قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسىدان ەكى جىل بۇرىن جارىق كورگەن « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا: «جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءوز داۋىرىندە ادام ايتقىسىز ۇستەمدىككە يە بولدى. ال جاھاندىق اۋقىمدا الساق, شارۋاشىلىق پەن اسكەري سالاداعى تەڭدەسسىز رەۆوليۋتسياعا جول اشتى. جىلقىنىڭ قولعا ۇيرەتىلۋى اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنىڭ دە نەگىزىن قالادى. بەس قارۋىن اسىنعان سالت اتتى سارباز ايبارلى كوشپەندىلەر يمپەريالارى تاريح ساحناسىنا شىققان ءداۋىردىڭ سيمۆولىنا اينالدى. تۋ ۇستاعان سالت اتتى جاۋىنگەردىڭ بەينەسى – باتىرلار زامانىنىڭ ەڭ تانىمال ەمبلەماسى, سونىمەن قاتار اتتى اسكەردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى قالىپتاسقان كوشپەندىلەر الەمى «مادەني كودىنىڭ» ايرىقشا ەلەمەنتى» دەگەن ەدى.
سول سياقتى فرانتسۋزدىڭ اتاقتى شىعىستانۋشى عالىمى, اكادەميك رەنە گرۋسسە ءوزىنىڭ «دالا يمپەرياسى» اتتى ەڭبەگىندە: «كوشپەندىلەردىڭ جىلقىتانۋ مادەنيەتى الەمدە تەڭدەسى جوق ءىلىم جانە دالالىقتار جاراتىلىسىنان ات قۇلاعىندا ويناعان ساربازدار, ولار ات ابزەلدەرىن جانە جىلقىنى باعۋ-باپتاۋ ونەرىن ويلاپ تابۋشىلار دا وسىلار» دەگەنى ەكەن. وسى ورايدا, حالقىمىزدىڭ گەنەالوگيالىق جادىسىنا ۇستىن بولعان جىلقىتانۋ مادەنيەتىنىڭ ءبىر پۇشپاعى جىلقى تۇستەۋ ءھام جاسىن انىقتاۋ ءىلىمى جايلى ايتپاقپىز.
جىلقى تۇستەۋدىڭ تۇرلەرى
قازاق جىلقىنى ۇيىرىمەن نەمەسە جەكەلەي تۇستەيدى. ءۇيىرلى جىلقىنى تۇستەۋ دەگەنىمىز – ونىڭ كۇي-قوڭىن اڭعارىپ, سول ارقىلى جىلقى جاتقان جايىلىمنىڭ شۇيگىندىگىن بايقايدى. ال جىلقىلاردىڭ ءتۇسى مەن تاڭباسىنا قاراپ قاي رۋدىڭ مالى, كىمنىڭ جىلقىسى ەكەنىن تانيدى.
جىلقىنى جەكەلەي تۇستەگەندە: اۋەلى ءوڭ-تۇرىنە, بوگەناي-بىتىمىنە, ات يەسى مەن جىلقىنىڭ مەكەنىنە, تابيعي بەيىمدىلىگىنە, باسقا جانۋارعا نەمەسە وسىمدىككە بايلانىستىرىپ, مىنەز-قۇلقىنا جانە ەن-تاڭباسىنا قاتىستى تۇستەيدى.
ءبىر ءتۇستى جىلقى. قانداي ءبىر كولدەنەڭ ءتۇس قوسىلماعان تەك بىرتەكتى ءتۇستى جىلقىلاردى ايتادى. مىسالى, قارا, قوڭىر, جيرەن, قۇلا, كوك, تورى, شابدار, سارى, اق جانە ت.ب.
ارالاس ءتۇستى جىلقى. ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ءتۇستى جىلقىلاردى ايتادى. مىسالى, الاياق, شۇبار, بۋرىل, بورتە, قىلاڭ, كوكشاعىر, قاراتورى, قوڭىر الا, تەڭبىل كوك, قىلاڭبوز, ت.ب.
