اقتابان شۇبىرىندىنىڭ ءۇشىنشى جىلىندا, 1726 جىلعى كوكتەمدە ورداباسىدا بىرلىك باسقوسۋى بولدى. ءباتۋالى باسالقا جاسالدى. ازاتتىق جولىنداعى الاش رۋحتى اتتانىس باستالدى. ورداباسى بيىگىندەگى سول وقيعا بولماعاندا, قايران قازاقتىڭ توز-توزى شىعىپ كەتە بارار ما ەدى, قايتەر ەدى... كەلەسى, 2011 جىلى ورداباسىداعى بىرلىك باسقوسۋىنا 285 جىل تولادى. كەلەسى, 2011 جىلى قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى تويلانادى. مۇنداي ۇيلەسىمنىڭ ءوزى دە تەگىننەن-تەگىن ەمەس-اۋ.
ورداباسى – الاش ءۇشىن, قازاق ءۇشىن “بۇلت بولعان ايدى اشقان, مۇنار بولعان كۇندى اشقان” (قازتۋعان) كيەلى ءتور.
“ورداباسى – ەل جۇرەگى, جەر كىندىگى”. بۇل – تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ انىقتاماسى.
“ورداباسى – قازاق رۋحىنىڭ قاعباسى”. مۇنى مانىستەگەن – حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباي ۇلى.
ورداباسى توتاليتارلىق زامان تىتىرەتكەن جىلداردا ماڭگۇرتتىكتىڭ قۇربانى بولا جازدادى. “ورداباسى” دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىن جازۋعا ونشالىقتى رۇقسات ەتىلمەيتىن. سسسر-ىڭىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى اسا كۇشتى قيىرشىق تاس زاۋىتى وسىندا سالىندى. ورداباسىنىڭ تاس قيىرشىعى رەسەيدىڭ ورتالىق بولىگىندەگى تەمىر جولدىڭ تابانىنا توسەۋ ءۇشىن تاپتىرماس ءدۇنيە ەكەن. الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنان سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن قيىرشىق تاس زاۋىتى ورداباسى بيىگىن جان-جاقتان كەۋلەپ, ۇشتەن ءبىرىن كەمىرىپ جەپ تىنعان ەدى.
سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنان باستاپ قارىمدى قالامگەرلەر ورداباسىنى قورعاۋعا جاپپاي جۇمىلدى. ايانباي ايتا ءبىلدى. جەرىنە جەتكىزە جازىپ, كوزگە شۇقىعانداي كورسەتە ءبىلدى. ولاي ەتپەسكە بولمايتىن ەدى.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتتى. سوندا-داعى ورداباسىڭىز ومسىرايىپ, تۋتوبەڭىز تومسىرايىپ قالا بەردى. ويران-اسىرلىق پەن اسىر-تاسىرلىق ەكپىنىن بىردەن باسا المايدى ەكەن عوي. اقىرىندا, تەك توقسان ءۇشىنشى جىلى عانا, “ەڭ سوڭعى سوستاۆ ەدىلدەن ارى اسقاندا عانا” ۇڭىرەيگەن كارەر ءۇنسىز قالعان. سەبەبى سول, ەلباسىمىزدىڭ ءوز ۇسىنىسىمەن, ءوز باستاماسىمەن تولە ءبيدى, قازىبەك ءبيدى, ايتەكە ءبيدى ەسكە الۋ كۇندەرىن وتكىزۋ بەلگىلەنگەن بولاتىن.
