عۇلاماعا قۇرمەت

شىندىعىندا, ءال-فارابي الەمىن تانۋ ۇلكەن قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەدى. دانىشپاننىڭ عىلىم سالاسىن تەرەڭ مەڭگەرىپ, فيلوسوفيالىق تولعامدار جاساۋى ءوز زامانىندا ۇلكەن قۇبىلىس بولسا, بۇگىندە دە ءوز وزەكتىلىگىن جويعان ەمەس. بيىل عۇلاما اتىمەن اتالاتىن الماتىداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە مەرەي­تويلىق جىل سالتاناتتى تۇردە اشىلعان بولاتىن. شارانى مەم­­لەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ ارنايى اشىپ, مەرەيتوي جىلىنداعى عىلىمي جانە مادەني شارالارمەن تانىستىرعان ەدى. شارالار ەلدەگى جانە الەم­دەگى ەپيدەميالىق احۋالعا قارا­ماستان, ونلاين جۇيەدە ءتۇرلى پلاتفورمالاردا ناتيجەلى تۇردە جالعاستى. اسا ماڭىزدى شارالاردا باياندامالار جاساپ, وتاندىق جانە شەتەلدىك فارابيتانۋشى عالىمدار پىكىر الماستى.

مەملەكەتتىك حاتشى ءوزىنىڭ ماقالاسىندا ءال-فارابي مەن ابايدىڭ رۋحاني فيلوسوفيالىق ساباقتاستىعىن ساراپتاپ, قوس عۇلا­­مانىڭ شىعىس پەن باتىس الەمىن ۇيلەستىرگەن عيبراتىن تەرەڭ­­­نەن باياندايدى. ول سوزىن­دە: ء«ال-فارابي فەنومەنى – تەڭ­دەسى جوق قۇبىلىس. ونىڭ باعا جەتپەس عى­لىمي مۇراسىنىڭ جالپى­ادام­زات­تىق ماڭىزى بار. ۇلى وي­شىل – ور­تا عاسىرلاردا ءىرى ساۋ­دا ور­تا­لى­عى, عىلىم-ءبىلىم جانە مادە­نيەت وشاعى بولعان وتى­رار­دىڭ تۋ­ما­سى. ول – الەمدىك دەڭ­گ­ەيدەگى تۇ­عىر­لى تۇلعا, ءبىزدىڭ ماقتا­نىشى­مىز» – دەپ ەرەكشە اتاپ وتەدى.

ءال-ءفارابيدى تانۋ – تاۋەلسىز­دىگىمىزدىڭ جەمىسى. تاۋەلسىزدىك – تاريحىمىزعا ءۇڭىلىپ, وتكەندى تارازىلاپ, بولاشاعىمىزدى باعام­داۋعا, ۇلى تۇلعالاردى ۇلىقتاۋعا, ولاردان ءتالىم-تاربيە, ءبىلىم الۋعا تاربيەلەدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن ءال-فارابي مەن اباي الەمىنەن الار تاعىلىم مول. سوندىقتان ءار قازاق ءۇشىن قوس عۇلامانىڭ رۋحاني ءمانى اسقاق بولا بەرەتىنى ءسوزسىز.

ءبىز ءال-ءفارابيدى تانۋ ارقىلى ۇلتىمىزدى, شاڭ باسقان تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, تەرەڭدە جاتقان كاۋسار ءبىلىم بۇلاعىنان ءشول قاندىرامىز. سوندىقتان ءال-فارابيتانۋ جۇمىستارى ا.ماشاني, ا.قاسىمجانوۆ سەكىلدى عالىمداردىڭ تىنىمسىز ىزدەنىسى مەن جوعارى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسقانىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ماقالادا قىرىمبەك كوشەر­باەۆ وسى عالىمداردىڭ ەسىمىن ەرەك­شە اتاپ وتەدى. بۇل ءبىزدىڭ عىلىم سالاسى ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت, ولاردىڭ بۇرىننان جاساپ كەلە جاتقان ەڭبەكتەرىنە بەرىلگەن باعا.

