مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ الدىڭعى شەبى

 

اكىمنىڭ سيپاتى

«ەگەر ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن شىن مانىندە جاقسارت­قىمىز كەلسە, ولاردىڭ وزدەرىن وسى ىسكە بەلسەندى تۇردە تارت­قان ءجون. الداعى ساياسي رەفور­مالاردىڭ بارلىعى حالىقتى مەم­لەكەت باسقارۋ ىسىنە كەڭىنەن قاتىس­تىرۋعا باعىتتالۋى كەرەك. مى­سالى, قوعامدىق پىكىر اۋىل اكىم­دەرىنىڭ سايلاۋ ارقىلى قىز­مەتكە كەلۋىنە قاتىستى سۇرا­نىس­تىڭ ارتقانىن كورسەتىپ وتىر. ...كەلەسى جىلى بىرقاتار اۋى­ل­دىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ وكىلەت­تىك مەرزىمى اياقتالادى. اۋىل اكىم­دەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋىن وتكى­زۋگە بولادى دەپ ويلايمىن». بۇل – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قا­زاق­­ستان حالقىنا جولداۋىندا ايتقان ءسوزى.

ال بۇعان دەيىن جاناما ساي­لان­عان اۋىل اكىمدەرىنىڭ تاجىريبەسى نەنى كورسەتتى؟ جەتىستىگى مەن كەم­شىلىگى قانداي؟ وسى جانە باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەردى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مىسالىندا ساراپتاپ كورسەك.

باتىس قازاقستان وبلىسىندا 151 اۋىلدىق جانە كەنتتىك وكرۋگ بار. وسى وكرۋگ اكىمدەرىن جاناما سايلاۋ ءۇردىسى باستالعالى بەرى بىر­قاتار تاجىريبە جيناقتالدى دەپ ايتۋعا بولادى. باتىس قازاقستان وبلىستىق سايلاۋ كوميسسياسى بەرگەن مالىمەتتەرگە قاراعاندا, 2017 جىلى – وبلىستا اۋىل جانە كەنتتىك وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ 111 سايلاۋى, 2018 جىلى – 36 سايلاۋ, 2019 جىلى – 46 سايلاۋ, 2020 جىلدىڭ ءى جارتىجىلدىعىندا – 19 سايلاۋ وتكەن.

بيىلعى 1 شىلدەدەگى مالىمەت بويىنشا, 151 اۋىل اكىمىنىڭ ىشىندە 142 اكىم, ياعني 94%-ى ءوز قىزمەتىندە. ونىڭ ىشىندە 128 (90,2%) اكىم – ەر ادام بولسا, 14 (9,8%) اكىم عانا ايەل.

اكىمدەردى جاسى بويىنشا جىكتەسەك, 23-29 جاس ارالىعىندا – 5 ادام, 30-39 جاس ارالىعىندا – 42, 40-49 جاس اراسىندا – 45, ال 50 جاستان جوعارى – 50 ادام بار ەكەن.

اكىمدەردىڭ ءبارى دە جوعارى ءبىلىمدى. سونىڭ ىشىندە 45 اكىم – ءبىلىم سالاسىنىڭ مامانى بولسا, 24-ءى – ەكونوميكا جانە بيزنەس سالاسىن مەڭگەرگەن. 22 اكىم زاڭگەر ەكەن. 19 ادام – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ مامانى بولسا, تاعى 16 اكىم ناقتى مال دارىگەرى وقۋىن وقىعان. اكىمدەردىڭ جالپى مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ورتاشا ەڭبەك ءوتىلى 10,5 جىل بولسا, اتقارىپ وتىرعان لاۋازىمداعى ورتاشا ەڭبەك ءوتىلى – 2,8 جىل شاماسىندا.