وسىلايشا, ورداباسىعا ورالعانبىز. سول جىلى بوگەن اۋدانىنا ورداباسى اتاۋى بەرىلگەن. سول جىلى, 1993 جىلعى 28-29 مامىردا قاسيەتتى ورداباسى بيىگىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ ۇلى تويى وتكەن. سول ۇلى جيىنعا ءجۇز ەلۋ مىڭ ادام جينالعان. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ساسكەنىڭ ساۋلەلى شۋاعىنا ورانىپ, بىرلىك بيىگىنە بەتتەپ بارا جاتقان ساتتە جۇرتشىلىقتىڭ جانارىنا جاس ءۇيىرىلىپ: “تاۋبە-تاۋبە! تاۋەلسىزدىككە تاۋبە!” دەسكەن. سالدەن سوڭ ەلباسى تۋتوبەدە تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن جەلبىرەتكەن.
“بەرەكە باسى – بىرلىك” اتتى بايانداماسىن جاساعان.
تۋتوبە بيىگىنەن “ورداباسى ۇلتتىق تاريحي-مادەني قورىعىن قۇرۋ تۋرالى” جارلىق وقىلعان.
1997 جىلى ورداباسى جوتاسىنىڭ تەپسەڭدەۋ تۇسىنا بيىكتىگى وتىز مەترگە جۋىق ءزاۋلىم مونۋمەنت ورناتىلعان. وندا ۇلى بىرلىكتىڭ مۇراتتارى, ۇلى حاندارىمىز بەن بيلەرىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ ارمان-اڭسارلارى بەينەلەنگەن. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسىمىزدىڭ ءوزى قاتىسىپ, ءسوز سويلەگەن. 1998 جىلعى كۇزدە پرەزيدەنتىمىز ورداباسىعا جانە ورالعان.
وكىنىشكە قاراي, بىرتە-بىرتە ورداباسىڭىز ب ۇلىڭعىرلاۋ تارتا باستادى. بەلگىلى عوي, ءبىرتالاي باعالى باستامالار مەن باعدارلاردىڭ وسىلايشا بۇلدىرلانىڭقىراپ, بىلايىراق قالىپ قوياتىنى جاسىرىن ەمەس. مەملەكەت باسشىسى قاي جاعىنا جەتەدى؟ ەلباسىمىز: “بۇ قازاق ءبولىنىپ تە كورگەن, بىرىگىپ تە كورگەن. بولىنگەنى – اقتابان, بىرىككەنى – ورداباسى”, – دەمەپ پە ەدى؟ ورداباسىعا ورالىپ وتىرۋ, ورداباسىنى ويلانىپ ءجۇرۋ, ورداباسىمەن تىنىستاۋ, ورداباسى تاۋىن ساقتاۋ, كوركەيتىپ-كورىكتەندىرۋ پەرزەنتتىك پارىزىمىز ەمەس پە؟
ب ۇلىڭعىرلاۋ تارتىپ, بۇلدىرلانا باستادى دەپ بەكەرگە ايتىپ وتىرعان جوقپىز. شۇكىرشىلىك, ۇلىسىمىز ورداباسى مۇراتتارىنا ادال, بىرلىك رۋحىنا بەرىك. بىراق, باياعى, 1993 جىلعى مامىراجاي مامىردا تەڭدەسى جوق تەكتى جيىن وتكەن بيىكتىڭ بۇگىنگى كۇيى قانداي؟ نەگە وزىڭقى ەمەس, توزىڭقى تارتىپ بارادى؟ رەسپۋبليكالىق ءتيىستى ورىندارىڭىز بار, وبلىسىڭىز بەن قالا, اۋداندارىڭىز بار, ۇلتتىق تاريحي-مادەني قورىق اتالاتىن مەكەمەڭىز بار, نەلىكتەن ءتيىپ-قاشتى تىرلىكپەن عانا شەكتەلىپ قالدىق؟ نەگە تاراڭدىق تانىتىپ, ساراڭدىق كورسەتىپ كەلەمىز؟ نەگە جەر-جەردە تالاسا-تارماسا ورناتىپ تاستاعان رۋلىق “رۋحاني ورتالىقتارعا”, ءزاۋلىم-ءزاۋلىم تايپالىق تۇعىرلارعا ءجيى-ءجيى جينالامىز-داعى, ۇلىسىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ ۇلى ۇستىنى – ورداباسىنى ۇمىت قالدىرا بەرەمىز؟