عىلىمنىڭ ماقساتى ادامزات­قا بەلگىلى جانە بەلگىلى ەمەس ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەپ, ۇنەمى دالەلدەر جاساۋىندا. سول ارقى­لى ادامزات ومىرىنە وڭتايلى وز­گە­رىستەر كەلەدى. بەلگىلى ءبىر قيىن­دىقتار جەڭىلدەپ, جارقىن ومىرگە ۇمتىلادى. وي-ءورىسى, ساناسى بيىك, عىلىم مەڭگەرگەن ادام باقىتقا ءوزى عانا جەتىپ قويمايدى, اينالاسىنداعى دوسىڭ, جۇرتىڭ, حالقىڭ دا بىرگە جەتەلەيدى. قايىرىمدى قالا تۇرعىندارى قالاي قالىپتاسادى؟ ادامدا اسىل قاسيەتتەر بولعاندا, ءال-فارابي ايتقان تاربيە بولعاندا عانا...

مەملەكەتتىك حاتشى قىرىم­بەك كوشەرباەۆ ءال-فارابي ەڭبەك­تەرىن كەڭىنەن سيپاتتاي وتىرىپ, ماقالادا مەملەكەتتىڭ باقىتتى بولۋى ءۇشىن جۇزەگە اسىرىلاتىن باع­دارلامالاردى دا اتاپ وتەدى. بۇل تۇرعىدا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ ەلەۋلى ەڭبەگىن دە باياندايدى.

«عۇلامانىڭ باقىت فيلوسوفياسى ازاماتتىق قوعامدى وركە­نيەتكە جەتەلەيتىن اقىل-پاراسات باعدارى بولۋعا ءتيىس». بۇل جاي عانا ماقالادان ءۇزىندى. بىراق ماعىنالى, ءماندى ءسوز. قانشا زامان وتسە دە, ەسكىرمەيتىن ەستى ءسوز. مىنا قوعامعا جول سىلتەپ, باعىت بەرەدى. ءبىز ءۇشىن عۇلامانىڭ ەڭبەگى سونىمەن دە قۇندى.

مەملەكەتتىك حاتشى وسى ما­قالاسىنان بۇرىن ۋنيۆەر­سي­تە­تىمىزگە كەلىپ, ءال-فارابي مەرەي­تويلىق جىلىن قورى­تىن­دىلاۋ شاراسىنا قاتىسقان ەدى. وندا فارابيتانۋشى عالىمدارمەن جۇزدەسىپ, الەمدە تۇڭعىش رەت جا­رىق كورگەن ء«ال-فارابي» ەن­تسي­ك­لوپەدياسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ەنتسيكلوپەديانىڭ ماز­مۇنى تاريحي دەرەكتەر, مالىمەت­تەر, گەو­گرافيالىق نىساندار, ومىر­باياندىق مالىمەتتەر, ويشىلدىڭ ءومىر جولى مەن عىلىمي مۇرا­لارىن, ۇعىمدار مەن تەرميندەر, اراب-مۇسىلمان رەنەسسانس كەزەڭىندەگى بەلگىلى عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن قامتيدى. وندا زاماناۋي زەرتتەۋشىلەر مەن قازاق­ستاندىق فارابيتانۋشىلار, سون­داي-اق يسلام فيلوسوفياسى, ءدىن, مادەنيەت, عىلىم جانە ءبى­لىم ما­سەلەلەرىمەن اينالىسا­تىن بار­­شا عالىمدار تۋرالى بيب­ليو­­­گرا­فيالىق مالىمەتتەر كەل­تىرىلگەن.

ەلىمىزدەگى مەرەيتويلىق شارالار ءالى دە جالعاسىن تابۋدا. ال ق.كوشەرباەۆ ماقالاسى ەلىمىز­دەگى فارابيتانۋشى عالىمدار مەن قازاقستاندىقتاردىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ەرەكشە تاعىلىم قالدىر­عانى انىق.

جاقىپبەك التاەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى