وسى ۋاقىتقا دەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تاريحىندا بۇرىنعى كومانديرىنىڭ قازاقتىڭ قاراپايىم اۋىلىنا قازاقتىڭ قارا شالىن, بۇرىنعى قول استىنداعى ساربازىن ىزدەپ كەلگەنىن بىلەسىز بە؟ ال مۇنداي وقيعا بولعان. جانە مەنىڭ تۋعان اۋىلىم ورتاققا اكەمنىڭ تۋعان ءىنىسى اسقار پاپامدى (ول كىسىنى ءبارىمىز سولاي اتايتىنبىز) ىزدەپ كەلگەنىن ارادا تۇپ-تۋرا 50 جىل وتكەندە تاعى ءبىر ماقتانىش سەزىمىمەن ەسكە السام كوپتىك ەتپەيتىندەي.
ءى. پولتاۆادان كەلگەن حات
ارادا ءبىر ادامنىڭ عۇمىرىنداي قانشا ۋاقىت جىلىستاپ وتە شىققانىمەن, وسى وقيعانىڭ باستاۋ نەگىزى – سول ءبىر كۇن ءالى ەسىمدە. وندا اۋىلداعى سەگىز جىلدىق مەكتەپتىڭ سوڭعى سىنىبىنا كوشكەن كەزىم. جازدىڭ ءىشى, بالا بىتكەن كانيكۋلدا. ءۇي اراسىندا ەكى-ءۇش-اق ءۇي, كۇنىنە ءبىر اماندىعىمىزدى ءبىلىپ كەتەتىن اسقار پاپام بۇل جولى قاتتى ابىرجىعان كۇيى جىلدام باسىپ كىرىپ كەلدى. ءتۇس مەزگىلى ەدى. انام ءبارىمىز جايباراقات شاي ءىشىپ وتىرعانبىز. قولىندا جاي كونۆەرتتەن مىسى باسىم اۆياكونۆەرت. ءتۇرى ءبىرتۇرلى تولقىپ, وزگەرىپ كەتكەن. مىنا كەلىسى تەگىن ەمەس ەكەندىگىن ءىشىمىز سەزە قويىپ, جالما-جان ورنىمىزدان اتىپ-اتىپ تۇردىق.
– و نە, قاينىم, تىنىشتىق پا؟
ەلەڭدەگەن انامىزدىڭ دا العاشقى ءسوزى وسى بولدى.
– جوق, جەڭگەي. مىنا ءبىر حاتتى جاڭا پوشتاشى گۇلسينا ۋكراينادان دەپ قولىما ۇستاتىپ كەتتى. وندا كىم بار؟!. سوعان جۇرەگىم لۇپىلدەپ, قايىركەشكە وقىتىپ الۋعا (مەنى ەركەلەتىپ وسىلاي اتايتىن) سەندەرگە قاراي تارتتىم,– دەدى داۋسى دىرىلدەپ.
سۇراۋلى جۇزبەن ءبارىمىز قايتا ۇستەل باسىنا جايعاستىق. مەن دە ىلە كونۆەرتتىڭ سىرتىنا ءبىر قاراپ الىپ, «و, و, پولتاۆادان!» دەپ, تاڭدانىسپەن حاتتى اشۋعا كىرىستىم. ول كەزدە جاعىراپيا پانىنەن كەڭەس ەلىندە ءبىز بىلمەيتىن رەسپۋبليكا, قالا بار ما؟!. ءىشى ءبىر نارسەنى سەزدى مە, اسقار پاپام بولسا, ءالى سول تولقىعان, دەگبىرسىز قالپى. قولىمىزدان وعان دەيىن, ودان كەيىن دە ونداعان حاتتار وتكەنى انىق. بىراق ول كەزدە جاڭا شىعىپ جاتقان شاريكتى قالاممەن جازىلعان سول ءبىر حاتتى ۇمىتقان ەمەسپىن. الگى جەردە وزىمشە داۋىستاپ وقۋعا كىرىستىم. پاپام بولسا, توركوز داپتەردىڭ قوس پاراعىنا ەنتەلەپ, بار ىنتا-زەيىنىمەن ودان كوزىن الار ەمەس.
