ەلىمىزدە وزگەشە اتالاتىن قوعامدىق توپ بار. بۇل – ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار. باسقاشا بەينەلەپ ايتساق, ء«ۇشىنشى سەكتورعا» توپتاسقانداردى اتاۋىنا قاراپ, بيلىككە قارسىلىق پوزيتسياسىن ۇستانادى دەۋگە بولمايدى. ويتكەنى بۇل سەكتوردىڭ مۇشەلەرى بۇقارانى تولعانتقان ءتۇيىندى تارقاتۋعا اتسالىسۋدى كوزدەيدى. بىراق ءبارى بىردەي ۇلەس قوسىپ ءجۇر مە؟ جالپى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ەلەڭ ەتكىزەرلىكتەي نەندەي ءىس اتقارادى؟ ولاردىڭ ءۇنى ەستىلە مە؟
ارينە اركىم بۇقاراعا ءار قالاي قىزمەت كورسەتەدى. بىرەۋلەر مەملەكەتتىك قىزمەتتە, ەندى ءبىرى تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعار قۇقىق قورعاۋ سالاسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا بەت بۇرعان. ال ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار شە؟ ماسەلەن, ارمان حايرۋللين جەتەكشىلىك ەتەتىن «اتامەكەن ەكو» قوعامدىق قورى قورشاعان ورتانىڭ تازالىعىنا ۇلەس قوسۋدى ماقسات تۇتىپتى. «ۆولونتەر جىلى» جاريالانۋىنا وراي اتىراۋ وبلىسىنداعى قورشاعان ورتانى قورعاۋ جونىندەگى رەسمي امباسسادورى بولىپ تانىلدى. ويتكەنى ونىڭ قوعامدىق جۇمىسى تابيعاتقا جاناشىرلىق تانىتۋمەن تىعىز بايلانىستى بولىپ وتىر. سونىڭ دالەلىندەي, 2017 جىلى اتىراۋ قالاسىندا 10 000 كوشەتتى تەگىن تاراتۋ اكتسياسىن ۇيىمداستىردى. قالاداعى مەكتەپتەر اۋلاسىنا كوشەت ەگۋ اكتسياسىنا دا ۇيىتقى بولدى.
سونداي-اق سول جىلى اتىراۋدا توپينامبۋر دەپ اتالاتىن وسىمدىكتى ەگۋدى قولعا الدى. باستاپقىدا سارايشىق اۋىلىنداعى 1 گەكتار جەرگە «يۋجنيجير» جشس اتىراۋ فيليالىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى تيمۋر مۋسينمەن بىرگە توپينامبۋردىڭ بەس ءتۇرىن ەكتى. ماقسات – رەسەيدەن اكەلىنگەن توپينامبۋردىڭ قاي ءتۇرى اتىراۋداي جارتىلاي شولەيتتى ايماققا توزىمدىلىگىن تەكسەرۋ.
قوعام بەلسەندىسى ارمان ءحايرۋلليننىڭ ايتۋىنشا, توپينامبۋردىڭ بىرنەشە ەرەكشەلىگى بار. بىرىنشىدەن, بۇل وسىمدىك قورشاعان ورتاعا ورمان اعاشتارىنان ەكى ەسە كوپ وتتەگى بولەدى. ماسەلەن, ءبىر گەكتار اۋماقتاعى ورمان جىلىنا ءۇش-ءتورت توننا كومىرقىشقىل گازىن جۇتادى. ال توپينامبۋر التى توننا كومىرقىشقىل گازىن ءسىڭىرىپ الادى.
ەكىنشىدەن, توپينامبۋردا فوتوسينتەز قارقىنى وزگە وسىمدىكتەردەن ون ەسە جوعارى ەكەنى داۋسىز. ۇشىنشىدەن, توپينامبۋر وسىرىلگەن اۋماقتا توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعى 70-90 پايىزعا ارتاتىنى عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەنىپ وتىر. دەمەك, بۇل وسىمدىكتى ءوسىرۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىندا پايدالانىلاتىن جەرلەردى قۇنارلاندىرىپ الۋعا بولادى.