بوگەناي-بىتىمىنە بايلانىستى: تورى توبەل, اي قاسقا, اقباقاي, اقتابان, قابا جال, سارى باۋىر, سوقىر قۇلا, مايدا جال, اقجون جيرەن, اقساۋىر, تورى شۇناق, كوك شولاق, قىزاي كوك, كوكجال, كەركەكىل, اقتاناۋ, شۇبالاڭ, شالقۇيرىق, كوكمويىن, مەڭدى قارا, قۋباس, شەگىر, بوز وكپە, قىلي سارى, ماقپال قارا, اقساق جيرەن, سارجاق, كەسىك قۇلاق, ت.ب.
جىلقىنىڭ يەسى مەن مەكەنىنە بايلانىستى: جانىبەكتىڭ كوكدونەنى, بايسالدىڭ قۇلاسى, اقاننىڭ قۇلاگەرى, كەرەكۋدىڭ كوكالاسى, توبىقتىنىڭ ءدوڭاسارى, قاراۋىلدىڭ كوكبيكەشى, ءابىل سارى, كوكشە تورى, باقاناس جيرەن, قوبدانىڭ قوڭىرى, ويىلدىڭ كەرى اتى, جورتاقتىڭ تورقاسقاسى, كەرەيدىڭ اقمونشاعى, قامباردىڭ قاراقاسقاسى, كەنجەبايدىڭ شاڭتيمەسى, ت.ب.
تابيعي ەرەكشەلىگىنە: كوك داۋىل, قۇيىن قارا, قوي تورى, بايگە كوك, جەلدى قوڭىر, قامىس قۇلا, وبالى قىزىل, شاڭتيمەس, قاقپانبەل, جەلتيمەس, ت.ب.
جانۋار نەمەسە وسىمدىككە قاتىستى: توبىلعى تورى, بۇلان قارا, ايۋ قۇلا, سۇر كوجەك, س ۇلىك قارا, جىلان قارا, قۇلان تورى, تۇلكى قىزىل, توعىس جيرەن, قويان كوك, قازمويىن, كوككەپتەر, ت.ب.
مىنەز-قۇلقىنا قاتىستى: اساۋ كۇرەڭ, اينالما شابدار, تىستەۋىك قۇلا, تەبەگەن سارى, ۇركەك الا, جالتاقاي كەرى, قىلجىق قارا, جۋاس تورى, جىندى شابدار, ت.ب.
ەن-تاڭبا ارقىلى تۇستەۋ
ەرتە كەزدە جىلقىعا ەن سالۋ جانە تاڭبالاۋدىڭ ماڭىزى زور بولعان. تاڭبا جىلقىعا كۇيدىرىلىپ باسىلاتىن بولسا, ەن قۇلاعىنا قيىپ نەمەسە كەسۋ ارقىلى سالىنادى. قازاق حالقىنىڭ تۇرمىستىق عۇرپىندا جاڭادان وتاۋ قۇرىپ, بولەك شىققان جاس وتباسىنا اۋىل اقساقالدارى نەمەسە اتا-اناسى ەنشىسىنە مال بەرىپ, وعان جاڭالاپ ەن سالىپ بەرەتىن بولعان. ەن سالعاندا مالدىڭ وڭ جانە سول قۇلاعىنا الماستىرا نەمەسە قاتار سالادى.
ودان كەيىن كوكتەمدە ياعني, شىبىن شىققاننان (قۇرتتاپ كەتپەس ءۇشىن) بۇرىن سول جىلى تۋعان جاس تولدەرگە ەن سالادى. ول ءۇشىن وتە وتكىر شاعىن پىشاق قولدانادى. كەز كەلگەن ادام ەن سالا بەرمەيدى. قولى جاتتىققان جانە ارنايى قۇرالى بار وتاشىلار اتقارادى.