«قىمباتتىم مەنىڭ, قايداسىڭ, بارسىڭ با بۇل ومىردە؟ سەنى ىزدەپ بۇدان بۇرىن دا حات جازعانمىن, وزىمە قايتا قايتىپ كەلدى ول حات. الدە ماعان تاستاپ كەتكەن ادرەسىڭدى اۋىستىرىپ, باسقا جەرگە قونىس اۋداردىڭ با؟ مايداننان ەلگە قايتقان سولداتتار قاراسى كوپ, سەن دە ەشەلونعا ازەر ءمىنىپ كەتىپ ەدىڭ عوي. جولدا جازاتايىم ءبىر نارسەگە ۇشىراپ قالدىڭ با دەپ تە قورقامىن. قۇداي ودان ساقتاسا ەدى. ەسىمنەن ءبىر شىقپايسىڭ. تاعى دا وزىمدە ساقتاۋلى بۇرىنعى ادرەسىڭ بويىنشا سەنى ىزدەپ, وسى حاتتى جازىپ وتىرمىن. امان بولساڭ, بار بولساڭ, تەزىرەك ءبىر حابارىڭدى بەر. اسىعا توسامىن. ساعىنىشتى سالەممەن, وزىڭە ماڭگى قارىزدار قارۋلاس كومانديرىڭ الەكسەي سليۋسارەۆ».
مىنە, وشپەستەي ەسىمدە قالعان, وسى كۇنى سارعايىپ بىتكەن تۇپنۇسقاسىنان اۋدارىلعان, ءبىر ءسوزىنىڭ دە جالعانى جوق حاتتاعى جازىلعان جايدىڭ توقەتەرى وسى. شالا حات تانيتىن پاپام-اي! قوس جانارىنان جاس پارلاپ, كادىمگىدەي جىلاپ وتىر. «مەنى ۇمىتپاعان ساشكەم-اي» دەيدى قولىمنان قايتىپ العان حات پەن كونۆەرتتى قايتا-قايتا كوكىرەگىنە باسىپ. ءارى-بەرى قاراعىشتاپ, جازۋىن سيپاپ, اۋدارىستىرىپ, ويعا كەتەدى دە, تاعى كوزىنە جاس الادى.
سول ساتتەگى ۇيرەنشىكتى تىرلىگىمىزدى وزگەرتىپ جىبەرگەن مىنا توسىن حات ونى وقىعان ماعان دا, باسقالارىنا دا تاڭسىق ەدى.
– پاپا, پاپا, سليۋسارەۆ دەگەن كىم؟ – دەيمىز نە دە بولسا, ءبارىن تەزىرەك ءبىلىپ العىمىز كەلىپ.
– ول ۇرىس دالاسىنان مەن قۇتقارىپ, الىپ شىققان كومانديرىم عوي.
– قالاي الىپ شىقتىڭىز؟ قالاي قۇتقاردىڭىز؟ قاي جەردە؟–دەپ سۇرايمىز تاعى دا ساۋالدان ساۋالدى جاۋدىرىپ.
– ە, ول ۇزاق اڭگىمە, ق ۇلىندارىم. مەن سوعىستا سانينسترۋكتور بولدىم عوي. سانينسترۋكتور دەگەن وق تيگەن ءبىزدىڭ اسكەرلەردى جاراسىن تاڭىپ, قاۋىپسىز جەرگە الىپ شىعادى. سانچاستقا اپارىپ, دارىگەرلەرگە تاپسىرادى. ساشكە كومانديرىمدى دە كەسكىلەسكەن شايقاستا جاۋ وعىنان ەس-ءتۇسسىز جاتقان جەرىنەن سولاي الىپ شىعىپ, كورەر جارىعىنا سەبەپشى بولىپ ەدىم. باسە, ىزدەگەن ەكەن عوي. مەن دە «قايدا ەكەن, بار ما؟» دەپ ىزدەمەدى, ويلامادى دەيسىڭدەر مە؟ ءبارى مىنا ىشتە عوي, ىشتە…
مىنەزى بالاداي, كوڭىلى دالاداي, كەڭقولتىق پاپامنىڭ سول ەكى كوزى جاساۋراعان قالپى جۇرەك تۇسىنا قولىن اپارىپ, ءوز ءومىرىنىڭ ءبىر پارقىنا بويلاتقان سونداعى ءسوزىن تەرەڭ تۇيسىندىك پە ەكەن وندا. قانشا ايتقانمەن ءالى بالامىز عوي.
سودان «اسقاردىڭ مايدانداعى دوسى تابىلىپتى» دەگەن اقجولتاي حابار سول كۇنى-اق اۋىلدا اۋىزدان اۋىزعا تاراپ كەتكەن. كەشكىسىن ەت اسىلىپ, اعايىن-تۋىس «قۇتتى بولسىن» ايتۋعا پاپام ۇيىنە اعىلسىن. اس اراسىندا ارينە, ول كىسىنىڭ اسىقتىرۋىمەن پولتاۆاعا حات تا جازىلعان. حاتتى وقۋىن وقىپ بەرگەنىمىزبەن, مۇنداي جاۋاپتى ءىس بىزگە قايدا؟! قارۋلاسىنىڭ امان-ەسەن بار ەكەنىن, راسىندا كوپ جىل كوكشەتاۋ وبلىسى چكالوۆ اۋدانىنىڭ وكتيابر سەلوسىندا تۇرىپ, بەرتىن عانا اۋىلعا ورالعانىن, حاتتى الىپ, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلىپ جاتقانىن وزىندەي سوعىس ءورتىن بەلۋاردان كەشكەن كەنجە ءىنىسى, ەكى تىلگە بىردەي ماتتاقام كوپەي اعام تاپتىشتەپ تۇرىپ جەتكىزگەن.
ءىى. قاۋىشقان قۇشاقتار
سول حابار ۇلكەن ساپاردىڭ باسى بولىپ, ارادا بەس-التى حات جۇرگەننەن كەيىن پولتاۆا جاعى قوياردا قويماي, پاپام جولعا جينالدى. 1971 جىلدىڭ جازى. ۇستىندە قارا شۇعادان كيتەل ۇلگىسىمەن تىكتىرگەن سۋ جاڭا كاستوم, باسىندا سونداي ءبىر قارالىق شلياپا. قورجىنى سالەم-ساۋقاتقا تولى, بۇكىل اعايىن-تۋىس بولىپ شىعارىپ سالدىق.
سودان ۋكراينادا اۋناپ-قۋناپ ءبىر اي جاتتى. اەروپورتتا كۇتىپ العاننان اياعىن جەرگە تيگىزبەي, بۇكىل تاريحي-مادەني ورىنداردى ارالاتقان, وزدەرى مايدان جولىمەن ءجۇرىپ وتكەن جەرلەرگە, قازا تاپقان قارۋلاستار باسىنا اپارعان. كوكتەم-كۇزدە ەكى تىزەسى سىرقىراپ, اياعى باستىرماي قالاتىن ەدى. سوعان دەيىن دارىگەرگە كورسەتىپ, ەمدەتكەنىنە نە دەرسىڭ. كەلگەنىندە سونىڭ ءبارى قولدان قولعا وتكەن ءبىر-ءبىر سىرلى فوتوسۋرەت ەدى. اراسىندا ءوزى ساباق بەرەتىن پولتاۆا جوعارى اسكەري كوماندالىق بايلانىس ۋچيليششەسىنە الىپ بارعان كەزدەسۋگە دەيىن بار.
– قازاقستاننان كەلگەن قارۋلاس دوسىم دەپ ساحناعا الىپ شىققانىندا, بۇكىل زال دۋ قول شاپالاقتاپ تۇرىپ الدى. اەروپورت باسىندا دا ەكەۋىمىز جىلاپ كورىسىپ, جىلاپ قوشتاستىق,–دەۋشى ەدى, جارىقتىق.
