ونى وركەندەتۋ جاستار ۇلەسىندە
تۇڭعيىق تەرەڭ قۇپياسىن سان عاسىرلار بويى ىشىنە بۇككەن تاۋ-تاسقا, تىلسىم تابيعاتقا ءتىل ءبىتىرۋ اسا قابىلەتتى قىلقالام شەبەرىنىڭ عانا قولىنان كەلەتىندىگى جانە مۇنداي شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ قالىپتاسۋى ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىندىگى ءسوزسىز. قيىندىعى دا, كۇردەلىلىگى دە سول ۇلكەن ومىرگە اياق باسقان جاسوسپىرىمدەردىڭ ونەرگە دەگەن قۇشتارلىعىن ارتتىرۋ, اسىرەسە, ۇستازداردان كاسىبي بىلىكتىلىكتى, جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىندىگى جاسىرىن ەمەس. بۇل ورايدا ەلىمىزدە جاسوسپىرىمدەردى ساندىك قولدانبالى ونەرگە باۋلۋ باعىتىندا بىرقاتار يگى ءىس-شارالاردىڭ دايەكتىلىكپەن جۇزەگە اسىرىلۋى قۇپتارلىق ءجايت. قۇرىلعانىنا جەتپىس جىلدان اسقان ورال تاڭسىقباەۆ اتىنداعى الماتى ساندىك-قولدانبالى ونەر كوللەدجىندە شاكىرتتەردىڭ ۇلتتىق ونەردىڭ كوپتەگەن سالالارىن يگەرۋى باعىتىندا ولارعا مول قامقورلىق جاسالۋدا.
ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ و.تاڭسىقباەۆ اتىنداعى الماتى ساندىك-قولدانبالى ونەر كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور كەرىمباي قىستاۋباەۆتىڭ ەسەپتەۋىنشە, “تامىرى تەرەڭگە كەتكەن قولونەر مۇرالارىن بولاشاق مامانداردىڭ جەتىك بىلۋىنە ىقپال ەتۋ ەڭ ماڭىزدى مىندەت” بولسا, سۋرەتشى شەبەرلىگىنىڭ شىڭى كاسىبي بىلىكتىلىك پەن ىزدەنىستە”. كوللەدج وقۋشىلارىنىڭ ۇلتتىق ۇردىسكە نەگىزدەلگەن ساندىك-قولدانبالى ونەر سالالارىن وقىپ-ۇيرەنۋگە دەگەن ۇمتىلىسى ءوز ءناتيجەسىن بەرۋدە. كوللەدج تۇلەكتەرىنىڭ اراسىندا رەسپۋبليكادا, الىس, جاقىن شەتەلدەردە وتكەن كونكۋرستاردا جۇلدەلى ورىندى يەلەنگەندەر از ەمەس. ۇلتتىق ۇردىسكە نەگىزدەلگەن ساندىك-قولدانبالى ونەر سالالارىن وقىپ-ۇيرەنۋ ارقىلى ءجاسوسپىرىمدەردىڭ تۋعان حالقىنىڭ, تۋعان جەرىنىڭ تاريحىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى ارتا تۇسەدى. بىرنەشە عىلىم سالاسىن قامتىپ, كوپتەگەن شاكىرتتەردى تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ساندىك-قولدانبالى ونەردىڭ قىر-سىرىنا باۋلۋ, ولاردىڭ بىلىكتى مامان بولىپ شىعۋى وقىتۋشىلارعا زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
“قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى”, كسرو جانە قازاقستان سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇشەسى كەرىمباي ىسا ۇلى – قىلقالام شەبەرى رەتىندە قۇندى تۋىندىلارىمەن عانا ەمەس, قاي جۇمىستا بولسا دا ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن دە كورىنىپ جۇرگەن ازامات. جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر ينستيتۋتىندا شيرەك عاسىر كەسكىندەمە-ءمۇسىن فاكۋلتەتىندە دەكان بولعان ءتاجىريبەلى مامان كوللەدجدەگى باسشىلىق قىزمەتىندە دە سول بيىكتەن كورىنۋدە. جۇمىسقا كىرىسكەن ساتتەن باستالعان العاشقى قادام – سالىنعانىنا وتىز-قىرىق جىل, جوندەلمەگەنىنە بەس-التى جىل بولعان ەسكى جاتاقحانانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, وقۋ كورپۋسىنا اينالدىرۋدان باستالدى. ارينە, بۇل اۋىزبەن ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, قيىندىعى باستان اساتىن شىرعالاڭى كوپ شارۋا ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وقۋ ورنىنىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارىنا 56 ميلليون تەڭگە كولەمىندە قارجى ءبولۋىنىڭ كومەگى ايتارلىقتاي مول بولدى. كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن ساۋلەتتى دە ءساندى وقۋ كورپۋسىندا كومپيۋتەرلىك سىنىپتار, وقۋ زالى اشىلىپ, كىتاپ قورى دا كوبەيتىلدى. سونىمەن قاتار, مەديتسينالىق پۋنكت, اسحانا وقۋشىلارعا ءمىنسىز قىزمەت كورسەتىپ, تىگىن شەبەرحانالارى مەن ۇستاحانالار دا شاكىرتتەر يەلىگىنە بەرىلدى. “تۇرمىس تۇزەلمەي, تىرشىلىك تۇزەلمەيدى” دەمەكشى, الماتى ساندىك-قولدانبالى ونەر كوللەدجىنىڭ ديرەكتورى كەرىمباي قىستاۋباەۆ ءوز شاكىرتتەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسىمەن بىرگە, ولاردىڭ تۇرمىستىق, الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا دا باسا نازار اۋدارادى. مۇندا ءبىلىم الۋشىلار اراسىندا اتا-اناسى جوق جەتىم بالالارمەن قاتار, سويلەۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان مۇگەدەك وقۋشىلار دا بار.
