بيىل باتىس قازاقستان وبلىسى كارانتين قىسىمىنا قاراماستان ۇلتىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارىن ۇلىقتاۋدىڭ ادەمى ۇلگىسىن كورسەتتى. وڭىردە جۇبان اقىننىڭ عاسىرلىق تويى, قادىر مىرزا ءاليدىڭ 85 جىلدىعى كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. اقىن اتىندا مادەنيەت پەن ونەر ورتالىعى اشىلدى, ەڭسەلى ەسكەرتكىش بوي كوتەردى, رەسپۋبليكالىق ايتىس ۇيىمداستىرىلدى. بۇگىن اقجايىقتاعى اباي تويى تۋرالى ءسوز قوزعاماقپىز.
تاريحقا كوز سالساق, حاكىم ابايدى العاش تانىعانداردىڭ قاتارىندا بوكەيلىكتەر, دالىرەك ايتساق, شاڭگەرەي بوكەەۆ پەن عۇمار قاراش باستاعان وزىق توپ تا بولعان ەكەن.
«1916 جىلدىڭ شىلدە ايىندا شاڭگەرەيدىكىندە عۇمارمەن كەزدەسكەنىمدە اباي اڭگىمە بولدى. بۇل اباي ولەڭدەرىنىڭ جيناعى كىتاپشا بولىپ باسىلىپ شىققان كەزى ەدى. ءوزىمىز ول كەزدە ابايدىڭ كىم ەكەنىن, ونىڭ پوەزياسىنىڭ ءمانىسىن بىلمەيمىز. عۇمار ابايدىڭ ولەڭدەرىن وقىپ, تالداپ ءتۇسىندىردى. ابايدىڭ پوەزياسىنا ۇلكەن باعا بەرىپ, « ۇلى اقىن» دەدى. تىڭداۋشىنىڭ ىشىندە شاڭگەرەي دە وتىر ەدى. ول: «مەن اباي ولەڭدەرىنە تۇسىنبەيمىن, ونىڭ ولەڭ, ءسوز قۇرىلىسى, ءتىپتى سوزدەرىنىڭ بىرقاتارى ماعان تۇسىنىكسىز» دەگەندى ايتتى. «شىنىڭدى ايتشى, اباي ولەڭدەرى سەنىڭ ءوز ولەڭدەرىڭنەن قالاي؟» دەپ عۇمارعا سۇراۋ قويدى. عۇماردىڭ ولەڭىن ماقتاعان بولدى.
عۇمار سوندا اباي ولەڭىنىڭ ءسوز قۇرىلىسىن, ولەڭ ۇيقاستارىن قايتالاپ, تولىقتاۋ ەتىپ ايتتى. «بۇرىن-سوڭدى قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندە ابايعا تەڭ كەلەتىنى جوق» دەگەن سوزدەردى ايتتى. شاڭگەرەي عۇماردىڭ سوزىنە ەرىپ كەتىپ, ابايدى ءتىپتى عۇماردان گورى اسىرا ماقتاپ جىبەرگەنىن ءوزى دە سەزبەي قالعانداي بولدى...
...وزىنە ۇناعان ءبىر جازۋشىنىڭ يدەيالىق پىكىرلەرىن كەلتىرىپ, وعان ءوزى قارسى كىسى بولىپ سويلەيتىن, اڭگىمەلەسىپ وتىرعان كىسىسىن وسىلايشا سىنايتىن شاڭگەرەيدىڭ ءبىر مىنەزى ەدى».
شافحات بەكمۇحامەدوۆتىڭ بۇل ەستەلىگىنەن سوناۋ حح عاسىردىڭ باسىندا-اق شىعىستاعى شايىردىڭ ەسىمىنە قيىر باتىستاعى قىر قازاقتارى قانىق بولعانىن كورەمىز.