باسقا بازارلىق ءوز الدىنا, «اۋىرعان اياعىڭا جىلى بولسىن» دەپ بەرىپ جىبەرگەن قونىشى ۇزىن, جۇپ-جۇمساق, قولدان باسقان قاراعايداي قارا پيمانى ايتسايشى. «ساشكەمنىڭ بەرگەنى» دەپ كيسە دە, كوزدەن تاسا قىلماي, كۇتىپ كيەتىن.
قوس مايدانگەر دوستىعى وسىلاي حات-حابارمەن جالعاسىپ جاتتى. كەلەسى جازدا ەندى قارۋلاس دوسىن ەلگە پاپام شاقىردى. كوڭىل كەڭ بولعانىمەن, باسپانا جاعى تار, ەسكىلەۋ ەدى. سول كەزدە سيرەك جىلتىر سىردى تاۋىپ, ەدەن مەن ەسىك-تەرەزەنى جايناتىپ, قورا-قوپسى, الباردىڭ ءبارىن لەزدە تۇزەپ بەرگەن كەڭشار ديرەكتورى يۆان شكۋرينسكي مەن بولىمشە باسقارۋشىسى ورىنباي ءالجانوۆ اعامىزعا راحمەت. نە كەرەك, «اسقاردىڭ مايدانگەر دوسى كەلگەلى جاتىر» دەپ بۇكىل اۋىل ءدۇر-ءدۇر ەتەدى. اقىرى سول قۋانىشتى كۇن دە كەلىپ جەتكەن. تورگى بولمەگە جايىلعان كەڭ داستارقان. اعايىن-تۋىس, ەلدىڭ ۇلكەندەرى مەن شارۋاشىلىق باسشىلارى. پودپولكوۆنيك, كەۋدەسىندە ءۇش قىزىل جۇلدىز وردەنى, اسكەري كيىمدەگى الەكسەي اعامىزعا توست بەرىلدى. «نە ايتار ەكەن» دەپ كوز الماي, ەسىك جاقتا الىپ-ۇشىپ تۇرمىز. اسقار پاپامنىڭ سول ءبىر ەرلىگىنىڭ كىلتى مىنا وتىرعاندارعا سوندا اشىلعان.
– مەن سوعىستا روتا كومانديرى ەدىم. جاۋدىڭ دزوتىن جويۋعا بۇيرىق الىپ, ەكى كۇن بويى قارشا بوراعان وقتىڭ استىنان باس كوتەرۋ وڭاي سوقپاعان. قايتكەندە دە, دزوتتى جويماققا قاراماعىمداعى جاۋىنگەرلەردى كەزەكتى ءبىر شابۋىلعا كوتەرە بەرگەنىمدە, اۋىر جارالانىپ, ەس-ءتۇسسىز قۇلاپپىن. سودان قانسىراپ, ءولىم اۋزىندا جاتقانىمدا, باس كوتەرتپەيتىن وققا قاراماي, جانىما جەر باۋىرلاپ وسى اسقار كەلىپ, قاۋىپسىز جەرگە الىپ شىعىپتى. ناستوياششەمۋ سىنۋ كازاحسكوگو نارودا, تەبە اسكار, يا جيزنيۋ وبيازان. ي زا ەتو س وگرومنىم جەلانيەم پريەحال ك تەبە, موي سپاسيتەل…
ادام دەگەن جاقسىلىقتى بۇدان اسىرىپ قالاي ايتۋشى ەدى. ورىستىڭ اسىل ازاماتى اۋىلدىڭ بىركەلكى ءومىرىن اجارلاندىرىپ جىبەرگەن سول ءبىر ەكى اپتادا. كۇندە قوناق, كۇندە شاقىرىس. وبلىس ورتالىعى كوكشەتاۋ, كورىكتى بۋراباي. پاپامنىڭ سوعىس كورگەن تۋعان ىنىلەرى حاسەن, كوپەي اعالارىمىزدان باستاپ, اۋىلداعى كوزى ءتىرى ءاربىر مايدانگەر ءبىر-ءبىر قويدىڭ باسىن تارتىپ, سيرەك قوناعىنا ءتورىن ۇسىنىپ قالۋعا بار. ارا-اراسىندا جۇمىستاعى ورال اعام كەلىپ, دومبىراسىن تارتىپ, ونەرى جەتكەنشە ءبىراز شۇيىركەلەسىپ, كوڭىلدەرىن اۋلاپ كەتەدى.
