تەڭىزدى اۋدانداعى تىڭعىلىقتى تىرلىك

وسىعان دەيىن «ارالتۇز» اق كوم­پانياسى يندۋستريالاندىرۋ باعدار­­لاماسى اياسىندا اس تۇزى مەن تەحنيكالىق تۇز وندىرەتىن ەكى يسپان تسەحىن ىسكە قوسقان. تاريحى تەرەڭدە جاتقان كاسىپورىندى قايتا قۇرۋ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى ەسە ارتتىرۋعا جانە 1200-دەن استام ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى. جاڭا تەحنولوگيادان كەيىن ءونىم ءوندىرۋ ءۇش ەسەدەن استام ءوسىپ, ەكسپورتتىق ۇلەس كولەمى 75%-عا جەتىپتى. كاسىپورىن بىلتىر قۇنى 8,4 ملرد تەڭگە بولاتىن 467,1 مىڭ توننا تۇز ءوندىرىپتى. سونىڭ 7,7 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 369,8 مىڭ تونناسى ەكسپورتتالدى.

كومپانيا قازىر وندىرىستىك قىزمەتتى ءارتاراپتاندىرۋ ماقساتىندا جىلىنا 300 مىڭ توننا كالتسيلەنگەن سودا وندىرەتىن زاۋىتتىڭ قۇرىلىسىن سالۋ جوباسىنا كىرىسىپ كەتتى. جاڭا ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلعاندا تاعى 700 جۇمىس ورنى قۇرىلادى. بۇل ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ شاراسى رەتىندە 100 گەكتار جەر تەلىمى ءبولىنىپتى.

وسىدان 6 جىل بۇرىن ىسكە قوسىلعان ءبىرىنشى يسپان تسەحىنا كومپانيا 2,1 ملرد تەڭگە جۇمساسا, اراعا 2 جىل سالىپ جۇمىسىن باستاعان ەكىنشى تسەح قۇنى 1,4 ملرد تەڭگە بولدى. كەلەر جىلى ىسكە قوسىلۋى ءتيىس ءۇشىنشى تسەح «ارال تۇز» اق ءۇشىن 3 ملرد تەڭگەگە تۇسەدى. وسىلايشا جاڭا تەحنولوگيا ارقىلى كومپانيا جىلىنا 600 مىڭ توننا تۇز ءوندىرۋ مەجەسىن يەگەردى. تۇزدان تاۋ تۇرعىزعان كومپانيا اۋدان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا دا قوماقتى ۇلەس قوسىپ كەلەدى.

– پاندەميانىڭ ەكىنشى تولقىنىنا دايىندىق بارىسىندا ءبىز كومپانيا باسشىلىعىنا 10 ملن تەڭگە كولەمىندە كومەك كورسەتۋىن سۇراپ, قولقا سالدىق, – دەيدى اۋدان اكىمى مۇحتار ورازباەۆ. – اكتسيونەرلىك قوعام ءوتىنىشىمىزدى ەسەلەپ ورىنداپ, جالپى سوماسى 50 ملن تەڭگەنىڭ كومەگىن كورسەتەتىنىن حابارلادى. قازىر كومپانيا ەسەبىنەن الىنعان دارىلەر مەن قاجەتتى جابدىقتار ارنايى قويمادا جينالىپ تۇر. ەندى ەكى «جەدەل جاردەم» كولىگىن كۇتىپ وتىرمىز.