البەتتە, بۇگىندە قازاق جەرىنىڭ قاي پۇشپاعىنا بارساق تا اباي حاكىمنىڭ ەسىمى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوماعا اينالعان. مۇنداي جاعدايدا ۇلى اقىننىڭ مەرەيتويى قانداي فورماتتا ءوتۋى كەرەك؟ ونىڭ ۇستىنە ادىمعا تۇساۋ, كوڭىلگە كۇدىك سالىپ تۇرعان ىندەت كەزىندە ات شاپتىرىپ, اس بەرۋدىڭ دە ءجونى جوق. ياعني, بۇل جولى وزگەشە كوزقاراس, تىڭ شەشىم كەرەك ەدى. باتىس قازاقستان باسشىلارى, ونەر مەرەكەسىن ۇيىمداستىرۋشىلار اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن لايىقتى اتاپ ءوتۋدىڭ جولىن تاپتى.
كارانتين كەزىندە كوپشىلىك جينالاتىن شارالاردىڭ بارىنە دە تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. بىراق 2020 جىلى قاڭتار ايىندا-اق ورال قالالىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن باستالىپ كەتكەن ءبىر شاراعا پاندەميانىڭ ەش كەدەرگىسى بولمادى. بۇل الەۋمەتتىك جەلىدە ۇلى اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋعا ارنالعان چەللەندج بولاتىن. وسى چەللەندج قالا تۇرعىندارى مەن مەيماندار اراسىندا وتە ءساتتى ءوتتى. الەۋمەتتىك جەلىلەردە 8 500 قارالىم جينادى. چەللەندج جەڭىمپازدارىن قىركۇيەك ايىندا ورال قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان نارىمبەتوۆ العىس حاتتارمەن جانە ارنايى سىيلىقتارمەن ماراپاتتادى.
اقىن مەرەيتويى الدىمەن كىتاپحانادا ءوتۋى – ەڭ ءادىل شەشىم سياقتى. كارانتين تالاپتارى ءسال جەڭىلدەپ, مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ اشىق جۇمىس ىستەۋىنە مۇرسات بەرىلگەن ساتتە-اق بيىلعى جىلدىڭ باستى تاقىرىپتارى العا شىققانى انىق. ورال قالالىق كىتاپحاناسىندا دا اقىن, اعارتۋشى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىنا وراي اباي زالى سالتاناتتى اشىلدى. وقىرماندى اقىننىڭ ونەگەلى ومىرىمەن تانىستىرىپ, رۋحاني اسىل مۇراسىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا اشىلعان زالدا ايماقتىق « ۇلى دالا سازى» ەتنو-فولكلورلىق انسامبلدەر بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەگەرى «الاش» ەتنو-فولكلورلىق ءانسامبلىنىڭ ورىنداۋىندا ابايدىڭ «تورجورعا» شىعارماسى شالقىپ تۇردى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, اقىن ايتقالي نارىكوۆ جينالعانداردى مەرەكەمەن قۇتتىقتاپ, تىلەگىن ءبىلدىردى.
«اباي – دانا, اباي – دارا قازاقتا» اتتى كىتاپ كورمەسى وڭىردەگى قاي كىتاپحانانىڭ تابالدىرىعىن اتتاساڭىز دا الدىڭىزدان شىعادى.
اقساي قالاسىندا, چاپاەۆ كەنتىندە بيىك عيماراتقا, كوپقاباتتى ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا اقىننىڭ ءتۇرلى-ءتۇستى سۋرەتى بەينەلەنگەن مۋرال پايدا بولدى.
اقجايىقتاعى اباي تويىنىڭ شىرقاۋ شەگى ورال قالاسىنىڭ ەڭ باستى كوشەلەرىنىڭ ءبىرى اباي ەسىمىن يەلەنگەنى بولدى.
