سەناتتىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ اتالعان اسسامبلەيا توراعاسى جواو سوارەشتىڭ تاپسىرماسىمەن قىرعىزستانعا بارىپ قايتقان ەدى. ول كەلگەن كۇنى جەدەل سۇحبات جۇرگىزۋدىڭ ءساتى تۇسكەن بولاتىن.
– ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى جواو سوارەشتىڭ ارنايى وكىلى رەتىندە كورشى ەلگە بارعانداعى ماقساتىڭىز نە ەدى؟ قىرعىزستانداعى وقيعالاردان كەيىن سوندا بولعان العاشقى قازاقستاندىقتىڭ ءبىرىسىز, نە كورىپ, نە بايقادىڭىز؟
– ءبىزدىڭ وندا بارعانداعى ماقساتىمىز – ەلدىڭ ىشىندەگى تىنىشتىقتىڭ ورناۋىنا, حالىقتىڭ بەيبىت ومىرگە كوشۋىنە ىقپال ەتۋ. سونىمەن بىرگە, بىزگە قالىپتاسقان جاعدايدى كوزبە-كوز كورىپ, ۇيىم تاراپىنان قانداي كومەك كەرەك ەكەنىن ءبىلۋ مىندەتى جۇكتەلدى.
مەنەن ەكى كۇن بۇرىن سول ەلگە ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسىنىڭ ارناۋلى وكىلى رەتىندە ءماجىلىستىڭ ۆيتسە-سپيكەرى جانىبەك كارىبجانوۆ تا بارعان ەدى. بىزدەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى بولدى. اتاپ ايتقاندا, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارنايى وكىلى يا.كۋبيشتى, ەۋرووداقتىڭ ارناۋلى وكىلى پ.موررەلدى, ەقىۇ-نىڭ كيكىلجىڭدەردىڭ الدىن الۋ بيۋروسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى پ.زالمەردى جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمىنىڭ وكىلى ۆ.سەمەريكوۆتى كەزدەستىردىك. ءبارىمىزدىڭ ماقساتىمىز ءبىر بولعاندىقتان, ءبىز ءبىرلەسە جۇمىس ىستەدىك. ايتا كەتەتىن ءجايت, ەقىۇ-نىڭ ورتالىق ازياداعى ەڭ ۇلكەن ورتالىعى بىشكەك قالاسىندا ورنالاسقان, وندا 110 ادام قىزمەت ەتەدى.
ارينە, بىشكەكتەگى قازىرگى ۋاقىتشا ۇكىمەت حالىق سايلاعان زاڭدى بيلىك ەمەس ەكەنى بەلگىلى. بۇلار ەرەۋىلشىلەردىڭ ارەكەتى شەكتەن اسىپ, سايلانعان ۇكىمەتتى قۋىپ شىققاننان كەيىن بيلىكتى قولدارىنا العان ءتۇرلى وپپوزيتسيا باسشىلارىنىڭ بىرلەستىگى. ولاردىڭ ءوز اراسىندا دا تولىق تۇسىنىستىك بار دەپ ايتۋ قيىن. بىراق ەلدى يەسىز قالدىرماي, بۇزاقىلاردىڭ قالانى قيراتىپ-بۇلدىرۋىنە, مارودەرلەردىڭ تالاۋىنا جول بەرمەي وتىرعاندارى ءۇشىن دە ولارعا ءبىز ريزاشىلىقپەن قارادىق. دەگەنمەن, تاعى دا قايتالاپ ايتايىن, ولاردىڭ بارلىق ارەكەتىن زاڭدى دەي المايسىڭ. ويتكەنى, ق.باكيەۆتىڭ جاقتاستارى ءوتىپ كەتكەن دەگەن جەلەۋمەن پارلامەنتتى تاراتىپ جىبەرگەن, كونستيتۋتسيالىق سوتتى دا جاۋىپ تاستاعان. مۇنداي قۇقىقتارى بولماسا دا ەرەۋىلشىلەر ءدۇمپۋىنىڭ كۇشىمەن شەشىمدەرىن ورىنداتقان. قازىر جوگوركۋ كەنەشتىڭ دەپۋتاتتارى ۇيلەرىندە قونۋعا قورقىپ, ءاربىر جەردە باس ساۋعالاپ جۇرگەن كورىنەدى.