– بۇگىندە مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگى اۋىل اكىمدەرىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ وزىق تاجى­ريبەلەرىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ, ۇزدىك كاسىبي ءبىلىمى مەن داعدىلارى بار اۋىل اكىمدەرىن انىقتاۋ جانە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا «ۇزدىك اۋىل اكىمى» رەسپۋبليكالىق بايقاۋىن ۇيىمداستىرۋدا. ءبىزدىڭ وبلىسىمىزدا وسى بايقاۋدىڭ اۋماقتىق كەزەڭىندە اقجايىق اۋدانى چاپاەۆ اۋىلىنىڭ اكىمى نۇرتازا نابيدەنوۆ جەڭىپ شىعىپ, رەسپۋبليكالىق بايقاۋعا قاتىسۋعا جولداما الدى. ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردى بولىسكەن بوكەي وردا اۋدانى بيسەن اۋىلىنىڭ اكىمى كەنجەبەك قۇرماشەۆ پەن ءبورلى اۋدانى قاراعاندى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى بيبىگۇل ساعيدۋللينا العىس حاتقا يە بولدى, – دەيدى مەملەكەتتىك قىزمەت ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى باسشىسى, ادەپ جونىندەگى كەڭەس توراعاسى عالىم تۇرسىنباەۆ.

مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىر كەلتىرەتىن تەرىس قىلىقتارى ءۇشىن باتىس قازاقستان وبلىسىندا 2016 جىلى – 1 ادام, 2017 جىلى – 3 ادام, 2018 جىلى – 5 ادام تارتىپتىك جازاعا تارتىلعان ەكەن. 2019 جىلدان بەرى مۇنداي وقيعا قايتالانباعان.

ال ادەپ نورمالارىن بۇزعانى ءۇشىن 2016 جىلى – 3 اكىم, 2017 جىلى – 2 اكىم, 2019 جىلى – 1, 2020 جىلدىڭ قازىرگى كۇنىنە دەيىن 1 اكىم تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان.

 

اكىم نەگە ءجيى اۋىسادى؟

مالىمەتتەرگە قاراساق, 2017 جىلى 151 اكىمنىڭ 111-ءى اۋىسقان, ونىڭ 100-ءى سايلاۋ مەرزىمى اياقتالۋىنا بايلانىس­تى وكىلەتتىگىن توقتاتسا, 2 اكىم باسقا قىزمەتكە اۋىسقان, 1 اكىم زەينەت دەمالىسىنا شىققان, 8 اكىم ءوز ارىزىمەن جۇمىستان بوساعان. 2018 جىلى دا 151 اكىمنىڭ 36-سى اۋىسقان, 5-ءىنىڭ سايلاۋ مەرزىمى بىتسە, 13-ءى باسقا قىزمەتكە اۋىسقان, 1-ەۋى تەرىس قىلىعى ءۇشىن قىزمەتتەن بوساتىلعان, 3 اكىم زەينەت دەمالىسىنا شىققان, 14 اكىم ءوز ارىزىمەن جۇمىستان بوساعان.

2019 جىلى 151 اكىمنىڭ 48-ءى اۋىسقان, 6-ىنىڭ سايلاۋ مەرزىمى بىتكەن, 12-ءسى باسقا قىزمەتكە اۋىسقان, 1-ەۋى تەرىس قىلىعى ءۇشىن قىزمەتتەن بوساتىلعان, 3-ەۋى زەينەت دەمالىسىنا شىققان, 25 اكىم ءوز ارىزىمەن جۇمىستان بوساعان.

2020 جىلدىڭ العاشقى 6 ايىندا 151 اكىمنىڭ 14-ءى اۋىسقان, 3-ءىنىڭ سايلاۋ مەرزىمى اياقتالعان, 4-ءى باسقا قىزمەتكە اۋىسقان, 5-ەۋى زەينەت دەمالىسىنا شىققان, 2 اكىم قىزمەتىن ءوز ءوتىنىشى بو­يىنشا تاپسىرعان.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, تەك 3,5 جىل ىشىندە وبلىستا 31 اكىم باسقا مەملەكەتتىك قىزمەتكە اۋىسسا, 49-ى قىزمەتىنەن ءوز ەركىمەن باس تارتقان. ءاۋ باستا ولاردىڭ اكىم قىزمەتىنە ءوز ەركىمەن ءتۇسىپ, جاناما بولسا دا سايلاۋ ارقىلى ىرىكتەلەتىنىن ەسكەرسەك, ءتورت جىلدىق وكىلەتتىگى بىتپەي تۇرىپ مۇنشاما ادامنىڭ اكىم كرەسلوسىن تاستاپ كەتۋى ويلاندىرماي قويمايدى. اسىرەسە ء«وز ەركىمەن» قىزمەتتەن كەتۋدىڭ استارىندا ءتۇرلى جاعداي جاتۋى مۇمكىن. سوڭعى جىلدارى ءوز ەركىمەن قىزمەتىنەن كەتكەن اكىمدەردىڭ كەتۋ سەبەبى ارنايى جازىلاتىن بولىپتى. بىراق «دەنساۋلىق جاعدايى», «وتباسى جاعدايى» جانە «قونىس اۋدارۋى سەبەپتى» دەگەن تۇسىنىكتەمەلەر ماسەلەنىڭ ءمانىسىن اشپايدى دەپ ويلايمىز.