– توپينامبۋر – قالدىقسىز ءونىم بەرەتىن بىرەگەي وسىمدىك. ونى بىرنەشە ماقساتتا قولدانۋعا ابدەن بولادى, – دەيدى قورشاعان ورتاعا جاناشىرلىق تانىتىپ جۇرگەن ارمان حايرۋللين. – توپينامبۋردان ينۋللين, ودان فرۋكتوزا, گليۋكوزا, مەديتسيناداعى ءارتۇرلى بيولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى, سونىمەن بىرگە, كونديتەرگە قاجەتتى قوسپانىڭ بارلىق ءتۇرىن الادى. ونى سپيرت وندىرىسىنە دە قولدانادى. ەڭ باستىسى, توپينامبۋردىڭ قۇرامىنداعى كالي, ماگني قان قىسىمىمەن جانە جۇرەگى اۋىراتىندارعا قولدانىلىپ جۇرگەن پرەپاراتتاردى تولىق الماستىرادى. سەبەبى بۇل وسىمدىكتەگى تابيعي ماگني مەن كالي قوسىلىستارىن يشەميالىق اۋرۋلاردى, ستەنوكارديانى ەمدەۋ بارىسىندا قاۋىپسىز ءارى اسەرلى پرەپارات رەتىندە قولدانۋ مۇمكىندىگى بار.
قوعام بەلسەندىسى توپينامبۋردىڭ ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن پايداسى وتە كوپ دەپ ەسەپتەيدى. سوڭعى زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, بۇل وسىمدىك اعزاداعى حولەستەرين دەڭگەيىن تومەندەتەدى ەكەن. اس قورىتۋ جۇيەسىن رەتتەپ, يممۋنيتەتتى كۇشەيتەدى. قان قىسىمىن قالىپقا كەلتىرەدى. اسىرەسە شاجىرقاي بەزىنىڭ اۋرۋىنا شالدىققاندارعا باستاپقى كەزەڭدە قولدانۋ ۇسىنىلادى. ونى ديەتاعا ەنگىزسە, بۇيرەك اۋرۋىنا شيپا بولارى انىق. توپينامبۋردان جاسالعان تاعامدار مەن ءدارى-دارمەكتەردىڭ اعزاداعى اۋىر مەتالداردى شىعارۋعا دا تيگىزەر سەپتىگى مول. ءتىپتى قانت ديابەتى مەن ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە دە تاپتىرماس پرەپارات دەۋگە ابدەن بولادى.
ارمان حايرۋللين باستاعان ۆولونتەرلەر ەكى جىل بۇرىن دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن سان الۋان پايداسى بار توپينامبۋردىڭ 13 000 كوشەتىن ساياباققا ەكتى. سونداي-اق ول ادىلەت جاقاشوۆپەن بىرگە, كراۋدفاندينگ جاريالاپ, 2 500 000 تەڭگە جينادى. بۇل قارجىعا گازاناليزاتور اپپاراتىن ساتىپ الدى. ءسويتىپ اتىراۋ قالاسىندا اتموسفەرالىق اۋا ساپاسىن تالداۋ ءۇشىن بالامالى مونيتورينگ جۇرگىزىپ كەلەدى.
– تابيعاتتى قورعاۋ – ءار ادامنىڭ مىندەتى. ويتكەنى ءوزىمىز تۇرىپ جاتقان ءوڭىردىڭ اۋاسى تازا بولعانىنا نە جەتسىن! سول سەبەپتەن, بارشانى قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ۇندەپ جۇرەمىن, –دەيدى «اتامەكەن ەكو» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى ارمان حايرۋللين.
جاقىندا وبلىس اكىمى ماحامبەت دوسمۇحامبەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن ء«ۇشىنشى سەكتوردىڭ» بەلسەندىلەرى باس قوسقان جيىندا بىرنەشە ۇسىنىسىن ورتاعا سالدى.
– بىرىنشىدەن, اتىراۋدا اۋانىڭ ساپاسىن باقىلايتىن ارنايى مونيتورينگ جۇيەسىن قۇرۋ كەرەك. ويتكەنى زاۋىتتاردىڭ 90 پايىزىنىڭ مۇرجالارىندا فيلتر جۇيەسى جوق. ەكىنشىدەن, سوڭعى كەزدە جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيى ءۇش ەسەگە تومەندەدى. وسىعان وراي وزەن ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ, جاعالاۋدى لاستاۋشىلاردى انىقتاۋ, سۋ استىن براكونەرلىك اۋلاۋدان تازارتۋ ماسەلەسى تۋىندايدى. ۇشىنشىدەن, قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى ءۇشىن كوگالداندىرۋ جۇمىسىن جەدەلدەتۋ كەرەك. مىنە وسىنداي ءتۇيىندى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن 10 جىلعا 300 ملرد تەڭگە قاجەت. سوندىقتان اتالعان كەزەڭگە ارنايى باعدارلاما جاساۋدى ۇسىنامىز, –دەيدى ول.
