الۋدى كۇشەيتىپ, ۆاكتسينا ەكپەسىن دەر كەزىندە جاساۋ, ءسويتىپ, ءتۇرلى سىرقاتتىڭ تارالىپ كەتپەۋىن بولدىرماۋ. قازىرگى كەزدە الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندە باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى قۇرامداسى – جۇقپالى اۋرۋلارعا قارسى جۇمىستار قارقىن الا تۇسكەن. جالپى العاندا, حالىققا ەكپە جۇرگىزۋ ارقاسىندا بۇگىنگى تاڭدا قاۋىپ بۇلتى سەيىلىپ, جۇقپالى ىندەتتىڭ بەتى قايتتى. ال بۇدان وتىز بەس جىل بۇرىن الماتىدا «دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ ۇلى حارتياسى» قابىلدانعان كەزدە جاعداي تىم مۇشكىل ەدى. ول ۋاقىتتا جۇقپالى ىندەت شىن مانىسىندە ءورشىپ تۇرعان. بىرلەسىپ اتقارعان ءىس قاشاندا ناتيجەلى بولماق. دەگەنمەن, مەديتسينا ماماندارىنىڭ الدىندا كۇرمەۋى شەشىلمەگەن تۇيىندەر ءالى دە جەتكىلىكتى. ماسەلەن, جۇقپالى ەمەس اۋرۋلارعا جاتاتىن – سوزىلمالى دەرت, ونكولوگيالىق, سونداي-اق ۆيچ/سپيد سياقتى كەسەلدەر ازىرگە بوي بەرمەۋدە. ادامزاتتى الاڭداتاتىن وسى ماسەلە تۋراسىندا بيىلعى كونفەرەنتسيادا جان-جاقتى ءسوز قوزعالدى. ارينە, بۇنىڭ ءبارى ۇلتتىڭ ساۋلىعىن ويلاۋدان تۋعان ەدى.
ەكپە جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە شەشەك, پوليوميەليت, قىزىلشا جانە ديفتەريا اۋرۋلارى جويىلدى. الايدا, ۇلتتىق ۆاكتسينا ەكپەسى كۇنتىزبەسىنەن مۇنداي جۇقپالى اۋرۋلارعا ەكپە جاساۋدى الىپ تاستاۋدىڭ ازىرگە ەش رەتى جوق. سەبەبى, تاجىريبە كورسەتكەنىندەي, اتالعان كەسەلدەردىڭ اياق استىنان ءورشىپ كەتپەۋى ءۇشىن قاشاندا ساقتىق جاساعان ءجون. ۋاقىت تالابىنا سايكەس جوسپارلى ۆاكتسينا ەكپەسىنىڭ باعدارلاماسىن ۇنەمى جاڭا دارىلەرىمەن تولىقتىرىپ وتىرۋ كەرەك. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ەربول ورىنباەۆ الماتىداعى بيىلعى باسقوسۋدا ءبىزدىڭ ەلىمىز تمد-دا العاش رەت پنەۆمونيالىق كوكجوتەل جۇقپالى اۋرۋىنا قارسى جوسپارلى ۇلتتىق ەكپە كۇنتىزبەسىن ەنگىزگەنىن اتاپ كورسەتتى. ماڭىزدى شارۋانى جۇرگىزۋگە الەمدەگى قازىرگى قولدانىستاعى ەڭ وزىق 13-ۆالەنتتى ۆاكتسينا (پكۆ-13) تاڭداپ الىنىپتى. بۇل ۆاكتسينانى اقش, اۆستراليا, فرانتسيا, كانادا, يتاليا, ۇلىبريتانيا جانە باسقا دا دامىعان مەملەكەتتەر ءىس جۇزىندە كەڭىنەن پايدالانادى.
– قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق ەكپە كۇنتىزبەسىن ءتۇزۋ كەزىندە حالىقارالىق وزىق تاجىريبەنى جانە دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىمىن پايدالاندى, – دەيدى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ءومىر عىلىمى ورتالىعى ترانسلياتسيالىق مەديتسينا, ساپالى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋ جانە جاھاندىق دەنساۋلىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى تالعات نۇرعوجين. – وعان ءۇش جىل بۇرىن پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدىڭ جۇقپالى دەرتىنە قارسى ءدارى ەنگىزگەن كەزدە, 13-ۆالەنتتى پكۆ-13 ۆاكتسيناسى تاڭداپ الىندى. ول 90%-عا دەيىنگى وتە قاۋىپتى سەروتيپتەردى ەمدەۋدى قامتيدى. تاڭداۋلى ءدارىنىڭ كومەگىمەن كوپتەگەن ناۋقاس ساۋىعىپ كەتتى.
الەمدە سونىمەن قاتار, پنەۆمونيالىق كوكجوتەلگە قارسى قولدانىلاتىن 7-ۆالەنتتى جانە 10-ۆالەنتتى ۆاكتسينالار بار.