پرەزيدەنتىمىز ءۇشىنشى مارتە كەلگەن 1998 جىلعى كۇزدەن كەيىن رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيدەگى ۇلكەن باسشىلار ات ءىزىن سالمايتىنعا اينالدى. وبلىستىق, ءتىپتى شىمكەنت قالالىق جانە اۋداندىق ءىس-شارالار ورداباسىدا وتپەۋگە كەتكەلى قاشان. ماسەلەن, 2001 جىلى ورداباسىداعى بىرلىك باسقوسۋى اتانعان ۇلى جيىنعا 275 جىل, تاۋەلسىزدىگىمىزگە 10 جىل تولعاندا شە؟ وبلىس ورتالىعىنداعى ءال-فارابي الاڭىنا ونداعان اۆتوبۋس اكەلىندى. ارداگەرلەر, زيالى قاۋىم, ستۋدەنتتەر, مەكتەپ وقۋشىلارى, وزگە دە جۇرتشىلىق وكىلدەرى ورداباسىعا جول تارتتىق. كەنەت: “وبلىس اكىمى دە, ورىنباسارلارى دا كەلمەيتىن بوپتى”. دەستى. جۇرت اڭتارىلىپ قالدى. سول ساتتە اۋدان اكىمى دە: “شىمكەنتكە شاقىرىپ جاتىر” دەپ, ورداباسى بيىگىنەن تومەن قاراي دومالاڭداي جۇگىردى. سويتسەك, كۇتپەگەن جەردەن ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى كەپ قاپتى!..
ورداباسىداعى ارنايى جيىنىمىز جامان وتكەن جوق سوندا. الايدا, قانشا دەگەنمەن, اكىمقارالارسىز شارانى بەيشارا كورەتىن پسيحولوگيا قالىپتاسىپ كەتكەنىن جانە جاسىرا المايسىز.
2004 جىلى ورداباسى بيىگىنىڭ تومەنگى تەپسەڭىنە قاراعاش كوشەتتەرىن وتىرعىزۋ اكتسياسى ۇيىمداستىرىلعان. بىراق ءبارى دەرلىك قۋراپ كەتتى. شىلىڭگىر شىلدەگە شىدامادى.
بيىلعى ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باستاماسىمەن “جاسىل جەلەك” اكتسياسى ءوتتى. شىمكەنت شاھارىنىڭ ستۋدەنتتەرى, ورداباسى اۋدانىنىڭ وقۋشىلارى. التى جۇزدەي جاس جايراڭداپ-اق جۇمىس ىستەپ ءجۇر. ءان شىرقاپ ءجۇر. ورداباسىنىڭ ءمان-ءمانىسىن اعايلارى مەن اپايلارى ايتىپ تا ءجۇر. الايدا, اينالايىنداردىڭ قۋانىپ-اق قاداعان قاراعاشتارى قايتادان قۋراپ قالۋى بەك بالكىم. “ورداباسى ۇلتتىق تاريحي-مادەني قورىعىنىڭ” جيىرما بەس ادامى بار. سولاردىڭ نە تىندىراتىنى دا ونشا ايقىن ەمەس. وسى ورداباسىدا وسەتىن بۇتا ما, باسقا اعاش تۇرلەرى مە, سولاردى وسى ۋاقىتقا دەيىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, انىقتاپ الۋعا بولاتىن ەدى عوي. مامانداردى, عالىمداردى جۇمىلدىرىپ دەگەندەي. جوق, ونداي-ونداي وڭدى ىستەر ويلاستىرىلماعان. اينالىپ كەلىپ قاراعاشقا جارماسادى. ونىڭ ءوزى جاپىراق شىعارىپ ۇلگەرگەندە وتىرعىزىلادى. وڭتۇستىك كوكتەمى ورتاسىنان اۋعاندا.