ال جىلقى ت ۇلىگىن ەن-تاڭبا ارقىلى تۇستەۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالار بولساق:
بىرىنشىدەن, قازاقتىڭ ءار رۋ-تايپالارىندا وزدەرىنە ءتان جەكە-جەكە تاڭباسى بولعان. ەندى مالدىڭ قۇلاعىنا سالسا, تاڭبانى جىلقىنىڭ مىنەر جاق سانىنىڭ ورتاسىنا تامان قالىڭ ەتىنە سىرتىنان كۇيدىرىپ باسادى. كولدەنەڭ ادامدار جىلقىنىڭ تاڭباسىنا قاراپ قاي رۋدىڭ, كىمنىڭ مالى ەكەنىن ايتپاي-اق بىلە بەرەدى.
ەكىنشىدەن, ۇلكەن رۋدان ءبولىنىپ جەكە شىققان شاعىن اتالىقتار رۋ اقساقالدارىنىڭ ۇيعارۋىمەن جەكە تاڭباعا يە بولىپ, وزدەرىنە مەنشىك رەتىندە ەنشىلەپ العان مالدارىنا باساتىن ءداستۇردى ۇستانعان. وسىعان قاراعاندا تاڭبا كوشپەندىلەر ءۇشىن گەرالديكالىق ماڭىزعا يە.
ۇشىنشىدەن, ەرتەدەگى جاۋگەرشىلىك زاماندا ەل شەتىنە جاۋ كەلسە حان جارلىعىمەن ەل قورعايتىن اسكەري جاساق ءۇشىن ەلدەن جىلقى ت ۇلىگىن جيناپ قوردالاستىرعان. وسى شارۋانى ورىنداۋشىلار جىلقىلاردىڭ تاڭباسىنا قاراپ قاي رۋدان قانشا جىلقى جينالعانىن ءبىلىپ وتىرعان.
جىلقىنىڭ جاسىن انىقتاۋ جولدارى
جىلقى ت ۇلىگى باعىم-كۇتىمىنە جانە ءومىر سۇرگەن ورتاسىنا بايلانىستى ورتاشا ەسەپپەن 25-30 جىلعا دەيىن جاسايدى. بىراق دالا جىلقىسى 17-20 جاستان اسقان سوڭ كارى دەپ ەسەپتەلەدى. قازىرگى تاڭدا جىلقى جاسىن انىقتاۋ قيىندىق تۋدىرمايدى. ويتكەنى, جاڭا تۋعان ق ۇلىندار زاڭ جۇزىندە تولقۇجاتپەن قامتاماسىز ەتىلۋدە.
ال بۇرىنىراقتا قازاق جىلقىشىلارى جىلقىنىڭ جاسىن: اتاۋلارىنا, ءتۇر-ءتۇس پوشىمىنا جانە تىسىنە قاراپ انىقتايتىن ءداستۇر بولعان. جىلقى اتاۋلارىنا قاتىستى جاس انىقتاۋ:
ق ۇلىن – بيەنىڭ جاڭا تۋعان جاس ءتولى.
جاباعى – تۋعانىنا التى ايدان اسقان ق ۇلىن.
تاي – ەكى جاسقا تولعان جىلقى.
قۇنان – ءۇش جاسار ەركەك جىلقى.
بايتال – ءۇش جاسار ۇرعاشى جىلقى.
دونەن – ءتورت جاسار ەركەك جىلقى.
بەستى ات – بەس جاسار جىلقى.
ساقا ات (ايعىر) – 7-10 جاسار.
كارى ات – 12 جاستان جوعارى.
قاسابالى بيە – 7- 8 جاستاعى بيە.
كارتامىس بيە –11-14 جاستاعى بيە.
جاساعان بيە – 20 جاستان اسقان.
ساۋرىك – 3-4 جاستاعى ۇيىرگە تۇسپەگەن ايعىر.
جايىلىمداعى جىلقى جاسىن انىقتاۋ
دالا جايىلىمىندا جاتقان جىلقىنى سىرت-پوشىمىنا قاراپ-اق جاسىن مولشەرلەپ انىقتاۋعا بولادى.
كارى جىلقىنىڭ جال-قۇيرىعى بىلتەلەنىپ, سەلدىرەپ كەتەدى.
ون-ون بەس جاستان اسقان جىلقىنىڭ ەرىن-ەزۋى مەن جاق ەتى شالبارلانادى. وسى شالبار-قىرتىستارعا قاراپ جاسىن انىقتاۋعا بولادى.
جىلقىنىڭ جاق ەتىن شىمشىپ بۇراعاندا ەتى بولبىراماي ورنىنا تەز جينالسا, بۇل 6-8 جاسار جىلقى.
جىلقىنىڭ جاق ەتى ۇرلەگەن قارىنداي تىرسيىپ, سىزداپ تۇرسا, بۇل 15 جاسقا جەتپەگەن جىلقى.
ەگەر جىلقىنىڭ كوزى اجارلى, وتتى, قارسى الدىنان قاراعاندا كوز شاراسىنىڭ ىشىندەگى ادامنىڭ سۋرەتى تولىق كورىنسە, بۇل 10 جاسقا جەتپەگەن جىلقى.
ون جاستان اسقان جىلقىنىڭ جانارى وشكىن, اجارسىز, كوز شاراسىنداعى ادامنىڭ بەينەسى ب ۇلىڭعىرلانىپ, جارتى دەنەسى ارەڭ كورىنەدى.
ءتىس ارقىلى جىلقى جاسىن انىقتاۋ
ءتىسى ءبۇتىن جىلقى جاقسى جايىلادى, جەگەن ءشوبىن تولىق قورىتادى, قوڭى تايمايدى, سۋىققا ءتوزىمدى, بەرىك كەلەدى.
جاسى جەتكەن ەركەك جىلقىدا 40 ءتىس بولادى. ونىڭ 12-ءسى استىڭعى جانە ۇستىڭگى ماڭداي تىستەر ء(شوپ جۇلار), 4-ءى سوياۋ, 24-ءى القىم ازۋ دەپ اتالادى. بيەلەردە 36 ءتىس (بيەگە ات ازۋ ياعني, سوياۋ ءتىس شىقپايدى) بولادى. جىلقىنىڭ ءتىسىن ءسۇت ءتىس جانە سۇيەك ءتىس دەپ ەكىگە بولەدى. ءسۇت ءتىستىڭ ءوڭى اپپاق كولەمى كىشكەنتاي, سۇيەك تىستەر سارعىش ءارى ۇلكەن, مورلەرى تەرەڭ بولادى.
ماڭداي تىستەردى: قاسقا ءتىس (ورتاداعى ەكى ءتىس), ىشكى ءتىس (قاسقا ءتىستىڭ ەكى جاعىنداعى) جانە شەتكى تىستەر دەپ بولەدى. قۇلىن العاش تۋعاندا ءتىسى بولمايدى. قاسقا تىستەرى ەكى اپتا ىشىندە وسەدى. ىشكى تىستەرى 45 كۇننىڭ ىشىندە تولىق شىعادى. شەتكى ماڭداي تىستەرى 9 ايدىڭ كولەمىندە وسەدى. وسى ارالىقتا ءۇش ازۋ ءتىس شىعىپ ۇلگەرەدى. توعىز ايلىق ق ۇلىننىڭ بارلىق ءسۇت تىستەرى (24 ءتىس = 12 ماڭداي + 12 ازۋ) ءوسىپ ۇلگەرەدى. ەكى جاسقا دەيىن ءسۇت تىسىمەن جۇرەدى.
ويتكەنى, ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندە تەك جىلقىدا عانا استى-ءۇستى ماڭداي تىستەر بولادى. جىلقى تايىندا تىسەمەيدى. قۇنانىندا ورتاڭعى 2 ءتىس ءتۇسىپ, استى-ۇستىنەن ەكى-ەكىدەن 4 قاسقا ءتىس كوكتەپ شىعادى. بۇل تىسەۋ بارىسى شىلدە مەن قازان ايى ارالىعىندا بولادى.
دونەن شىققاندا استى-ۇستىنەن ەكى ءتىس ءتۇسىپ, تاعى 4 ءتىس كوكتەپ شىعادى. بەستىسىندە استىڭعى ات ازۋ دەپ اتالاتىن جالعىز سوياۋ – شەتكى ءتىس پەن القىم ازۋدىڭ ارالىعىن جارىپ شىعادى. التى جاسىندا ۇستىڭگى ات ازۋ جارادى. ۇستىڭگى ات ازۋ استىڭعى سوياۋ تىستەن قىسقا بولادى. جىلقىنىڭ سوياۋ ءتىسى 12 جاسقا دەيىن وتكىر كەلەدى.
كەيبىر جىلقىلاردا وتە سيرەك كەزدەسەتىن قوس ازۋ جارادى. مۇنداي جىلقىنى «نىسانالى» دەيدى. ازۋ جارعان بيەلەر دە كەزدەسەدى. مۇنداي بيەلەر كوبىندە قىسىر قالادى, اتقا بەرگىسىز بولادى. مۇنداي بەدەۋدى قازاقتار جاۋىنگەرلىك سايىسقا سالاتىن بولعان.
ال شارگەز جىلقىلار ءتىسىن تىسىنە باسىپ جۇرەتىندىكتەن جانە كوپ تىستەسەتىندىكتەن ءتىسىنىڭ ءمورى ەرتەرەك وشەدى. سول سياقتى قولدان كوپ جەم جەگەن جىلقىنىڭ القىم ازۋى ەرتە كەتەدى.
جىلقىنىڭ ۇستىڭگى ازۋ ءتىسى ءتۇبىرلى, بەت جاعى ءتورتبۇرىشتى بولىپ كەلسە, استىڭعى ازۋ اشا ءپىشىندى, كىرپىش بەينەلى بولىپ كەلەدى. جىلقى وسكەن سايىن ماڭداي تىستەرىنىڭ ءتۇسى مەن ءتۇرى وزگەرەدى. مىسالى, ماڭداي ءتىس اۋىز قۋىسىنا قاراي يمەك ورنالاسادى دا, سىرتىنان ۇزىن ويمىش بايقالىپ تۇرادى.
جىلقىنىڭ جاسى ۇلعايعاندا ءتىسى سىرتىنا قاراي ويىسىپ, اراسى الشاقتايدى, ساۋىتى الاسارادى, پوشىمى وزگەرەدى. ءتىستىڭ جۇلار بەتى توزعىندايدى.
جىلقىنىڭ جاسىن – ءسۇت ءتىستىڭ سۇيەك تىسكە اۋىسۋى, سۇيەك ءتىستىڭ ءمۇجىلۋى, ءتىستىڭ سىرتقى شىنى قاباتىنىڭ ءوشىرىلۋى, تىسەۋى, ءوسۋى, ءوڭ-ءتۇسىنىڭ وزگەرۋى, مۇقالۋى, ءمۇجىلۋى, ومالۋى, ءتىس قاتارىنىڭ الشاقتاۋى, ءتىستىڭ مىلىكپەن (قىزىل ەتى) جىمداسۋى, ەتىنىڭ سەمۋى, قاشۋى, جۇلار ءتىستىڭ ءمورى, قازىناعى, وڭەزدىڭ توقتاۋى, ماڭداي ءتىستىڭ سىرتقى بەتىندەگى شۇڭعىل وڭەزدى, ءتىس ءمورىنىڭ وزگەرۋىنە قاتىستى انىقتايدى.
ق ۇلىننان باستاپ جىلقى توعىز جاسقا تولعانعا دەيىن استىڭعى تىسىندە ءمور تۇرادى. ال ۇستىڭگى جاعىندا 13 جاسقا دەيىن ءمور تۇرادى. ءمورى كەتكەن ءتىس سارىقايراقتانادى. ياعني ءتىستىڭ ءمورى كەتىپ, ءتىس جالاڭاشتانادى. وسى جالاڭاش ءتىس جوعالعان سوڭ تىستە قاراوزەك پايدا بولادى. قاراوزەك ءبىر قاراعاندا ءمور سياقتى بىراق بەدەرى بولمايدى. وسىنداي جىلقىنى قاراوزەگى اينالعان كارى دەيدى. قاراوزەك اۋەلى استىڭعى تىسكە 4-5 جىلدان سوڭ ۇستىڭگى تىسكە تۇسەدى.