ارال تۋرالى اڭگىمە بولعاندا بالىق شارۋاشىلىعىن ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. اۋدان اۋماعىندا بالىق شارۋاشىلىعى ماڭىزى بار كىشى ارال تەڭىزىنىڭ 18 ۋچاسكەسى, سىرداريا وزەنى مەن ۇزىن سانى جيىرماعا جۋىق كول بار. وسىلاردان بالىق اۋلاۋ ءليمي­تى بيىل 7 050 توننا بولىپ بەكى­تىل­گەن. كەزىندە تەڭىز جاعالاۋىنان الىس­­تاپ, اتاكاسىپتەن اجىراپ قالا جاز­­داعان ارالدىقتاردىڭ دانيالىق بالىق­شىلار باستاعان «كاتتەگاتتان ارالعا دەيىن» اتتى جوبا اياسىندا تەڭىزگە جىبەرىلگەن كامبالا بالىعىن اۋلاپ, لاجداعان كەزى دە بولعان. كەيىن «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاۋ» جوباسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ناتيجەسىندە كىشى ارال تەڭىزى تولىپ, الىپ ايدىنداعى بالىق ءتۇرى 22-گە جەتتى. كوكارال بوگەتى سا­لىن­عالى بەرى كىشى ارالداعى سۋ دەڭ­گەيى 42 مەترگە كوتەرىلىپ, جالپى اۋماعى 328 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. تەڭىز­دەن بالىق اۋلاۋ كولەمى 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 20 ەسەگە ءوسىپ, قازىر 8 مىڭ تونناعا جەتتى. با­لىق اۋلاۋ كولەمىنىڭ ارتۋىنان وسى سالاداعى شارۋاشىلىقتار مەن وڭدەۋ كاسىپورىندارىندا مىڭداعان ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. قازىر وڭىردە 8 بالىق وڭدەۋ زاۋىتى جۇمىس ىستەيدى. وسى كاسىپورىندار تەك بيىلدىڭ وزىندە 1 575 توننا بالىق ءونىمىن رە­سەي, پولشا, گەرمانيا, قىتاي مەن گرۋ­زياعا ەكسپورتقا جىبەردى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جو­مارت توقاەۆ حالىققا ارناعان بيىل­عى «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا با­لىق شارۋاشىلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن ايتقان ەدى. بۇل ارالدىق اعايىنداردىڭ اتاكاسىپتى جانداندىرا تۇسۋگە دەگەن ىقىلاسىن وياتىپ وتىر. تەڭىز جاعالاۋىنداعى جۇرتشىلىق بالىقتى اۋلاۋ عانا ەمەس, ونى وسىرۋگە دە اي­رىقشا ءمان بەرەدى. اۋداندا قا­مىس­تىباس بالىق ءوسىرۋ تۇقىمباعى بار. ونىڭ تاستاق ۋچاسكەسىندەگى بالىق ءوسىرۋ ينكۋباتسيالىق تسەحتارى دا تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. تابيعي سۋ ايدىندارىندا بالىق قورىن كوبەيتۋ ماقساتىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا جىل سايىن كىشى ارال تەڭىزىنە, اقشاتاۋ, پريمورسكي, قامىستىباس كولدەر جۇيەسىنە وسى تۇقىمباقتا وسىرىلگەن ءبىر جىلعى 14 ملن 800 000, ەكى جىلعى 420 مىڭ شاباق جىبەرىلەدى.

بىلتىر «ارال تەڭىزى» بالىقشىلار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باستاماسىمەن بالىق قورىن كوبەيتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان جوبا جەمىسىن بەرىپ, «عالامدىق ەكولوگيالىق قوردىڭ» 11 ملن تەڭگە قارجىلاي قولداۋىمەن اق­شا­تاۋ اۋىلىندا ينكۋباتسيالىق تسەح سالىندى. وعان رەسەيدەن ۋزۆ قون­دىر­­عىلارى الىنىپ, جۇمىس باستالىپ كەتتى. بيىل جوبا جەتەكشىلەرى وسى تسەح­­­تان 4 ميلليون شاباقتى ايدىنعا جى­بەر­دى.

وسىعان دەيىن ارالدىقتاردىڭ باس­تى ماسەلەسى كوشەلەر مەن جولداردىڭ جاعدايى بولىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. بيىل وسى ماقساتقا 662,6 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, ارال قالاسىنداعى 33 كوشەنى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازىر جالپى ۇزىندىعى 17 شاقىرىمنان اساتىن 28 كوشەنىڭ جولىنا اسفالت جابىندىسى, ال 5 كوشەگە قيىرشىق تاس توسەلدى. اۋدانداعى ەسكىۇرا ەلدى مەكە­نىنىڭ كىرەبەرىس جولى دا رەتكە كەلتىرىلىپ جاتىر. ول جىل سوڭىنا دەيىن تولىق اياقتالادى.

«اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا تۇزشىلار مەكەنى جاقسىقى­لىش كەنتىندەگى 18 كوشەنى ورتاشا جوندەۋ ءۇشىن 337,7 ملن تەڭگە قارا­لىپتى. وسى ماق­ساتتا مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇمىس­تارى جۇرگىزىلىپ, بۇگىندە جەڭىمپاز بو­لىپ تانىلعان مەردىگەر «ارال قۇرى­لىسى» جشس جۇمىسقا كىرىستى. «نۇرلى جول» باع­دارلاماسى بويىنشا رەسپۋب­ليكا­لىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن 42,7 ملن تەڭگەگە توقاباي ەلدى مەكەنىنە كىرە بەرىس جولى جوندەۋدەن وتكىزىلۋدە. وب­لىس­تىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قار­جىعا «اقلاق – قاراتەرەڭ», «سامارا – شىمكەنت – بەكباۋىل», «جاڭا­قۇرىلىس – بەكارىستان بي» اۆتوجولدارى جوندەلىپ جاتىر.

بيىل «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى 2020-2021» باعدارلاماسى شەڭ­بەرىندە اۋداندا 16 جوبانى ىسكە اسىرۋعا 2,9 ملرد تەڭگە قارجى قارال­عان. جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋعا ارنال­عان باعدارلاماعا وراي اۋدان ورتالىعىنداعى ەكى كوللەدج كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, «رب-ستروي» جشس قالاداعى مۇراعات عيماراتىن جاڭار­­تىپ جاتىر.

ارالداعى وندىرىستىك الاڭنان ىرگە كوتەرگەن تاعى ءبىر نىسان – Qazaq Camel جشس-ءنىڭ قۇرعاق تۇيە ءسۇتىن وندىرەتىن كاسىپورنى. قۇنى 1,5 ملرد تەڭگە بولاتىن جوبا تولىق ىسكە قوسىل­عاندا مۇندا 130 ادام ەڭبەك ەتەدى. قازىر قاجەتتى جابدىقتار تولىق جەتكى­زىلدى. سەرىكتەستىكتەگىلەر ەندى شەتەلدەن ونى ورناتاتىن مامانداردىڭ كەلۋىن كۇتىپ وتىر. كاسىپورىن ءونىمى نە­گى­زىنەن شەتەلگە ەكسپورتتالادى.

بۇرىن ساۋدا ورىندارى ساناۋلى عانا ارال قالاسىندا كەيىنگى كەزدەرى ءىرى ورتالىقتار سالىنا باستاعان. بىلتىر «سۋلپاك» دۇكەنى ىسكە قوسىلسا, جۋىردا تۇرمىستىق تەحنيكالار ساتاتىن «ەۆريكا» ساۋدا ورتالىعى جۇمىسىن باستادى. جاڭا ساۋدا ءۇيى 32 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر.

وتكەن جىلى «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە وسى اۋدانداعى سەكسەۋىل كەن­تىنىڭ شەتكى ايماعىنداعى بالالار­دىڭ ورتالىقتاعى مەكتەپكە قاتىناۋ ءۇشىن ونداعان رەلستەن ءوتىپ جۇرگەنى تۋرالى ماقالا جاريالانعان ەدى. سول كۇنى مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ تۆيتتەر پاراقشاسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندەگى «تەمىر جولدى جاعالاپ توپ بالا ءجۇر» اتتى ماقالادان سەكسەۋىل كەنتىندە 360 بالا كۇندەلىكتى مەكتەپكە بارۋ ءۇشىن 13 رەلستى كەسىپ وتەتىنىن وقىدىم. بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. ونى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت ناقتى شارالار قابىلداۋى قا­جەت» دەگەن پىكىرىن جاريالادى. وسى­دان كەيىن سەڭ قوزعالىپ, ۇزاق جىل ساعىزشا سوزىلىپ كەلگەن ماسەلە قىس­قا ۋاقىتتا شەشىمىن تاپتى. كەنتتە «جۇمىس­پەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى – 2020-2021» باعدارلاماسى اياسىندا سالىنىپ جاتقان مەكتەپ قۇرىلىسىن كوردىك. پاندەميا كەسىرىنەن مامىر ايىندا باستالۋى ءتيىس نىساننىڭ العاشقى كىرپىشى تامىزدا قالانا باس­تاپتى. قۇنى 733 مىڭ تەڭگە بولاتىن 300 ورىندىق ءبىلىم وشاعىن سالىپ جاتقان «ەنەرگومەرا» جشس وكىلدەرى نىساندى جىل سوڭىنا دەيىن اياقتاۋعا تىرىساتىندىقتارىن ايتادى.