 

«اۋىل اكىمدەرىن دايارلايتىن ورىن كەرەك»

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى فيليالىنىڭ پروفەسسورى, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, «ۇزدىك مەملەكەتتىك قىزمەتشى» بەلگىسىنىڭ يەگەرى ميربولات نۇرتازين وسىلاي دەيدى. مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ قۇرىلىمى, ونى جەتىلدىرۋ جولدارى تۋرالى كوپ جىلدان بەرى ىزدەنىپ, بىرنەشە كىتاپ شىعارعان ماماننىڭ ويلارى وتە وزەكتى.

– بىزدە مەملەكەتتىك قىزمەت, جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ جانە بيۋدجەت سالاسىنداعى رەفورمالار ءبىر-بىرىمەن ۇيلەسىمسىز جاسالادى. ماسەلەن, اۋىل اكىمى قىزمەتى سايلانبالى لاۋازىم سانالادى. بىراق ءدال وسى قىزمەت اكىمشىلىك مەملەكەتتىك لاۋازىمدار رەەسترىندە ە-R-1 ساناتىمەن تىركەلگەن. ال بۇل لاۋازىم زاڭ بويىنشا بايقاۋ ارقىلى ىرىكتەلۋى كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدەرىنىڭ قىزمەتى ەلىمىزدەگى جاڭا بيۋدجەتتىك رەفورمالار تۇسىندا دا جاڭاشا قاراۋدى تالاپ ەتەدى, – دەيدى ميربولات سۇيەۋ ۇلى.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى جۇيە – اكىم ۇسىنىپ, دەپۋتاتتار تاڭداعان اۋىل مەن كەنت اكىمدەرىن حالىق پىكىرىنە سۇيەنە وتىرىپ جاسالعان سايلاۋ دەۋ قيىن. سوندىقتان تىكەلەي سايلاۋ وتكىزۋ كەرەك.

– اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ – دەموكراتيا باعىتىنداعى قادام. بۇل حالىقتىڭ پسيحولوگياسىن وزگەرتۋ, بيلىككە قاتىسى بارىن ۇعىندىرۋ ءۇشىن دە قاجەت. ايتپەسە بيلىكتىڭ حالىق ۇنىنە قۇلاق اسۋى باسەڭدەپ كەتتى. اسىرەسە بيۋدجەت قارجىسىن جۇمساۋ ماسەلەسىندە بيلىك حالىقپەن اقىلداسپايدى. وسىدان كەيىن حالىق نارازىلىعى كۇشەيە ءتۇستى. مۇنى پرەزيدەنت تە بايقاپ: «ەل ىشىندە نارازىلىقتىڭ كۇشەيۋى – حالىق تۇرمىسىنىڭ تومەندەۋىنەن جانە حالىق تالابىنا بيلىكتىڭ قۇلاق اسپاۋىنان, كەرى بايلانىس بولماعاندىقتان» دەپ اشىق ايتتى. مۇنى تۇزەتۋ كەرەك. بۇل رەفورما سول ءۇشىن كەرەك, – دەيدى پروفەسسور.

ميربولات نۇرتازين تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلەگە نازار اۋدارۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. ول – اۋىل اكىمدەرىنىڭ ساپاسى.

