نوبەل سىيلىعىنا كىم نە ساتىپ الدى؟

سىيلىق تاعايىندالعان 1900 جىلدان باستاپ وسى كۇنگە دە­يىن, ياعني 120 جىل ىشىندە بەس قۇر­لىقتىڭ التىن باستى ادام­دا­رىنىڭ ارىسى ادامزات, بەرىسى ءوز ەلى, ورتاسى مويىنداعان تالايىنا وسى سىيلىق بەرىلدى. نو­بەل تۋرالى اڭگىمە بولعاندا ءوز وتانداستارىمىزدىڭ ىشىندە بۇل سىيلىققا لايىق جاندار بار بولا تۇرا, ءالى كۇنگە ەش­كىم­نىڭ الماعانىن دا تىلگە تيەك ەتە كەتكەندى ءتاۋىر كورىپ تۇرا­تى­نىمىز بار. ونىڭ سەبەبى جەتەر­لىك. بىراق ءبىزدىڭ بۇل جولعى ءسو­زىمىز ول ىڭعايدا ەمەس.

اللا بەرگەن ەرەكشە تالان­تىنىڭ ارقاسىندا كوركەم دۇنيە­لەر جاسايتىن, عىلىمدا جاڭالىق اشاتىن ادامدار ەشكىمگە تاۋەلدى بولعىسى كەلمەيدى. سوندىقتان مەيلى عىلىمدا, مەيلى ادەبيەتتە بولسىن, تالانتتى ادامنىڭ ودان كەيىن دە الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە بەرىلەتىن الگىندەي سىيلىقتاردىڭ ناعىز يەلەرىن تابۋى – ۇلكەن جە­ڭىس. ول سىيلىققا تالانتتار ەڭ الدىمەن بوستاندىقتى ساتىپ الا­دى. نوبەل سىيلىعىن العان كەي تالانتتاردىڭ پىكىرلەرى دە وسى ويىمىزدى قۋاتتايدى. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, «سىيلىقتى العان دا­رىندار ونى قالاي جۇمسادى؟» دەگەن اۋەستىك توڭىرەگىندە ىزدەنىپ كورگەنبىز.

2015 جىلى ادەبيەت سالاسى بو­يىنشا نوبەل سىيلىعىن ال­عان بەلارۋس جازۋشىسى سۆەت­لا­نا الەكسيەۆيچ ءوزىنىڭ سۇحبات­تا­رىن­دا جۋرناليستەردىڭ نەگە ميل­ليون دوللارعا جەتپەيتىن اق­شا­عا «شۇيلىگىپ العانىن» تۇسىن­بەي, اعىنان جارىلادى (سول جىل­دارى دوللار باعامىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى نوبەل سىي­لىعى 950 مىڭ دوللار شاماسىن­دا بولدى. – رەد.) مينسكىدە قار­جىسى ميل­ليون دوللاردان اساتىن ادامداردىڭ كوپ ەكەنىن العا تارتقان جازۋشى «نوبەل سىي­لىعىنا بوستاندىق ساتىپ الا­مىن» دەگەندى دە اشىق ايتادى. «مەن ءبىر كىتاپتى 5-10 جىل بويى جازامىن. وعان قانشا قار­جى كەتەتىنىن بىلەسىزدەر مە؟ جول ءجۇرۋ, ادامدارمەن كەزدەسۋ, ماماندارمەن سۇحباتتاسۋ, بۇل – ۇلكەن قارجى. ەندى مەن اق­شانى قايدان الامىن دەپ ۋايىم­داماي, تىپ-تىنىش قانا جۇمىس ىستەيتىن بولامىن. مەن ەڭ الدىمەن بوستاندىقتى ساتىپ العانىما قۋانىشتىمىن».

نوبەل سىيلىعىن 1965 جى­لى العان كەڭەستىك جازۋشى مي­حايل شولوحوۆ تا قارجىسىنا بوس­تاندىق ساتىپ العانى بەلگىلى. ول نوبەل سىيلىعىن العان سوڭ الەمدى ارالاۋعا شىعادى. جالعىز ەمەس, وتباسىمەن بىرگە. بۇلاي دەپ وتىرعانىمىز, كەزىندە كسرو «جابىق ەل» بولعانى تاريحتان بەلگىلى. كەڭەستىك عالىمدار مەن جازۋشىلار قارجىدان تارشى­لىق كورمەگەنىمەن, شەتەلگە شى­عۋ قازىرگىدەي وپ-وڭاي بولعان جوق. «اكەم ستاليندىك سىيلىق­تى 1941 جىلى قورعانىس قورى­نا وتكىزدى. لەنيندىك سىيلى­عىن ءوزى وقىعان مەكتەبىن جوندەۋگە جۇم­سادى. ال نوبەل سىيلىعىن وزىنە قالدىردى. ول اقشامەن وتبا­سىن ساياحاتقا الىپ شىقتى. بىزگە ەۋروپانى, جاپونيانى كورسەتتى. انگليانى, فرانتسيا­نى, يتاليانى جەڭىل كولىكپەن ارا­لاعانىمىز ءالى ەسىمدە», دەپ جاز­دى شولوحوۆتىڭ قىزى سۆەت­لانا. ءدال وسى جاعدايدى 1964 جىلى فيزيكا سالاسى بويىنشا نوبەل سىيلىعىن العان الەك­ساندر پروحوروۆقا قاتىستى دا ايتۋعا بولادى. ويتكەنى ول دا سىي­لىعىن ساياحاتقا جۇمساعان. «مەنىڭ «نوبەل سىيلىعىم» با­تىستىق بانكتەردىڭ بىرىندە جات­­تى. شەتەلگە كوپ شىعىپ تۇر­دىم. ايەلىم مەن وتباسى مۇ­شە­لەرىن دە الىپ كەتەتىنمىن. ىسسا­پارعا بولىنەتىن قارجىلار مەن جالاقىم ءبىزدىڭ ساياحاتىمىزعا جەتپەيتىن. سوندىقتان ساياحاتتىڭ شى­عىندارىن سىيلىققا بەرىلگەن قار­جىمەن جاۋىپ وتىردىم», دەيدى ءوز ەستەلىگىندە فيزيك.