ال ەرەۋىلدىڭ العىشارتى تۋرالى كوپتەگەن باق ايتىپ جاتىر عوي, سولاردىڭ تۇجىرىمدارى دۇرىس ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. ەلدەگى الەۋمەتتىك جاعداي وتە تومەن, ونىڭ ۇستىنە كوممۋنالدىق تولەمنىڭ تاريفتەرىن كۇرت ءوسىرىپ ءجىبەرگەن. حالىق ءتىپتى بۇل جاعدايعا دا شىداۋى مۇمكىن ەكەن, بىراق وسى ارادا ق.باكيەۆ وتە ءبىر ۇلكەن قاتەلىكتى قادام جاساپتى. ول وپپوزيتسيالىق پارتيالار ليدەرلەرى حالىقتى كوتەرىپ, ەرەۋىلگە شىعاراتىنىن ءبىلىپ, ولاردى ءبىر-اق تۇندە تۇرمەگە قاماتقان. بۇل ء“وزى دە ءۇركەيىن دەپ تۇرعان جىلقىعا جاپىراق شاشساڭ نە جورىقتىڭ” كەرى بولىپ شىعا كەلگەن. ەرەۋىلشىلەردىڭ قولدارىنداعى تاياق, تاس سياقتى قارۋدى جانە ولاردىڭ ەشتەڭەدەن تايىنبايتىنىن كورگەن ۇكىمەت ولاردى ساباسىنا ءتۇسىرۋ ماقساتىمەن وق اتقان. اق ءۇيدىڭ ۇستىنە وتىرعىزىلعان مەرگەندەر توبىردىڭ ىشىندەگى اسا بەلسەندى دەپ ساناعاندارىن وققا بايلاعان. ءسويتىپ, سەكسەننەن اسا ادام قازا بولدى. بىراق بۇل ارەكەت حالىقتى ساباسىنا ءتۇسىرۋدىڭ ورنىنا, ءتىپتى اشىندىرىپ جىبەرگەن, ولار وزدەرىنە قارسى تۇرعان ميليتسيانىڭ قارۋلارىن تارتىپ الىپ, بۇرىنعىدان دا قاتتى قيمىلعا كوشكەن. دۇكەندەردى تالقانداپ, مەكەمە-ۇيىمدارعا باسىپ كىرىپ, قيراتىپ, ءورت قويعان. سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق پروكۋراتۋرانىڭ عيماراتىن ورتەپ جىبەرگەن. بىشكەكتە اشىلعان قىتايدىڭ, ءتۇرىكتىڭ ساۋدا ۇيلەرى ءورت قۇشاعىندا قالعان. باكيەۆتىڭ بالاسى ماكسيممەن بايلانىستاعى بيزنەس ورىندارى تەگىس قيراتىلعان. كوتەرىلىسشىلەر اڭشى مىلتىعى مەن وق-ءدارى ساتاتىن دۇكەندى دە باسىپ الىپ, ونىڭ بارلىق مۇلكىن قولدى ەتكەن. سول قارۋلارمەن مەرگەندەرگە, ۇكىمەت ادامدارىنا قارسى كادىمگىدەي وق اتقان. وسىنىڭ سالدارىنان ولگەندەردەن باسقا مىڭنان ارتىق ادام جارالانعان, قازىر ولاردىڭ كەيبىرى ءولىم حالىندە جاتىر.
مىنە, وسىنداي جاعدايدى كوزىڭمەن كورگەندە, ارينە, جاعدايدىڭ تىم كۇردەلى ەكەندىگىن سەزىنە ءتۇسەسىڭ. حالىقتى وققا كەۋدەسىن توسۋعا دەيىن اشىندىرعان جايتتەردىڭ اراسىندا ق.باكيەۆتىڭ وتباسىنىڭ ارەكەتتەرى ەرەكشە مەنمۇندالايدى. ماسەلەن, ۇلى ماكسيم مەكەمە-ۇيىمداردىڭ اكتسيالارىن رەيدەرلىك ادىسپەن تارتىپ العان. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ تۋىستارىن بارلىق جاۋاپتى جەرلەرگە تاعايىنداي بەرگەن, ءسويتىپ, كوررۋپتسيانىڭ دامۋىنا جول اشىلعان.