ەكى ارادا حاتپەن بىرگە پوسىلكا دا ءجۇرۋشى ەدى. پاپام تۇتىنگە سالىپ, نە تۇزداپ جىلقى مەن قويدىڭ جىلى-جۇمساعىن جىبەرسە, ول جاقتان جەمىس, ءۇندى شايى, كيىم-كەشەك كەلەتىن. بۇل ءبىر بۇرىن-سوڭدى ءبىزدىڭ جاق كەزىگە قويماعان ەكى ۇلت وكىلىنىڭ, ەكى مايدانگەردىڭ اراعا قانشاما جىل سالىپ, ءبىر-ءبىرىن ىزدەپ تاپقاننان كەيىنگى ولە-ولگەنشە كەرەمەت ءبىر دوستىعى ەدى.
III. پارىز جالعاسى
1982 جىلى قايتارىنان ءسال عانا بۇرىن پاپامىزدى قيىرداعى سول پولتاۆاعا جانە ءبىر ساپار شەكتىرتىپ, ەكەۋى دە مايدانگەر – ساشكەسى, زوياسىمەن ديدارلاستىرىپ, قازاقشا ايتقاندا, باقۇلداستىرىپ كەلگەن قانداي قۇدىرەتتى كۇش ەكەن؟!. كەلدى دە وتانى, قارۋلاس دوسىنىڭ الدىندا سوڭعى پارىزىن وتەگەن سولداتتاي 73 مۇشەلىندە ءبىر-اق كۇندە جۇرەك تالماسىنان كەتە باردى. ارتىنشا «مەن دە اۋىرىپ جاتىرمىن, اتتەڭ ۇشىپ بارار ەدىم, دارمەن جوق» دەگەن كومانديرىنىڭ تەلەگرامماسى جەتتى…
ويلاپ وتىرسام, مەن دە اسكەردە سانينسترۋكتور بولعان ەكەنمىن. ءوزىمدى جاقسى كورىپ, كوپ ەركەلەتكەن سول پاپامنىڭ جولىن جالعاستىرعانىم با بۇل, كىم ءبىلسىن. ءوزى دە تالايدى وق استىنان الىپ شىقسا, الىپ شىعاتىنداي دەنەلى, زور كىسى ەدى. سانيتارلىق روتاعا تەكتەن-تەك تۇسپەگەنىنىڭ, اجال ارانىنا قارۋلاسىن قايراتتانىپ بەرمەگەنىنىڭ دە ءبىر ءمانىسى وسىندا جاتسا كەرەك. تاريحتا ءبىز جازعان وسى دوستىقپەن اتى قالدى. قايتقاننان كەيىن وزىمىزگە قاراعان التى ۇيگە كومانديرىمەن تۇسكەن سۋرەتىن ءبىر-بىردەن ۇلكەيتىپ العان ەدىك. وتكەن كۇننەن ەندىگى ەسكەرتكىش سول.
شىركىن, سونداعى پولتاۆاعا دا ءبىر ءساتىن سالىپ جول ءتۇسىپ, ءوزىن قاندى شايقاستا تۋرا كەلگەن اجالدان اراشالاپ الىپ قالعان قازاق سولداتىن حان كوتەرىپ وتكەن ورىستىڭ اردا ۇلى الەكسەي نيكولاەۆيچ سليۋسارەۆتىڭ دا باسىنا ءبىر ءتاۋ ەتىپ كەلسە ارتىق بولماس ەدى!..
قايىرباي تورەعوجا,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
كوكشەتاۋ