«ءسوزiن وقى جانە ويلا…»

رۋحانيات كەڭiستiگiندەگi ۇلى, كەمەل, تولىق, ساۋلەلi وي-تۇجىرىم­داردى, تەرەڭ ماعىنالى پiكiرلەردi گۇلدەندiرگەن حاكiم اباي «عىلىم تاپ­پاي ماقتانبا» ولەڭiندە: ء«سوزiن وقى جانە ويلا, تەز ۇيرەنiپ, تەز جويما, جاس ۋاقىتتا كوڭiل – گۇل» دەسە, «ينتەر­ناتتا وقىپ ءجۇر» جىرىندا:

پايدا ويلاما, ار ويلا,

تالاپ قىل ارتىق بiلۋگە.

ارتىق عىلىم كiتاپتا,

ەرiنبەي وقىپ كورۋگە, –

دەپ, الدىمەن, «تالاپ قىلۋدىڭ», «ارتىق ءبىلۋدىڭ», «ارتىق عىلىمنىڭ», «ەرىنبەي وقۋدىڭ» ءمان-ماڭىزىن ايرىقشا تولعايدى.  وي جۇگiرتiپ, اقىل بەزبەنiنە سالۋ, تەبiرەنiپ تاعىلىم الۋ, قىزىعۋ, «ويىڭمەن ارالاسۋ», بالاۋسا بالعىن داۋرەننiڭ جەلiگiنە ەرمەۋ, ىجداعاتتىلىق تانىتۋ ءارi قابىلداپ ءتۇسiنۋ ماسەلەسiن قاداپ ايتادى. ابايدىڭ «جاس ۋاقىتتا كوڭiل – گۇل» دەيتiن لەبiزiندە كەلiستi بiر سىر بار. بۇل بiر اسەرلi, قىزىقتى, ەركە شاق. وسى بiر شاقتا وزگەشە بiر قايراتتانىپ, قىرانداي سiلكiنiپ, قياعا قاناتتان دەگەندەي دە جاسىرىن, قۇپيا بiر وي بار.

وسى بiر تۇستا پارسىنىڭ داري پاتشاسىنا جاس جارى اتوسسا: «سەنiڭ ۋىلجىعان جاس دەنەڭمەن جارىسا, تالاسا رۋحاني كۇشتەرiڭ دە وسەدi, جە­تi­لەدi, ال دەنەڭ قارتايىپ قاۋساي باس­تاعاندا رۋحىڭ دا السiرەيدi. سون­دىقتان دا ەرلiك جاساۋ – جاستىق شاققا ءتان» دەيدi-مiس.

كورەگەندiك قابiلەتiڭدi, كوزقارا­سىڭدى, «بiلمەككە قۇمارلىعىڭدى», وي-سانانى جەتiلدiرۋدiڭ تاسiلدەرiن ياعني ەسكە ساقتاۋدىڭ, مۇقيات تىڭداۋ ونەرiنiڭ شارتتارىن اباي 31-سوزiندە بىلايشا جiكتەپ باياندايدى: «ەستiگەن نارسەنi ۇمىتپاستىققا ءتورت ءتۇرلi سەبەپ بار: اۋەلi – كوكiرەگi بايلاۋلى بەرiك بولماق كەرەك; ەكiنشi – سول نار­سەنi ەستiگەندە, يا كورگەندە عيبراتلانۋ كەرەك, كوڭiلدەنiپ, تۇشىنىپ, ىنتامەن ۇعۋ كەرەك; ءۇشiنشi – cول نارسەنi iشiنەن بiر­نەشە ۋاقىت قايتارىپ ويلانىپ, كوڭiلگە بەكiتۋ كەرەك; ءتورتiنشi – وي كەسەلi نارسەلەردەن قاشىق بولۋ كەرەك. ەگەر بiر كەز بولىپ قالسا, سالىنباۋ كەرەك. وي كەسەلدەرi: ۋايىمسىز سال­عىرتتىق, ويىنشى – كۇلكiشiلدiك, يا بiر قايعىعا سالىنۋ, يا بiر نارسەگە قۇمارلىق پايدا بولۋ سەكiلدi. بۇل ءتورت نارسە – كۇللi اقىل مەن عىلىمدى توزدىراتىن نارسەلەر».

