سارقىرامالار سارىنى

ەلىمىزدە ءىرىلى-ۇساقتى سارقى­­را­ما­­لاردىڭ كوپتىگى سونشا, ءبىرازىنا ءالى كۇن­گە دەيىن اتاۋ دا بەرىلمەگەن. سۇ­لۋ­لى­عىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن سارقىرامالاردىڭ نەبىر كەرەمەتىن شى­­عىس قازاقستان­­نىڭ تاۋ سوقپاقتا­رى­نان كەزدەستىرۋ­گە بولادى. شىعىستاعى كاتونقاراعاي نەمەسە التاي تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, كوز الدىمىزعا بىر­دەن بۇلت­­­تارمەن تالاسقان مۇز­تاۋدىڭ بەي­نە­سى كەلەدى. قوس شىڭدى تاۋدىڭ اتاعى ەلى­­مىزدەن شەت ايماقتاردا دا اسقاقتاپ تۇر. بۇل – ءور التايدىڭ باستى بولسا دا, جالعىز ماقتانىشى ەمەس. ايماعى 643 477 گا تەڭ ۇلتتىق ساياباق كەڭ-بايتاق اڭ­­عارلارعا, تاسىعان تاۋ وزەندەرى مەن ايدىن كولدەرگە, قۋاتتى سارقىرامالارعا باي.

كوككول سارقىراماسى. التاي­دىڭ ەڭ ءىرى سارقىراماسى ۇلكەن كوككول وزەنىنىڭ ساعاسىندا ور­نا­لاسقان. ماڭعاز مۇزتاۋعا كو­تەرىلۋگە نيەتتىلەردىڭ بارلى­عى دەر­لىك كوككولدىڭ كەرەمەتىنە كۋا بولىپ, جول-جونەكەي اتاق­تى سارقىراما جاققا ات باسىن بۇر­ماي كەتپەيدى. قانشا دەگەنمەن, كوككول ونسىز دا تانىمدىق ءتۋريزمنىڭ دارالانعان, ماڭىزدى نىسانى سانالادى. بيىكتىگى 60 مەتر, ەنى 10 مەترگە دەيىن جەتەتىن تىك جارتاستان ارقىراپ اققان الىپ سۋ اعىنى مەن سارقىرامانىڭ بار كەڭىستىگىن جايلاعان مايدا سۋ توزاڭىنىڭ كۇن شۋاعىنا شا­عىلىسقانداعى كورىنىس عاجاپ.

سارقىراما, تاۋ شاتقالى, شىر­شالى-قاراعايلى ارالاس ورمان-قيالداعى ەرتەگى الەمىنىڭ ەسىگىن اشادى. ال تابيعات-انا سىيلاعان شولۋ الاڭىندا وسى ەرتەگىگە قانىق بولىپ, ەستەلىك بولار ادەمى فوتوسۋرەت جاساۋ ءۇشىن بارلىعى الدىن الا ويلاستىرىلىپ قويعانداي.

كوككولگە تەك ەكى جولمەن: جاياۋ نە سالت اتپەن جەتۋگە بولادى. سارقىراما بويىمەن وتەتىن تۋريستىك سوقپاق بەرەل مۇزدىعىنا جول تارتقان ساياحاتشىلار اراسىندا دا اسا تانىمال. جالپى مۇزتاۋعا قاراستى وزەن الاپتا­رىندا ۇزىن سانى 162 تاۋ مۇز­دىعى بار.