– اۋىلدىق جەردە قابىلەتتى, اقىل-ويى تەرەڭ, ءبىلىمدى, تاجىريبەلى مامان ازايىپ كەتتى. سوڭعى كەزدە اۋىل اكىمدەرىنىڭ ورنىنا مەكتەپ ديرەكتورلارى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور باسشىلارى مەن وكىلدەرى ۇسىنىلىپ ءجۇر. شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى اكىم بولۋدان ات-تونىن الا قاشادى. ويتكەنى ونىڭ جەكە شارۋاسى بار, ەركىن جۇرۋگە ۇيرەنىپ كەتتى, تابىسىن الىپ وتىر, سوندىقتان ول باسقا حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ارقالاۋعا ق ۇلىقسىز. ال اۋىل اكىمى لاۋازىمىنا كوبىنە بۇرىنعى مەكتەپ ديرەكتورى, بۇرىنعى پوليتسيا قىزمەتكەرى كەلەدى. ال ولاردىڭ اۋىلدى باسقارۋ قابىلەتى ناشار, بەيىمى جوق. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ, قايتا جۇمىس ىزدەپ ءجۇرىپ اكىم بولعانداردىڭ دايارلىعى, مەنتاليتەتى, جۇمىستاعى تاجىريبەسى مۇلدە بولەك. ولاردا كوماندالىق ءتاسىل, اكىمشىلىك ءتاسىل, جازالاۋ ءتاسىلى الدا جۇرەدى. اكىمشىلىك قىزمەت – ازاماتتىق قىزمەت. وعان بۇرىنعى قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىن پايدالانۋ, مەنىڭ ويىم­شا, دۇرىس ەمەس. سوندىقتان اۋىل اكىمدەرىن ارنايى دايارلاعان ءجون دەپ ويلايمىن, – دەيدى م.نۇرتازين.

مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ جانە قايتا دايارلاۋ ورتالىعىندا قىزمەت ەتەتىن پروفەسسور ءنۇرتازيننىڭ الدىنا اۋىل اكىمدەرى دە ءجيى كەلەدى. ولاردىڭ ەڭ ءجيى سۇرايتىنى – ء«تورتىنشى بيۋدجەت» ءتارتىبى, قولدانۋ, جەرگىلىكتى جەردە ىسكە اسىرۋدىڭ جاي-جاپسارى. سونداي-اق سالىق سالاسىنداعى وزگەرىستەردى ءبىلىپ, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا بىلىكتىلىگىن ارتتىرعىسى كەلەدى.

راسىندا دا ەلىمىزدە اۋىل اكىمدەرىن دايارلايتىن ارنايى مەكەمە, وقۋ ورنى جوق. مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسى مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ءبىلىمىن جە­تىلدىرۋ جانە قايتا دايارلاۋمەن اينالىسادى. مەملەكەتتىك باسقارۋ ماگيسترلەرىن دايارلايدى. بىراق ارنايى اۋىلدىق دەڭ­گەيدە جۇمىس ىستەي الاتىن, وڭىرلەردە جۇمىس ىستەۋگە بەيىمدەلگەن مامانداردى دايارلانبايدى. «بۇل وتە كەرەك. اۋىلدا باسشىلىق جاساي الاتىن ماماندار دايارلاۋ جوق. بىزدە وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلامالارى ىسكە اسپاي جاتاتىنى سوندىقتان» دەيدى ميربولات سۇيەۋ ۇلى.

– جالپى, اۋىلدىق وكرۋگ – مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ الدىڭعى شەبى. ول جەردە بيلىك وكىلدەرى ۇنەمى حالىقپەن تىكەلەي بايلانىستا جۇرەدى. سوندىقتان اۋىل اكىمدەرىنىڭ ءبىلىمى, مىنەزى, تاربيەسى, مورالدىق تۇرعىدان ادامگەرشىلىگى, حالىقپەن قاتىناس جاساعاندا قوعامدا قالىپتاسقان مورالدىق-ەتيكالىق نورمالاردى قاتاڭ ساقتاۋى اسا ماڭىزدى. اۋىل مەن كەنت اكىمدەرىن دايارلاۋعا كوڭىل ءبولۋ كەرەك, – دەيدى ورالدىق پروفەسسور.