ەلبۇزار پىسىقايلار قاشاندا وزگەدەن ءوزىن وزگەشە ساناپ, ەل باسقار­عان جىن قاققانداردىڭ قاتارىندا جۇرە­تىندىگىن مارتەبە كورەتىندىگىن: ء«سوزىم ءوتىمدى بولسىن جانە دە مال جيۋعا كۇشىم جەتىمدى بولسىن دەپ قىز­مەتكە بولىستىق, بيلىككە تالاس­تىق» دەپ ناقتىلى كورسەتەدى («3-ءىنشى ءسوز»). توعىشار تاسباۋىرلاردان, تاس­جۇرەكتەردەن, يمانسىزداردان, تويىمسىز وبىرلاردان, جەبىر قۇزعىنداردان, ءتۇپسىز سۋايتتاردان تۇڭىلگەن ءھام اسىل ار­مان ارقالاعان ويشىل: «ادام جاق­سى كورەرلىك, يا كوڭىلگە تياناق قىلار­لىق ءبىر نارسە تاپسام كەرەك ەدى», «كوڭىل­گە قۋات قىلۋعا جاراتسام كەرەك ەدى, ون­دايىم جوق. ەگەر جەك كورسەم, سوي­لەسپەسەم, ماجىلىستەس, سىرلاس, كەڭەس­تەس بولماسام كەرەك ەدى, توبىنا بارماي, «نە قىلدى, نە بولدى؟» دەمەي جاتۋ كەرەك ەدى, ول مۇمكىن بولماسا, بۇ­لار­­دىڭ ورتاسىنان كوشىپ كەتۋ كەرەك ەدى. بۇلاردى جوندەيمىن دەۋگە, جوندەلەر, ۇيرەنەر دەگەن ءۇمىتىم دە جوق» دەپ جازادى («9-شى ءسوز»).

ءسوز – كوركەمدىكتىڭ ۇلگى-ونەگەسى, جۇرەكتىڭ ميۋاسى, كوڭىل باقشاسىنىڭ جەمىسى. ءتىل جۇرەكتى تىڭداسا, جۇرەك ءتىلدى اسەرلەندىرسە كەرەمەت قۋاتقا, دۇعا-تىلەككە ۇشتاسادى. ابايدىڭ: ء«تىل جۇرەكتىڭ ايتقانىنا كونسە, جال­عان شىقپايدى» دەگەنىندە ءتىل مەن جۇرەك­تىڭ عاجايىپ ۇيلەسىمدىلىگىن دارىپ­تەيدى. نە بولماسا «اقىلدىنىڭ ءسوزىن ۇعىپ الارلىق جۇرەكتە جىگەر, قايرات, بايلاۋلىقتىڭ جوقتىعىنان ازادى»; ء«بىلىمدى بىلسە دە, ارسىز, قايراتسىزدىعىنان ەسكەرمەي, ۇستاماي كەتەدى» («14-ءشى ءسوز»). اقىلدىڭ, سا­نالىلىقتىڭ, رۋحاني كەمەلدىكتىڭ نا­عىز كورىنىسى – ادەپتىلىك, ارلىلىق,  جىگەر­لىلىك. ەندەشە, تۇرمىس تۇزەۋ, مان­ساپقورلىق, داڭققۇمارلىق, جۇرتقا بيلىك جۇرگىزۋ ءۇشىن جيناعان ءبىلىمنىڭ زيانى شاشەتەكتەن. ياعني دانالىقپەن جۇمسالعان, ىزگىلىكپەن قۋاتتانعان پاي­­دالى ءبىلىم – قاسيەتتى قارۋ جەتە­ل­ىنى كىشىپەيىلدىلىككە, سى­پايى­لىق­قا, مۇراتقا جەتكىزەدى, توباسىنان جاڭىلمايدى; توعىشارلاردى ءىسىرىپ-كەپتىرەدى.

شىنشىلداردىڭ, ءسوز ۇستاعان جاق­­سىلاردىڭ ماجىلىسىنەن تاعدىر انىقتاعىشتىق, ومىرتانىتقىشتىق ماعىنالى اسىل ءسوزدى جۇرەگىڭىزبەن قابىل­داساڭىز, تۇرمىس-تىرشىلىكتىڭ, كىسىلىكتىڭ جولىندا دانالىقپەن قول­دانساڭىز, ابايشا تۇيىندەگەندە: «ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇر­گەن كىسى ءوزى دە ەستى بولادى». اقىل­دىنىڭ ايتقان ءسوزى ۋاقىتىڭدى دا, تاعدىرىڭدى دا, ادامشىلىق جولىڭدى دا, قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن دە, نيەتىڭدى دە رەتكە كەلتىرەتىن ساعات ەمەي نەمەنە؟!