نوبەل سىيلىعىنا ءۇي ساتىپ العان قالامگەر رەتىندە الەك­ساندر سولجەنيتسىننىڭ اتى تاريحتا قالدى. جازۋشىعا نو­بەل سىيلىعى 1970 جىلى بەرى­لەدى. بىراق ستوكگولمداعى ما­راپاتتاۋ راسىمىنە فراك كيىپ با­رۋعا كەلىسپەگەن قىرسىق جازۋ­شى­­نىڭ اقشاسى ءبىراز جىل بانك­تە جاتادى. 1973 جىلى ونىڭ ەڭ نەگىزگى, ەڭ داۋلى رومانى «گۋلاگ ارحيپەلاگىنىڭ» ءبى­رىنشى تو­مى جازىلىپ بولعان سوڭ, كسرو باس­شىلىعى قالام­گەر­دى قۋعىنعا ۇشى­راتادى. نو­بەل سىيلىعىنىڭ پاي­داسى سول كەزدە تيەدى. ول اقش-تىڭ ۆەر­مونت شتاتىنان قا­زىرگى تىلمەن ايتقاندا كوتتەدج سا­تىپ الادى. قالامگەردىڭ اقش-تاعى ۇيىن­دە قوناقتا بولعاندار ونىڭ ۆەر­مونتتا ەكى ءۇيى بولعانىن ايتادى. بىرەۋى – وتباسى تۇرعان ءۇي دە, ەكىنشىسى, جازۋشىنىڭ جۇمىس ءۇيى.

نوبەل سىيلىعىن اركىم ءار ماقساتتا پايدالانعانى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە مول قارجىنى كوزدەرى قيىپ, ايەلدەرىنە بەرگەن تالانتتار دا جوق ەمەس. مىسالى, فيزيكا سالاسى بويىنشا 1921 جىلى نوبەل سىيلىعىن العان اتاقتى البەرت ەينشتەين اق­شا­نىڭ شاشاۋىن شىعارماي, بۇ­رىنعى ايەلى ميلەۆا ما­ريچ­كە اۋدارادى. ارينە, بۇل في­زيك­تىڭ جان قالاۋىمەن, شىن ري­زاشىلىعىمەن بەرىلمەگەن. تەك نەكە كەلىسىمشارتىندا بول­­عانى ءۇشىن جۇزەگە اسقان. شىن نيەتىمەن, ريزاشىلىقپەن ۇسىن­­عاندار دا بار. 2003 جىلى بۇل ماراپاتتى العان اكادەميك ۆي­تالي گينزبۋرگ جۋرنا­ليس­تەر­گە قارجىنى ايەلىنە بەر­گە­نىن, ويتكەنى ۇيدە اقشانى ايەلى ۇس­تايتىنىن جاسىرماي ايتىپتى. سونداي-اق ۆەنگريالىق جازۋشى يمرە كەرتەش تە ءدال وسىلاي جا­­ساعان. «ونداعان جىل بويى جا­نىمدا ايەلىم بولدى. باردى دا, جوقتى دا مەنىمەن بىرگە كور­دى. ونىڭ بۇل اقشانى قالاي جا­راتسا دا قۇقى بار. كيىم-كە­شەك, اشەكەيلەر ساتىپ السا دا ءوزى بىلەدى», دەگەن ول. ايەلى دە جىل­تىراعانعا قىزىققىش جان ەكەن, اقشانى كيىم-كەشەك پەن اشەكەيگە اياماي-اق جۇمساپتى...

قالتاڭدا كوبىرەك اقشا بولسا, ونى جۇمسايتىن جەر دە تابىل­ماي قالمايدى. ال ونى وڭدى-سولدى شا­شۋ ءۇشىن وتە كوپ اقشا كەرەك. وعان قوسا اقشانى قۇندىلىق دەپ ەسەپتەمەيتىن, وعان باس يمەيتىن تاكاپپارلىق تا قاجەت-اۋ. قازىر اقشا باستى قۇندىلىققا اينالعان زاماندا ولاي جاساۋ مۇمكىن ەمەس سياقتى. ال وتكەن عاسىردا ادام­دار ونداي قادامدارعا بارا العان. سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە, ورىستىڭ اتاقتى جازۋشىسى يۆان ءبۋنيننىڭ سىيلىقتى وڭدى-سولدى شاشقانىن كوزىمەن كورگەندەر بارشىلىق. ءارى اقىن, ءارى پروزايك زينايدا شاحوۆسكايا: «شىن مانىندە سول سىيلىق ءبۋنيننىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن جەتەر ەدى. بىراق بۋنيندەر ءۇي دە, ۆيللا دا ساتىپ العان جوق... فرانتسياعا ورالعان يۆان الەكسەەۆيچ ساۋىق كەشتەرىن وتكىزدى, ەميگرانتتارعا «جاردەماقى» بەردى, ءتۇرلى قوعام­دى قولداۋعا قارجى ءبولدى. اقىر سوڭىندا دىمسىز قالدى...»,  دەپ جازادى. «نوبەل سىيلىعىن جەلگە ۇشىرعان» دارىنداردىڭ قاتارىندا دات فيزيگى نيلس بور مەن يتاليالىق دراماتۋرگ داريو فو دا بار.