 

جاڭا ۇلگى

2020 جىلى 13 ساۋىردە ورال قالاسى اكىمىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس قالا اۋماعىندا دەركول كەنتتىك وكرۋگى اكىمدىگى قۇرىلدى. قۇرامىنا قالا ماڭىنداعى بىرنەشە ەلدى مەكەن مەن جاڭا شاعىناۋداندار كىرەتىن, 20 مىڭنان اسا تۇرعىنى بار دەركول كەنتىنىڭ اكىمىن سايلاۋ ەرەكشە ءوتتى. بولاشاق كەنت تۇرعىندارى اراسىندا بىرنەشە جينالىس ءوتىپ, وزگەرىستىڭ ءمان-ماقساتى حالىققا ءتۇسىندىرىلدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار اراسىنان القالى ورگان دەپ اتالاتىن جەرگىلىكتى قوعامدىق كەڭەس قۇرىلدى. كەڭەس مۇشەلەرىن حالىق ءوزى ۇسىندى. كەڭەس توراعاسى – بەلگىلى جۋرناليست, بەلسەندى لۇقپان احمەدياروۆ بولدى.

– مامىر ايىنىڭ اياعىندا ورال قالاسىنىڭ اكىمى ابات شىنىبەكوۆ كەنت تۇرعىندارىمەن كەزدەسىپ, جانىنداعى ءۇش ادامدى تانىستىردى. «مىنە, وسى ءۇش كىسى – دەركول كەنتىنىڭ اكىمدىگىنە ۇمىتكەر. اتى-ءجونى وسىنداي, تاجىريبەسى مىناداي» دەپ قىسقاشا ايتىپ ءوتتى. ءبىز بۇل كانديداتتاردىڭ كىم ەكەنىن, ءومىربايانى, وتباسىلىق جاعدايى, ءبىلىمى قانداي ەكەنىن بىلمەدىك. «ابات اباي ۇلى, بۇل كىسىلەردى ءبىز تۇڭعىش رەت كورىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز: ەكى اپتادان كەيىن بۇل ۇمىتكەرلەر كەنتتى دامىتۋ جونىندە ءوز باعدارلاماسىن جاساپ, ءبىزدىڭ الدىمىزدا تانىستىرسىن. ءبىز تاڭداۋدى سودان كەيىن جاسايىق!» دەگەن ۇسىنىس ايتتىق. نەگىزى, زاڭ بويىنشا مۇنداي پروتسەدۋرا جوق ەكەن. بىراق قالا اكىمى ءبىزدىڭ ءسوزىمىزدى جەرگە تاس­تامادى. ءسويتىپ, ەكى اپتادان كەيىن قايتا جينالىپ, ۇمىتكەرلەردىڭ باعدارلاماسىن تىڭدادىق. كەڭەس قۇرامىنداعى 19 ادام ءبىر اۋىزدان جۇبان جۇماعاليەۆتى تاڭدادىق. ويتكەنى جۇبان وسى دەركول كەنتىندە تۇرادى ەكەن. جاس بولسا دا العىر, ءبىلىمدى كورىندى. باعدارلاماسى ۇنادى. وسى تاڭداۋىمىزدى حاتتاماعا ەندىردىك. كەيىن مەن قالالىق ءماسليحاتتىڭ ءار دەپۋتاتىنا تەلەفون شالىپ: «وسىلاي دا وسىلاي, سىزدەر 10 كۇننەن كەيىن ءبىزدىڭ كەنتتىڭ اكىمىن سايلايسىزدار. ۇمىتكەردى تاڭدار الدىندا اۋىلدىڭ قوعامدىق كەڭەسى جينالىسىنىڭ حاتتاماسىمەن تانىسۋىڭىزدى سۇرايمىز» دەپ ءوتىنىش ايتتىم, – دەيدى لۇقپان سايلاۋ ۇلى.

ءبىر ءتاۋىرى, ءوتىنىش ەسكەرىلدى. جۇبان جۇماعاليەۆ 1 ماۋسىم كۇنى كەنت اكىمى بولىپ سايلاندى.