– مىنا ۆيرۋس كەدەرگى بولماعان­دا وسى ۋاقىتتا بىتەتىن قۇرىلىس ەدى. ۋاقىت قانشا تىعىز بولعانىمەن دە ساپا­سىنا باسا ءمان بەرەمىز, – دەيدى ۋچاسك­ە باستىعى ايداي بورانباەۆ. – قازىر مۇندا 70-كە جۋىق ادام ەڭبەك ەتۋدە. ولاردىڭ دەنى جەرگىلىكتى جىگىتتەر. جاقىن ارادا الماتى قالاسىنان تاعى 30-دان استام جۇمىسشى كەلەدى.

قۇرىلىسشىلار ماتەريالداردى قىزىلوردا, ارال, اقتوبە مەن شىم­­كەنت قالالارىنان الدىرۋدا. نى­سان­نىڭ توبەسىن جاۋىپ, جىلۋ قازان­دىعىن سالىپ بىتىرگەن ماماندار ەندى بار كۇشتى ىشكى جۇمىستارىنا جۇم­ساماق.

اۋدانداعى الەۋمەتتىك نىساندار قاتارى جاقىندا شيجاعا اۋىلىندا سالىنعان ەمحانامەن تولىقتى. ونى مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگى اياسىندا قازىر شىمكەنت قالاسىندا تۇراتىن وسى اۋىلدىڭ تۋماسى سالىپ بەرىپتى. بۇل سالاداعى تاعى ءبىر جاڭالىق جاقىندا ارال قالاسىندا IQ ءبىلىم بەرۋ ورتالىعى اشىلعانى بولىپ تۇر. 10-11 سىنىپ وقۋشىلارىن ۇبت-عا دايىنداۋ, موتيۆاتسيالىق ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىپ, بولاشاق بىلىكتى مامان بولۋىنا باعىت-باعدار جاساۋدى كوزدەيتىن ورتالىقتا قازىر 33 وقۋشى ءبىلىم الىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىن دا قامتىپ, ولاردى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى, ءبىلىم جانە يننوۆاتسيا ليتسەي­لەرىنە تۇسۋگە دايىنداۋ دا جوسپاردا بار. ورتالىقتاعىلار ءبىرىنشى توق­سان كانيكۋلىندا اۋىل مەكتەپتەرى وقۋشىلارى ءۇشىن ونكۇندىك وقىتۋ سەمينارىن وتكىزۋدى ويلاستىرىپ وتىر.

بۇگىندە ەلىمىزدە تۇرعىن ءۇي ماسەلە­سىنىڭ ەڭ وتكىر الەۋمەتتىك پروبلەمالار قاتارىندا تۇرعانى راس. ارالدا دا ءوز باسپاناسىنا قول جەتكىزگىسى كەلەتىندەر قاتارى از ەمەس. سوندىقتان دا بيىل كوك­­تەمدە قالاداعى №2 شاعىن اۋدان اۋماعىنان 1 قاباتتى 4 پاتەرلى ون تۇر­عىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى باستالدى. جوبا قارجىسى «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىمەن» كەلىسىمشارت نەگى­زىندە وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ءبو­لى­­نىپ وتىر. سوعان سايكەس جاڭا باس­پا­­ناعا اتالعان بانك ارقىلى كەزەكتە تۇر­­عان سالىمشىلار قول جەتكىزە الادى. وسىلايشا جىل سوڭىنا قاراي ءبىر مەزەت­­تە ارالدىق 40 وتباسى باسپانالى بولماق.

تەڭىزدى اۋداندا ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن دا­مىتۋ باعىتىندا دا باياندى باستامالار بار. بۇل سوناۋ ءبىر جىلدارى تارتىلعان تەڭىزدى تاستاي كوشكەن ەلدىڭ بايىر­عى جۇرتقا ورالىپ, بۇگىندە بەرە­كەلى تىرشىلىككە بەت بۇرعانىن كور­سەتەدى.

قىزىلوردا وبلىسى