تاعى ءبىر قوعام بەلسەندىسى – ەرلان كۇمىسقاليەۆ. تۋمىسىنان اۋىر دەرتكە ۇشىراعان بالالاردى ەمدەۋ ءۇشىن «اتىراۋ. مالەنكايا سترانا» قوعامدىق بىرلەستىگىن قۇردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جۇيكە جۇيەسى زاقىمدانعان بالالار ەم الىپ, بالاباقشا, مەكتەپكە بارىپ ءجۇر. ارنايى ەمدەۋ كۋرسىنان 400-گە جۋىق بالا وتكەن.
– ەرەكشە بالالارعا ارنالعان الەۋمەتتىك اۋىل قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدى ۇيعارىپ, 2017 جىلى 5 گەكتار جەر الدىق. مۇندا دارىگەردىڭ مىندەتىن جىلقىلار اتقارادى, – دەيدى ە.كۇمىسقاليەۆ.
راس, مۇنداي ءىس اتىراۋدا عانا ەمەس, ءتىپتى ەلىمىزدە دە بۇرىن بولماعانىن ەسكەرسەك, ەرلان كۇمىسقاليەۆتىڭ بۇل قادامىن كوپشىلىك قولداعانىن ايتقانىمىز ءجون. ويتكەنى بۇل وڭىردە دە باۋىر ەتى بالالارى جازىلماستاي دەرتكە ۇشىراعان وتباسىلار كوپ. جالپى, ءدال وسىنداي جوبا الدىمەن ۇلىبريتانيادا, سودان كەيىن رەسەيدە اشىلعان ەكەن. ال ءۇشىنشىسى – اتىراۋدا. جوبا ەرەكشە بالالاردىڭ ساۋلىعىن جاقسارتىپ, ولاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق تۇرعىدا دامۋىنا كەڭ اۋقىمدى مۇمكىندىك جاساۋعا باعىتتالىپ وتىر.
قازىر اتىراۋ وبلىسىندا ىرگەلى ىستەرگە ۇيىتقى بولاتىن ء«ۇشىنشى سەكتوردىڭ» ۇلەسىن قۇراعان 667 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم تىركەلىپتى. الايدا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جۇرگەنى كوپ ەمەس. رەسمي دەرەككە جۇگىنسەك, 120 ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم عانا ءوڭىردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە ارالاسادى. دەسەك تە ەكى جىلدا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن الەۋمەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا گرانت رەتىندە 206 ملن 562 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپتى. ال بيىل مۇنداي ماقساتقا باعىتتالعان قارجى 734 ملن 452 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ وتىر.
– قاۋىپتى ىندەتتىڭ ءبىرىنشى تولقىنى ورشىگەن تۇستا ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەلسەندىلىگى ارتا ءتۇستى. ولار بىرنەشە باعىتتا حالىققا كومەك كورسەتۋگە اتسالىستى. اسىرەسە ء«بىز دە ادامبىز!», «سامعا, جۇرەگىم», «اتىراۋ-راۋان» قورلارىنىڭ جەتەكشىلەرى گ.قوسمۇرزيەۆا, ە.ارالوۆا, ءا.وتەعاليەۆ, «قىزىل جارتى اي» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ءا.قۇلجانوۆا سەكىلدى بەلسەندىلەر ورتاق ىسكە ۇيىتقى بولىپ, بىلەك سىبانا كىرىستى. ۆولونتەرلەر شتابىمەن بىرلەسكەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار 11 ملن تەڭگە قارجى جيناپ, 2800 وتباسىنا ازىق-ت ۇلىك, مەديتسينالىق بەتپەردەلەر مەن قورعانىش قولعاپتارى مەن كيىمدەرىن, وزگە دە قۇرالداردى ساتىپ الىپ, تەگىن تاراتىپ بەردى, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىتگۇل حامەنوۆا.
قالاي دەگەندە دە ء«ۇشىنشى سەكتور» اتالاتىن ۇيىمدار بۇگىنگى قوعامنىڭ ءبىر بولشەگى ەكەنى داۋسىز. تەك ولاردىڭ ءىسى سەمينار-ترەنينگتەر مەن كونكۋرستاردى وتكىزۋمەن شەكتەلمەي, ەل ءۇمىت ارتاتىنداي بەلسەندىلىگى ارتا تۇسكەنىن قالار ەدىك. ويتكەنى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قولعا الار بولسا, ءتۇيىنى تارقاتىلماعان ەلدىك ماسەلەلەر ءالى دە كوپ. دەمەك ء«ۇشىنشى سەكتور» مۇشەلەرى «اشىلماعان ارالداردى» باعىندىرۋعا دايىن با؟
اتىراۋ وبلىسى