– ال پكۆ-13 ۆاكتسيناسى سەروتيپتەردىڭ ەڭ كوپ مولشەرىن قۇرايدى جانە دە مەيلىنشە يممۋنوگەندى بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا قامتۋ كولەمى تار ۆاكتسينالاردى قولدانۋدىڭ قاجەتتىلىگى شامالى. قازاقستان قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا الداعى كەزدە دە ەڭ وزىق تەحنولوگيالار مەن ۆاكتسينالاردى پايدالانۋى ءتيىس, – دەيدى يزرايلدەگى بەەر-شەۆا ۋنيۆەرسيتەتى باكتەريالىق جۇقپالى اۋرۋلاردى زەردەلەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى رون داگان. – يزرايل 2010 جىلعا دەيىن پكۆ-7 ۆاكتسيناسىن قولداندى. الايدا, ۋاقىت وتە كەلە وزىق ءارى زاماناۋي ۆاكتسيناعا كوشۋدى ماقۇل كوردى.
ونىڭ ناقتى ايعاعى – ۇلىبريتانيا پنەۆمونيالىق كوكجوتەلگە قارسى 10-ۆالەنتتى ۆاكتسينا وندىرسە دە ءوز ازاماتتارى ءۇشىن اقش-تان 13-ۆالەنتتى پرەپاراتتى ساتىپ الادى.
– بۇل ورايدا قازاقستان باعا ارتىقشىلىعىنا قاراماستان ۆاكتسينا ساتىپ الۋعا قوماقتى قارجى ءبولدى. وندىرۋشىمەن تىكەلەي شارتقا وتىرىپ, پكۆ-13 ۆاكتسيناسىن جوسپارلى تەگىن ەكپە جاساۋعا پايدالانىپ وتىرعاندىعى قۋانتادى, – دەيدى ب.اتشاباروۆ اتىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءلاززات ەراليەۆا. – پنەۆمونيالىق كوكجوتەلگە قارسى ۆاكتسينا قۇنى قىمبات ەكەندىگى جاسىرىن ەمەس. كەيبىر ەلدەردە ادامدار بۇل ەكپەنى اقىلى نەگىزدە ياعني تولەنگەن ساقتاندىرۋ جارنالارى ەسەبىنەن جاساتادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ۇلتتىق ەكپە كۇنتىزبەسىنە قىرۋار اقشا ءبولدى. مۇنداي يگى ءىستى تمد-نىڭ بىردە-ءبىر ەلى جۇرگىزىپ وتىرعان جوق.
مىنە وسىنداي قامقورلىق ءوزىنىڭ جەمىسىن بەرۋدە. قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەملەكەتتىك سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋ كوميتەتىنىڭ باس ساراپشىسى نۇرشاي ازىمباەۆانىڭ مالىمەتى بويىنشا, وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا شىعىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا پنەۆمونيالىق كوكجوتەلدىڭ جۇقپالى اۋرۋىنا شالدىققان جاندارعا ەكپە ءجۇرگىزۋ ەرتە ەنگىزىلىپ, ناتيجەسىندە 1 مىڭ بالاعا ەسەپتەگەندە 1 جاسقا دەيىنگى نارەستەلەردىڭ پنەۆمونيادان سىرقاتتانۋ كورسەتكىشى سايكەسىنشە 46% جانە 49,6%-عا تومەندەگەن. سابيلەر اراسىندا ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى دە ەداۋىر ازايعان.
«اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەمەكشى, ءتۇرلى سىرقاتتىڭ الدىن ەرتەرەك العان ابزال. ول ەكونوميكالىق جاعىنان دا مەملەكەتكە ارزان تۇسەدى. اۋرۋدىڭ ءورشىپ كەتپەۋىن تۇزاقتايتىن شارالاردى دەر مەزگىلىندە جۇرگىزۋ تيىمدىلىگىن اكەلەرى ءسوزسىز. بارىنشا تازالىق ساقتاۋ قاجەت. سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانىپ, سالاۋاتتى جۇرگەنگە نە جەتسىن. اعزانىڭ قورعانىش قابىلەتىن تابيعي جولمەن شىڭداۋ – ۇلت دەنساۋلىعىنىڭ باستى كەپىلى. ارينە, دۇرىس تاماقتانۋ مەن دارۋمەندەردى ۇتىمدى پايدالانۋ دا اعزانىڭ سىر بەرمەۋىنە ىقپال ەتەدى. دەر كەزىندە حالىققا ەكپە جاساۋ دا باستى مىندەت.
ليتۆا رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ۆيتيانيس اندريۋكايتيس الماتىداعى القالى جيىندا باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك كورسەتۋ ماسەلەسى تۋراسىندا ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل سالانى ءالى دە جەتىلدىرە ءتۇسۋ قاجەت. ول ءۇشىن قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋعا ابدەن بولادى ەكەن.
كەز كەلگەن ەلدىڭ ەڭ باستى بايلىعى – ۇلت ساۋلىعى بولىپ تابىلاتىندىعى ءسوزسىز. مىنە, سوندىقتان دا بۇل ىسكە بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانىمىز ءلازىم.
مارات اققۇل,
«ەگەمەن قازاقستان».