مىنە, ءبىز توقسان ءۇشىنشى جىلدىڭ مامىرىندا ۇلى جيىن وتكەن بيىكتى بارلاماققا شىقتىق. كوڭىل شىركىن كوتەرىلمەكتىڭ ورنىنا قۇلازىپ سالا بەردى. جاڭا عانا جايماشۋاقتانىپ تۇرعان كۇن تابان استىندا تۇنەرىپ, وكپەك جەل ەكىلەنە سوقتى-اي كەلىپ... “نە تىندىرىپ جۇرسىڭدەر, نەمەنەگە كەلدىڭدەر؟” دەيتىندەي. وسىدان ون جەتى جىل بۇرىن, ورداباسى بيىگىنە, اسىرەسە, كەزىندە ءجۇز ەلۋ مىڭ ادام تەبىرەنە كوز تىككەن تۋتوبەگە تەمىر كولىك شىقپاسىن, كەلۋشىلەر تەك قانا جاياۋ كوتەرىلسىن دەگەن ءباتۋا جاسالعان ەدى. سول باسالقالى ءباتۋا بۇزىلىپتى. ماشينەلەردىڭ ايقۇش-ۇيقىش ىزدەرىن, جاسىل كوك جابار بەتكەيلەردىڭ جارالارىن كورىپ, جانىڭىز اۋىرادى. جارا-جارالار مەن جىرا-جىرالار بىتەلۋدىڭ ورنىنا بەتكەيلەردىڭ ءبارى تارعاق تارتىپ, تارعىلدانا ءتۇسىپتى. باياعى قيىرشىق تاس زاۋىتىنىڭ زالىمدارى تۋرا تۋتوبەنىڭ تۇبىندە دە سوڭعى جارىلىسىن جاساپ, زاردامداپ كەتىپ ەدى. قورىق قىزمەتكەرلەرى ەڭ بولماسا سول جارىلىس جاراسىنىڭ ورنىن دا ءالى كۇنگە دەيىن بىتەمەپتى. ەمدەمەپتى.
مىڭداعان ادام ونەر قۇدىرەتىن تاماشالاعان ۇلكەن ساحنانىڭ ورنى دا وداعايلانىپ, وعاشتانىپ, سوياۋ-سوياۋ تەمىرلەرى سورايىپ كورىنەدى. ونى ايتاسىز, قورىق قىزمەتكەرلەرى ەشكىممەن اقىلداسپاي-كەڭەسپەي, تاۋەلسىزدىك زاۋلىمىنەن تۋتوبەگە دەيىنگى جولدىڭ قوس قاپتالىنا سۇرىقسىز, ويقى-شويقى تاستاردى ورىندى-ورىنسىز ورناتىپ تاستاپتى. “بۇل نەمەنە؟” دەدىك. قورىق ديرەكتورى: “ەسكەرتكىش تاس بەلگىلەر رەتىندە قويىپ جاتىرمىز. رۋلاردىڭ تاڭبالارىن, تاعى باسقا دا تاڭبالاردى سالعىزامىز”, دەپ جاۋاپ بەردى. سوناۋ توقسانىنشى جىلىڭىزدىڭ كوكتەمىندە “ورداباسىعا ورالۋ” اتتى قىمىزمۇرىندىق مەرەكەسىن وتكىزگەن بەلگىلى اقىن نارماحان بەگالى ۇلى جىلاپ جىبەرە جازدادى. “مىنا ماسقارانى توقتاتىپ, تاستاردى تەزىرەك الدىرىپ تاستاۋ كەرەك”, دەدى ول. وزگەلەردىڭ دە: “شىراقتار-اۋ, مۇنداي ماسەلەنى ويلاسىپ بارىپ ىستەگەن ءجون ەمەس پە؟” دەسىپ, شىر-پىرى شىقتى.