قازاق قوعامىنىڭ ءسوزى دە, ءىسى دە شي­كى وراشولاق انتۇرعان شالا-دۇم­بىلەزدەرىن جىپكە تىزگەندەي ەتىپ, ءتۇپ سەبەبىن ناق-ناعىمەن باجايلاپ تۇسىن­دىرگەندە مۇنىسى «راس-اۋ!» دەپ قاي­ران قالاسىڭ. ابايشا ەل اراسىن­داعى «شىن ءسوزدىڭ» قۇنى بىلاي: «قازاقتىڭ شىن سوزگە نانباي, قۇلاق تا قويماي, تىڭداۋعا قولى دا تيمەي, پالەلى سوزگە, وتىرىككە سۇتتەي ۇيىپ, بار شارۋاسى سۋداي اقسا دا سونى ابدەن ەستىپ ۇقپاي كەت­پەيتۇعىنى قالاي؟» («40-شى ءسوز»). ءالى دە سولاي-اۋ؟!

ادام بولمىسىنداعى ارتىقشا ادام­گەرشىلىك قاسيەتتەر: اقىل, ار, مىنەز جانە وسى ۇشەۋىنىڭ نەگىزىندە جار­­قىراپ اسقاقتايتىن عىلىم. «تە­گىند­ە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسە­لەرمەن وزباق» («18-ءشى ءسوز»). سوندا اقيقات پەن جالعاندى ايىراتىن بوياماسىز «شىن ءسوزدىڭ» دە شىنايى قىز­مەتى وسىناۋ تاڭداۋلى 4 ۇلى ۇعىم­نىڭ ارقاسىندا ايقىندالادى.

تىڭداۋ ونەرi جايىنداعى اباي پايىمدارى – وزiندiك اسىل تاجiريبەسi, وزiندiك دانالىق بولمىسىنىڭ بايلامى, ويشىلدىق, حاكiمدiك, كەمەڭگەرلiك تۇلعاسىنان قۋات العان زاتتى ءسوز, ءمان­­دi پiكiر. ەندەشە, ابايدىڭ «وي كەسەل­دەرiن» جiتiلiكپەن ايقىن كور­سەتiپ, شەبەرلiك تانىتۋىن ايتقاندا حاكiم­نiڭ ادامي جاراتىلىسى جونiن­دەگi ءماشhۇر ءجۇسiپتiڭ مiنسiز مiنەزدە­مەسi قانداي دەسەڭiزشi!

«قۇنانباي ۇلى ىبىراي مارقۇم ايتتى عوي: ء«ومىر, دۇنيە دەگەنىڭ, اعىپ جاتقان سۋ ەكەن. جاقسى-جامان كورگەنىڭ, ويلاي بەرسەڭ ۋ ەكەن» دەپ. سوڭعى ەل ءبىلىمدارلارى – بۇل. ادامدى ادام ساناتىنا كىرگىزبەي جۇرگەن قا­رىنداعى قاپ «جۇمباق» ەكەنىن ءبىلدى دە, ءىشىپ-جەمەكتى از قىلدى. ول ەكەۋى از بولعان سوڭ, ۇيقى ءبولىندى, سەرگەك بولدى. سودان سوڭ كۇلكى كەمىدى. دەنەدەگى ارام قان ازايدى. ارام قان ازايعان سوڭ, جۇرەكتى بارىپ ۇيىت­قىتىپ بۇزاتىن دانەمە تابىلمادى. سودان سوڭ بۇل ادامنان ءناپسى-دامە ءبارى اتىمەن جوق بولىپ, كوڭىلى كۇش-قۋات الىپ, پەرىشتە سيپاتتى بولدى».

راسىندا, ابايدىڭ رۋحى تازا, ويى داريا, اقىلى سارا. سول سەبەپتى «بىلگەنگە مارجان» سىرلى كەڭەستەرى, سۇحباتتارى ويىڭداعى, سوزىڭدەگى, ىسىڭ­دەگى, مىنەزىڭدەگى قاتەلىكتەردى تۇزەپ, وڭعا, تازا جولعا باستايدى, مۇرات-ماقساتقا باستايدى.