– بيىلعى اباي جىلى ۇلى اقىنعا ارناپ رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, قالالىق دەڭگەيدە كوپتەگەن يگىلىكتى شارا ءوتىپ جاتىر. دانىشپان ابايعا ارنالعان شارالار ەشقاشان كوپتىك ەتپەيدى. كۇن ساناپ كوركەيىپ كەلە جاتقان قالامىزدا بيىل اباي الاڭى اباتتاندىرىلىپ, اقىننىڭ قاراسوزدەرى جازىلعان تاقتاتاستار ورناتىلدى. وبلىس ورتالىعىنداعى اباي داڭعىلىنىڭ اشىلۋىنا كۇللى قازاق تانيتىن تۇلعالار – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءاسانالى ءاشىموۆ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەت, جازۋشى, جۋرناليست مەرەكە قۇلكەنوۆ, اقىن, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى جۇبان مولداعاليەۆتىڭ وتباسى, اقىن, جۋرناليست, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قاي̆راتكەرى ءجۇرسىن ەرمان, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى التىنبەك قورازباەۆ, اقىن, «الاش» حالىقارالىق ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا كەلىپ قاتىسقانى بۇگىنگى سالتاناتتىڭ مارتەبەسىن ودان ءارى بيىكتەتتى, – دەدى ءوز سوزىندە ورال قالاسىنىڭ اكىمى ابات شىنىبەكوۆ.
ايتا كەتەيىك, وسى جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ سول كەزدەگى باسشىسى اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا ورال قالاسىنداعى نەگىزگى كوشەلەردىڭ بىرىنە اباي ەسىمىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقان بولاتىن. بۇل ۇسىنىستى رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسيا قولدادى. باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگى مەن وبلىستىق ءماسليحات ورال قالاسىنداعى ەۋرازيا داڭعىلىن اباي داڭعىلى دەپ قايتا اتاۋ تۋرالى بىرلەسكەن قاۋلى قابىلدادى.
– اباي اتامىز – ۇلتىمىزدىڭ ۇستازى, حالقىمىزدىڭ تەمىرقازىعى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە باعىت سىلتەپ تۇرعان, الەمنىڭ كوگىندە جارقىراپ تۇرعان جارىق جۇلدىزىمىز. ورالداعى اباي كوشەسىنىڭ بويىندا اقىننىڭ «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن ەرەك» دەگەن ءسوزى جازىلىپتى. «تولىق» دەگەن – كەمەل ادام دەگەن ءسوز. تولىقتىقتى اباي اتامىز «ادامدىققا تولىق ادام», «ناداندىققا تولىق ادام» دەپ ەكىگە بولەدى. ءبىز سونىڭ ادامدىققا تولىق ادام دەگەن جولىن ۇستانامىز. بۇگىن مىنە, جايىق بويىنداعى عاجايىپ جاسىل قالا اباي جىرىمەن نۇرلانعانداي بولىپ تۇر. ەۋرازيا دەگەن جاتتاندى اتاۋ, سوعان بۇگىن اباي جىرىنىڭ نۇرى ءتۇستى. وسى كوشەنىڭ ساۋلەسى بۇكىل ورالدى جارقىراتتى. ماعان وسى كوشەدە تۇراتىن تۇرعىندار باسقالارعا قاراعاندا باقىتتىراق سەكىلدى كورىنەدى. كوشەلەرىڭىز قۇتتى بولسىن. ابايداي ءومىر سۇرەيىك, ابايلاپ ءومىر سۇرەيىك, – دەدى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى, اقىن ۇلىقبەك ەسداۋلەت.
...وسى كۇنى ورال كوشەلەرىمەن ءجۇرىپ وتسەڭىز, كوشەدەگى ءار ايالدامادا حاكىمنىڭ ولمەيتىن سوزدەرى, جىر شۋماقتارى كوزگە تۇسەدى. جول جيەگىندەگى جاقپار تاس تا, كوشە قيىلىسىنا كەرىلگەن كەرمە كەنەپتەر دە اباي ءسوزىن «سويلەپ» تۇر. بۇل حاكىمنىڭ ءوزى ايتقانداي, جان ازىعى, جان قۇمارىن قاندىراتىن رۋحاني قازىنا. ۇلى اقىننىڭ وسيەتى كوزدەن كىرىپ, كوڭىلگە سىڭە بەرسىن دەيمىز.