كەنت تۇرعىندارىنىڭ, كەڭەس مۇشەلە­رىنىڭ پىكىرىنە قاراعاندا جاڭا اكىم ازىرگە تۇرعىندار كوڭىلىنەن شىعىپ تۇر. «ويتكەنى ول ءبىزدىڭ پىكىرىمىزبەن ساناسادى, جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنىپ تۇرادى. قىزمەتكە تاعايىندالعان سوڭ العاشقى كەزدەسۋدە: «قۇرمەتتى ارىپتەستەر, كەرەك جۇمىستى كۇن تارتىبىنە شىعارىپ, جوس­پاردى بىرگە قۇرايىق. ۇسىنىس تەك مەنەن بولماسىن. اۋىلدا قانداي ماسەلە بار؟» – دەپ اقىلداستى. ءبىز دە بارىنشا اۋىلىمىزدىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇمىلىپ جاتىرمىز. مىسالى, اۋىل بيۋدجەتى حالىقتىڭ تولەگەن سالىعىنان قۇرالادى. ءبىز قازىر حالىق تولەگەن سالىق اۋىلدىڭ ءوز بيۋدجەتىنە ءتۇسۋى ءۇشىن ارەكەت ەتە باستا­دىق. سالىق كوميتەتىنە باردىق, ولار بىزگە ءتۇسىندىرىپ, ءبىز ونى حالىققا جەتكىزىپ: «قۇرمەتتى اۋىلداستار, «قازپوشتاعا» سالىق تولەۋگە بارعاندا مىناداي بين-گە تولەڭىز, اقشا ءبىزدىڭ اۋىلعا ءتۇسسىن» دەپ ناسيحات جۇرگىزەمىز. وسىلايشا قازىر اۋىل بيۋدجەتىن جيناپ جاتىرمىز» دەيدى لۇقپان.

لۇقپاننىڭ ەسەبىنشە, دەركولدە جىل سايىن شامامەن 50-60 ملن تەڭگە كولەمىندە قارجى جيناۋعا بولادى ەكەن. ارينە, بۇل كوپ اقشا ەمەس, مەكتەپ سالۋ, جول سالۋ سياقتى ۇلكەن ماسەلەلەردى شەشە المايدى. بىراق كوشەنى جارىقتاندىرۋ, اباتتاندىرۋ, جاياۋ جۇرگىنشى جولىن سالۋ, قىستا جولدى قاردان تازالاۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋگە بولادى. اۋىل بيۋدجەتى قالىپتاسقاندا ەڭ ءبىرىنشى تالاپ: جەرگىلىكتى اكىم بيۋدجەت جوباسىن مىندەتتى تۇردە قوعامدىق كەڭەستىڭ تالقىسىنا سالىپ, كەلىسىمىن الادى. قوعامدىق كەڭەستەگى 19 ادام ءبىر اۋىزدان كەلىسپەسە, ماسەلە قايتا تالقىلانۋى ءتيىس.

وسى اۋىلدا كوپتەن شەشىلمەگەن كۇردەلى ماسەلە – دەركول ساياباعى بولاتىن. كوممۋنالدىق مەنشىكتە, مەملەكەت بالانسىندا بولعاندىقتان ساياباق ازىپ-توزىپ كەتكەن. جەتكىلىكتى قارجى بولىنبەيدى. وسى ساياباق ماسەلەسى جاقىندا قوعامدىق كەڭەستە تالقىلانىپ, ونى سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. ءبىر قىزىعى, قالا اكىمدىگى ۇسىنعان ۇلگى جوباداعى كەلىسىم-شارت كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي, قۇجات قايتا ازىرلەنىپ جاتىر ەكەن.

– قوعامدىق كەڭەس – جەرگىلىكتى ءوزىن ءوزى باسقارۋ ۇردىسىندە ەڭ وڭتايلى نۇسقا دەپ ويلايمىن. بۇل اكىم ءۇشىن دە ىڭعايلى. مەن كەنتىمىز ءۇشىن وزەكتى كەز كەلگەن ماسەلەنى قوعامدىق كەڭەس تالقىسىنا سالامىن. ونىڭ ناتيجەسى حاتتاماعا تۇسەدى. كەيىن الدەبىر شەشىمگە تۇرعىندار تاراپىنان نارازىلىق بولسا, ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كەڭەس مۇشەلەرىنە دە تۇسەدى, – دەيدى دەركول كەنتىنىڭ اكىمى جۇبان جۇماعاليەۆ.