قاراكول سارقىراماسى. قا­را­كول كو­لىنىڭ جاعالاۋىنان دا مۇ­­نارلى مۇز­تاۋدىڭ اسەم كو­رى­نىستەرى اشىلادى. وسى ايدىن­دى مەكەن ەتكەن اققايران بالىققا بايلا­نىس­­تى ورىس تىلىندە قاراكولدى «يازە­ۆوە» دەپ اتاعان. كول تەڭىز دەڭگە­يى­نەن 1656 مەتر بيىكتەگى اڭعار­دا ورنالاسقان. عالىمداردىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنسەك, بۇل وڭىر­دە قا­تىن مۇزدىعىنىڭ تارماعى ءوتىپ, كەيىننەن ورنىندا وزەن اعىسى­مەن شايىلىپ كەتكەن شاعىن مورەنا­لار عانا قالعان. كولدەن 5 شاقى­رىم قاشىقتا, عاسىرلار الديلەگەن 20-25 مەترلىك اعاشتاردىڭ ارا­سىمەن وتەتىن باعداردى باس­شىلىققا الساڭىز, كولمەن اتتاس قاراكول سارقىراماسىنا دا جەتەسىز. مۇنداعى ون شاقتى جار­تاستىڭ ورتاق بيىكتىگى 10-12 مەتر. سارقىرامانىڭ تو­مەنگى جا­عىنداعى قۋاتتى سۋ اعىنى اۋەس­­قوي بالىقشىلاردىڭ قاراۋىز با­لىق­تى ولجالاپ قايتۋلارىنا تاپتىرماس مۇم­كىندىك بەرەدى.

اراسان سارقىراماسى. مۇز­تاۋدى ىزدە­سەڭىز, اراسان وزەنىنىڭ اڭعارىنداعى «راحمان بۇلاقتا­رى» كۋرورتتىق ايما­عىنان جاياۋ ەكوسوقپاقپەن سەرۋەنگە شىق­سا­ڭىز, قارعا ورانعان قوس شىڭعا كو­زىڭىز جەتەدى. بۇل ماڭدا اداسىپ كەتۋ قاۋپى جوق. جالعىز جول اراسان كو­لىنىڭ باتىس – وڭتۇستىك-باتىسىنان ءوتىپ, ارمەن قاراي بە­رەلگە اپارادى. 3 شا­قىرىمدىق جول اشىق كۇنى مۇزتاۋدى انىق كورۋگە بولاتىن, اقپاراتتىق تاقتا مەن دەمالىس كۇركەلەرى قۇرىلعان شولۋ الاڭىنا جەتكىزەدى. تاعى 1 شاقىرىمدى ەڭسەرە الساڭىز, اراسان سارقىراماسىنىڭ ءدال ءوزى كوز الدىڭىزعا كەلەدى. ارا­سانعا اپا­رار جولدا اعاش باسپال­داقتارمەن جاب­دىقتالعان تىك ەڭىس­تىككە سالىنعان سوق­پاق بار. بيىكتىگى 5-6 مەترگە جەتەتىن سارقىراما شاعىن جارتاسپەن ەكىگە بو­لىنگەن. وكىنىشكە قاراي 2007 جىلى بۇل جەردىڭ تابيعي يگىلىگى وتقا ورا­نىپ, ءالى كۇنگە دەيىن قالپىنا كەلتىرى­لىپ جاتىر.

راحمان سارقىراماسى. «راح­مان قاي­نارى» كۋرورتىنىڭ ما­ڭىندا, اراسان وزە­نىنىڭ اڭعا­رىندا, وڭتۇستىك-شىعىسقا قا­راي 1,8 شاقىرىم جەردە راحمان سار­قىراماسى بار. ەل اراسىندا سارقىرامانى ارۋدىڭ ءسۇمبىل شاشىنا ۇقساتقان كوركەم تەڭەۋلەر دە كەزدەسەدى. بيىكتىگى 30 مەترگە جەتەتىن راحمان سارقىراماسى كىشىگىرىم بيىكتاۋلى مورەنالىق كولدەن (تەڭىز دەڭگەيىنەن 2265 مەتر بيىكتە) باستاۋ الاتىن بۇ­لاقتان قالىپتاسىپ, راحمان كولى­نە قۇيادى.تۋريستەرگە كەلەسىدەي باع­­دار ۇسىنىلادى: قايىقپەن كول­دىڭ ارعى بەتىنە ءوتىپ, اعاشتان سو­عىلعان سوق­پاقپەن سارقىراماعا قاراي قوزعالۋ. 4 شا­قىرىمدىق سوقپاق نۋ ورماننىڭ ورتا­سىنان سارقىراماعا اۋقىمدى كورىنىس اشى­لاتىن شولۋ الاڭىنا جول سالادى. سۋ گرانيتتى جانە تاقتاتاستى ءۇش دەڭگەيلى تىك جارتاستاردان جىڭىشكە اعىندار تۇزە تومەن قاراي قۇلايدى.