– ەندى اتقارعان شارۋالارىڭىزعا توقتالىپ وتسەڭىز...
– ءبىز بىشكەكتە ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ باسشىسى ر.وتۋنباەۆامەن, ەكونوميكا ءمينيسترى ب.ساريەۆپەن, كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ ورىندالۋىن قارايتىن قىزمەتتىڭ باسشىسى ءو.تەكەباەۆپەن, ۆيتسە-پرەمەر ا.اتانباەۆپەن, ۇەۇ وكىلدەرىمەن, تاراتىلعان پارلامەنت ءمۇشەلەرىمەن, ت.ب. سويلەستىك. ءبىر قىزىعى – قىرعىزدار ءبىزدى قازاقستاننىڭ وكىلدەرى دەپ قابىلدادى, ءبىز ولارعا ءوزىمىز قازاق بولعانىمىزبەن, حالىقارالىق ۇيىمنىڭ وكىلى رەتىندە كەلىپ تۇرعانىمىزدى ەجەلەپ تۇسىندىردىك.
بارلىق حالىقارالىق ۇيىمدار ۇكىلدەرى ماقساتىمىز ءبىر بولعان سوڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەپ, ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ باسشىلارىنا ق.باكيەۆتىڭ دە-يۋرە پرەزيدەنت ەكەنىن, ر.وتۋنباەۆا بولسا, دە-فاكتو ەلدىڭ باسشىسى ەكەنىن ايتا كەلىپ, ءتوڭكەرىس بارىسىندا بيلىككە كەلگەن ۇكىمەتتى كونستيتۋتسياعا سايكەس زاڭداستىرۋ كەرەكتىگىن, ول ءۇشىن ق.باكيەۆتىڭ ءوز باسى مەن وتباسىنا قاۋىپسىزدىك جاعدايىن جاساپ, ونىڭ بيلىكتەن باس تارتۋىنا جەتۋ, سودان سوڭ ەلدەن امان كەتۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتىك. ارينە, بۇل جەردەگى اڭگىمە باكيەۆتىڭ وتباسىنا عانا قاتىستى ەكەنىن ايتتىق, ال تۋىسقاندارىنا ونىڭ قاتىسى جوق ەكەنىن بىلدىردىك. ۋاقىتشا ۇكىمەت باكيەۆتى ۇستاپ, جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانى بەلگىلى. مۇنداي جاعدايدا ونىڭ جاقتاستارى قارسىلىق ءبىلدىرىپ, ەلدە ازامات سوعىسىنىڭ بولۋى ءابدەن مۇمكىن. ءبىز وسى قاۋىپتى ايتىپ, باكيەۆتىڭ ەلدەن امان كەتكەنى ەندىگى تىنىشتىقتىڭ كەپىلى ەكەنىن جەتكىزدىك.
ۋاقىتشا ۇكىمەت وكىلدەرى اراسىندا دا بىراۋىزدىلىق جوق, ولاردىڭ كەيبىرى كوشەدەگى توبىردىڭ تالابىنان قورقىپ, باكيەۆتى ۇستاۋ كەرەك دەگەندى ايتادى. وسى ۇرەي ءبارىنىڭ دە باسىندا بار. بىراق ءبىز ءوز تاراپىمىزدان بيلىككە كەلگەننەن كەيىن تاۋەكەلگە بارۋدىڭ دا قاجەتتىگىن ەسكەرتتىك, باكيەۆتىڭ بيلىكتەن باس تارتۋىمەن عانا بيلىكتەرىنىڭ تانىلاتىنىن, ال ول ەلدە پرەزيدەنت رەتىندە وتىرا بەرەتىن بولسا, تىنىشتىق ورنامايتىنىن تۇسىندىردىك. كوپ ويلاسقان ۋاقىتشا ۇكىمەت باسشىلارى اقىرى وسى اقىلدى قابىلدادى.