 

سايلانعان اكىم & تاعايىندالعان اكىم

وسى جەردە ءبىر قىزىق سۇراق تۋىندايدى. ەرتەڭ اۋىل اكىمدەرىن حالىق تىكەلەي سايلايتىن بولسا, ول اكىمنىڭ جوعارى بيلىكپەن قارىم-قاتىناسى قالاي بولادى؟ حالىق تاڭداعان اۋىل اكىمى جوعارىداعى اكىمگە تولىق باعىنا ما؟ وسى ارادا كەلىسپەۋشىلىك بولسا, كەيبىر مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا كەدەرگى بولماي ما؟

– جەرگىلىكتى اكىم حالىق الدىندا جاۋاپكەرشىلىگىن جوعارى قويىپ, ۇنەمى سول پوزيتسيادا بولسا, كەلىسپەۋشىلىك بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى جوعارى تۇرعان اكىمنىڭ ءوز كوزقاراسى, بيۋدجەت, كادر ماسەلەسىندە ءوز ساياساتى بولادى. ال اۋىل اكىمى حالىققا جاقىنىراق. مىسالى, كەيبىر ماسەلەدە اۋىل اكىمى جوعارىداعى اكىمگە: «كەشىرىڭىز, مەن ءسىزدىڭ بۇل تاپسىرماڭىزدى ورىنداي المايمىن, ويتكەنى حالىق, قوعامدىق كەڭەس بۇعان قارسى» دەپ ايتۋىنا تۋرا كەلەتىن ساتتەر بولادى. بۇل جاعدايدان ەكى تاراپ قالاي شىعاتىنىن بىلمەيمىن, – دەيدى لۇقپان احمەدياروۆ.

– باسشى مەن قاراۋىنداعى قىز­مەت­كەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تالاپتارىن انىقتايتىن ادەپ كودەكسى بار. بولاشاقتا بۇدان وزگە زاڭ الدە ەرەجە قاجەت بولۋى مۇمكىن, – دەيدى پروفەسسور ميربولات نۇرتازين.

جوعارىداعى ساۋالدى جۇبان تۇرار­ ۇلىنىڭ وزىنە دە قويدىق.

– مەنىڭ ويىمشا ونداي كەلىسپەۋشىلىك بولمايدى. سەبەبى قالا اكىمدىگىنەن, وبلىس اكىمدىگىنەن تۇسەتىن تاپسىرمالار دا حالىقتىڭ جاعدايىن شەشۋ ءۇشىن كەلەدى عوي. ايتەۋىر وسى كەزگە دەيىن مۇنداي كەلىسپەۋشىلىك بولعان جوق. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان حالىقتىڭ ۇسىنىستارىن جەتكىزىپ قانا قويماي, ونىڭ ەسەپ-قيسابىن دايىنداپ بەرەمىز. مىسالى, بيىل دەركول بويىنشا 5 جەرگە بالالار ويىن الاڭىن قويامىز دەگەن ەدىك. قالالىق اكىمدىك وسى جوبانىڭ ۇشەۋىن ماقۇلدادى. مىسالى, ءبىزدىڭ ۆەتەلكي, نوۆوسترويكا اۋىلدارى كوپتەن قاراۋسىز قالعان. ول جەردەگى حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن باسشىلىققا جەتكىزگەندە, ولار ءاردايىم تۇسىنىستىكپەن قارايدى. بىراق قالا مەن وبلىس بيۋدجەتىنىڭ مۇمكىندىگىنە دە قاراۋ كەرەك, – دەيدى كەنت اكىمى.

 

P.S. ەلىمىزدە مەملەكەتتىك بيلىك رەفورماسىن زامان تالاپ ەتىپ وتىرعانى شىندىق. بىراق بۇل جاڭارۋعا قوعامنىڭ بارلىق قاباتى بەلسەندى جانە شىنايى قاتىسقاندا عانا ناتيجەلى بولسا كەرەك.

 

باتىس قازاقستان وبلىسى