مىنە, ورداباسىدا وسىنداي-وسىنداي جاعدايلار بوپ جاتىپتى. وعاشتىقتار ورىن الىپ جاتىپتى. ورداباسىڭىز ويسوقتى ادامداي ومسىرايا تومسىرايادى.
نە ىستەمەك كەرەك؟
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇلتتىق تاريحي-مادەني قورىقتىڭ جيىرما بەس ادامى ورداباسى بيىگىنە, اسىرەسە, تۋتوبەگە تەمىر كولىكتەردىڭ شىعۋىنا تىيىم سالىپ, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا مىندەتتى. رۋلاردىڭ تاڭبالارىن سالۋدىڭ تۇككە دە قاجەتى جوق. ونسىز دا كوپ جەرلەردى, ءتىپتى بەيىتتەرگە دەيىن سونداي تاڭبالار باسىپ بارادى. رۋلىق, جۇزدىك ساناعا ەمەس, ۇلتتىق سانا ساپاسىنا ۇمتىلايىق تا. نارماحان اقىن ايتقانداي, ورداباسى بيىگىنىڭ كوركىن كەتىرىپ, كوزگە شىققان سۇيەلدەي سۇيكىمسىز كورىنىپ تۇرعان, بەرتىندە اكەلىنگەن تاستاردى تۇگەل اكەتۋ كەرەك. جارالانعان, تارعاق تارتقان تۇستاردى قالپىنا كەلتىرۋمەن اينالىسقان ابزال. كوپ كەشىكتىرمەي, بىلگىر عالىمداردى, ءبىلىمپاز تاريحشى, ارحەولوگ, ساۋلەتشى, قابىرعالى قالامگەرلەردى, تاعى باسقا دا مايتالمان مامانداردى قاتىستىرا وتىرىپ, جان-جاقتى اقىلداسىپ, ورداباسى بيىگىن بەزەندىرمەكتىڭ, كورىكتەندىرىپ, كوركەيتپەكتىڭ باس جوسپارىن جاساماققا ارەكەتتەنبەي بولماس. ال ازىرشە ءجۇدا شىلي قولدان ەشتەڭە كەلمەيدى, قامقورلىق پەن قارجى-قاراجاتقا ەشقانداي شاما-شارقىمىز جوق دەسەك, ەڭ قۇرىعاندا, ارتىق قىلام دەپ تىرتىق قىلا بەرۋدىڭ قىلمىسپەن بارابار ەكەنىن تۇسىنەيىك. تۇيسىنۋگە تىرىسايىق. ويقى-شويقىنى, ويقاناق-شۇقاناقتاردى كوبەيتە بەرمەي, تابارىك تاۋىمىزدىڭ تابيعي قالپىن قاستەرلەي قورعايىق. ساقتايىق. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, كوپ بولماسا-داعى, جىل سايىن ءبىر-ەكى مارتە رەسپۋبليكالىق نەمەسە وبلىستىق, ەڭ بولماعاندا, قالالىق, اۋدانارالىق ءىس-شارالار وتكىزىلىپ تۇرماعى ءلازىم. “ورداباسىعا ورالۋ”, “ورداباسى كوكتەمى”, ء“بىز جاستارعا سەنەمىز”, “ورداباسى – ەل جۇرەگى”, “ورداباسى – قازاق رۋحىنىڭ قاعباسى” دەگەندەيىن. شىمكەنت شاھارى مەن ورداباسى تاۋىنىڭ اراسى تاياق تاستامداي عانا دەرلىك قوي. قازاق رۋحىنىڭ قاعباسىن قالاڭىز قامقورلىققا السا, قۇبا-قۇپ ەمەس پە؟
كەلەسى, 2011 جىلى قازاق ۇلتىنىڭ, قازاق ەلىنىڭ, قازاق جەرىنىڭ تاعدىرى شەشىلگەن ورداباسىداعى بىرلىك باسقوسۋىنا 285 جىل تولادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى تويلانادى. ورداباسىنى ويلانايىقشى.
مارحابات بايعۇت.