– قازىرگى كەزدەگى جاعداي تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟
– قازىر جاعداي قالپىنا ءتۇسىپ كەلە جاتقان سىڭايلى. وقۋ ورىندارى, ساۋدا مەكەمەلەرى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇرىن قورقىپ, فورماسىن كيمەي جۇرگەن پوليتسيا دا قازىر مىندەتىن اتقارۋعا كىرىسىپتى. جاستار اراسىنان شىققان بەلسەندىلەر قالاداعى تىنىشتىقتى كۇزەتۋگە ءوز ەرىكتەرىمەن شىعۋدا. ەقىۇ تاراپىنان ولاردى قولداۋ ءۇشىن قارجىلاي كومەك بەرىلمەك. بۇۇ دا ءوزى تاراپىنان قولداۋ بىلدىرمەك. قالادا كولىك قاتىناسى دا قالپىنا كەلتىرىلگەن.
بىراق ءبارىبىر ەلدە ءبىر الاڭداۋشىلىق بار. ول – ۋاقىتشا ۇكىمەت حالىققا ءتيىستى دەڭگەيدە بيلىك جۇرگىزە الا ما, الدە ءبىر قىلىعى ۇناماي قالسا, بۇلاردى دا توڭكەرىپ تاستاي ما دەگەن قاۋىپ. سوندىقتان ولار دا بارىنشا ساقتىقپەن, ءبىر شوقىپ, ەكى قاراپ دەگەندەي, جۇمىس ىستەۋدە. ونىڭ ۇستىنە ەلدە سايلانعان پرەزيدەنتتىڭ ءالى بيلىكتەن باس تارتپاي وتىرۋى جوعارىدا ايتقان قاۋىپتىڭ شەتىن شىعارۋدا. ونىڭ جاقتاستارى دا از ەمەس ەكەنى بەلگىلى. ەندى جاڭا توڭكەرىسكە جول بەرىلسە, ونىڭ قازىرگىدەن دە قاۋىپتى بولاتىنى تۇسىنىكتى. ويتكەنى, قازىر حالىقتىڭ قولىنا قارۋ ءتيدى. مىنە, وسىندايلار قىرعىزستانداعى جاعدايدىڭ تولىق تىنىشتالۋىنا جول بەرمەي وتىر.
– ال مۇمكىنشىلىك بەرىلىپ جاتسا, ق.باكيەۆتىڭ قاي ەلگە كەتۋى مۇمكىن؟
– ونى ەندى ۋاقىت كورسەتەر.
– ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ ءوزىنىڭ قانداي جوسپارلارى بار ەكەن؟ بيلىك باسىندا قاشانعا دەيىن وتىرماق؟
– ولار ازىرگە التى اي مەرزىمگە جۇمىس ىستەيمىز دەيدى. سول ۋاقىتتا كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇرگىزىپ, ەلگە پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزبەك. سايلاۋدى دا سودان كەيىن وتكىزىپ, جەڭگەن پارتيا ۇكىمەتتى جاساقتايدى دەيدى. تاراتىلىپ جىبەرىلگەن پارلامەنت مۇشەلەرى وزگەرىستى زاڭداستىرۋ جولدارىن ۇسىنىپ وتىر. ولار: ۋاقىتشا ۇكىمەت ءبىزدى قايتادان تانىسا, ءبىز باكيەۆتى زاڭدى جولمەن تاقتان تايدىرايىق, سوسىن ۋاقىتشا ۇكىمەتتى زاڭدى بيلىك رەتىندە تانيىق دەيدى. بىراق وعان پارلامەنتتە باكيەۆتىڭ “اق جول” پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى كوپ ەكەنىنەن قورىققان ۋاقىتشا ۇكىمەت الدەقالاي بولىپ كەتەر دەپ كەلىسكىسى جوق.
مىنە, كورشى ەلدە كورىپ, كوڭىلگە تۇيگەندەرىمىز وسىلار. مەن وسىلاردىڭ ءبارىن 17-19 ساۋىردە كوپەنگاگەن قالاسىندا بولاتىن ەقىۇ پا-نىڭ بيۋرو وتىرىسىندا باياندايتىن بولامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جاقسىباي سامرات.