پيالا سارقىراماسى. تەڭىز دەڭ­­گەيىنەن 2370 مەتر بيىكتە ورنا­لاس­قان پيالا سارقىراماسىنا كاتونقا­راعاي ۇلتتىق ساياباعى بويىنشا ۇيىم­داستىرىلعان 22 شاقىرىمدىق «سا­رىمساقتى» تۋرىنا قاتىسۋ ارقىلى جەتە الاسىز. تاستان سالىنعان اتتى ءجۇرىس سوقپاعى سارىمساق وزەنى بويى مەن اسەم بالقاراعاي ورمانى اراسىنان قىزىلقۇم وتكەلىنە دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى. جول­شىباي الا تىشقان, التايدىڭ شي­قىل­داق تورعايى, تيىندەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ودان بولەك, بالقاراعاي تورعايى, جور­عاتورعاي, بايعىز سياقتى قۇستار مەن مۇنداعى جاڭعاقتاردى قورەك ەتەتىن جابايى قاباندار مەن ايۋلاردى كورىپ قالۋىڭىز عاجاپ ەمەس.

شامامەن ورتا جولدا نەگىزگى مارشرۋت ءۇش راديالدى باعىتقا تارماقتالادى: ءبىرىنشىسى, توقتاعۇل شاتقالى, جوعارعى ماراليو­نوك-قارلىعاش كولدەرى, باعدار ۇزىن­دىعى 5 شاقىرىم. ەكىنشىسى, تۇر­پان كولى جانە ءۇشىنشىسى پيالا سار­قى­راماسى. سارقىراما بيىكتىگى 5-6 مەتر. ايتارلىقتاي ءىرى بولماسا دا, ونى قور­شاعان تابيعاتتىڭ كەرەمەتىنە ەش تالاس جوق. تاۋ وزەنى جارتاستان ءپىشىنى كەسەگە ۇقسايتىن كىشىگىرىم كولگە اكەپ قۇيىپ, ءارى قاراي 1 شاقىرىمدىق جەردە سارىمساقتى وزەنىنە قوسى­لادى. قۇلاعان سۋدىڭ دىبىسى سارقىراماعا جاقىنداماستان-اق ەستىلىپ تۇرادى. تۋريستىك باعدار جەلىسى ودان كەيىن دە سارىمساق وزەنى اڭعارىمەن جالعاسادى.

جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, بۇل وڭىردە اتاۋ الماعان سارقىرامالار دا جەتەرلىك. وسى ورايدا بەل­قاراعاي (مەدۆەدكا) اۋى­لى مەن «ياسنايا پوليانا» ماڭىنداعى سار­قىرامالاردى دا اتاپ وتۋگە بولادى.

كاتونقاراعايدىڭ قاي تاراپىنا توق­تاسىڭىز دا, جەرگىلىكتى تۇرعىندار­دان سار­قىرامالارعا شاعىن ساياحات ۇيىم­داس­تىرىپ بەرۋىن سۇراپ كورىڭىز. ال­تايدىڭ قوناقجاي حالقى كەلگەن مەي­مان­نىڭ بەتىن قايتارماي, قاشاندا كو­مەك قولىن سوزۋعا ءازىر تۇرادى. ەگەر ءوز ساياحاتىڭىزدى ساۋاتتى جوسپارلاپ, كا­تونقاراعايدىڭ بار كورنەكتى ورىندارىن ارالاپ شىعۋدى ماقسات ەتسەڭىز, ويلانباس­تان تۋريستىك اگەنت­تىكتەر قىزمەتىنە جۇ­گىنۋگە كەڭەس بەرەمىز.