تاعدىر قاتىگەزدىگىنە ۇشىراپ, تىلدەن ايىرىلعانىمەن, تابيعات بويلارىنا تالانت سىيلاعان سول شاكىرتتەرىنىڭ كەلەشەگى ۇستاز رەتىندە عانا ەمەس, ازامات رەتىندە ونىڭ جانىن جابىرقاتادى. سوندىقتان دا ءاردايىم ولاردىڭ قولتىعىنان دەمەپ, جۇرەگىنىڭ جىلۋىن ايامايدى. قولونەر ماماندىعىن يگەرگەن ولاردىڭ ەرتەڭگى كۇنى ءوز ەڭبەگىمەن وزدەرىنە كەلەشەككە جول اشۋعا مۇمكىندىگى بولاتىندىعى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. مۇگەدەك بالالار كەزەكتى كانيكۋل كەزىندە اۋىلدارىنا بارىپ كەلۋى ءۇشىن جول اقىلارىمەن قامتاماسىزداندىرىلىپ, قايتكەندە دە ولاردىڭ قاباعىنا كىربىڭ تۇسپەۋىنە قام-قارەكەت جاسالۋدا. ارينە, وقۋ ورنى تاراپىنان جاسالىپ جاتقان مۇنداي كومەك, قامقورلىق ءۇشىن ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ العىسى دا شەكسىز.
كەرىمباي ىسا ۇلى ء“وزىنىڭ تۋعان توپىراعىن سىيلايتىن ادام ماعان جاقسى جاعداي جاسالسا عانا جاقسى سۋرەت سالامىن دەپ شارت قويماۋى كەرەك”, دەگەندى شاكىرتتەرىنە ءجيى ايتادى. بايىرعى وقۋ ورنىندا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ونەر قايراتكەرلەرى ك.دۇيسەنباەۆ, ا.مولداعاليەۆا جانە ماسكەۋ, پەتەربور, تاشكەنت جانە رەسەيدىڭ وزگە دە ءىرى قالالارىندا جوعارى ءبىلىم العان, كاسىپتىك دەڭگەيى جوعارى تاجىريبەلى ۇستازداردىڭ ەڭبەك ەتىپ, ءدارىس بەرۋى وقۋشىلاردىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتۋدە. ءتالىمدى تاربيە مەن ساپالى ءبىلىمدى قاتار ۇشتاستىرۋعا ۇمتىلىس ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە. ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك ونەر وشاعىندا بۇگىنگى كۇنى بەينەلەۋ ونەرى سالاسىندا ون ءبىر ءتۇرلى ماماندىق بويىنشا ماماندار دايارلانۋدا. ولاردىڭ اراسىندا كەسكىندەمە ءمۇسىن جانە ساندىك تەاتر ونەرى, ينتەرەر ديزاينى, كيىم جانە گرافيكالىق ديزاين, كوركەم, توقىما ونەرى جانە مەتالدى, قىشتى, اعاشتى كوركەمدەپ وڭدەۋ سياقتى سالالار بار.
ۇلتتىق مادەني مۇرا دەگەنىمىز – حالىقتىڭ ءتىلى, تاريحى, ادەت-عۇرپى, سالت-ءداستۇرى ەكەندىگى بەلگىلى. ولاي بولسا, ء“داستۇرلى ۇلتتىق قولونەردىڭ ومىرشەڭدىگىن ۇزارتىپ, ونىڭ سىر-سيپاتىن, وزىق ءادىس-تاسىلدەرىن جاس ۇرپاق بويىنا سىڭىرە تاربيەلەۋدە قانداي ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت” دەگەن ساۋالدىڭ ويعا ورالاتىندىعى ءسوزسىز.
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “ەلىمىزدە ءبىلىم بەرۋ سالاسىن رەفورمالاۋدىڭ ستراتەگيالىق مىندەتى – جاڭا ۇلتتىق ۇلگىنى دامىتۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەر شىعارماشىلىق تۇلعانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس” ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ەندى بۇل ماسەلەدە حالقىمىزدىڭ كوركەم مادەنيەتىنىڭ مايەگى, قۇرامداس ءبىر بولىگى – ساندىك قولدانبالى ونەردىڭ وعان قوساتىن ۇلەسى زور. سوندىقتان دا, ءوز ادەت-عۇرپىمىزدى, سالت-سانامىزدى, مادەنيەتىمىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جەتكىنشەك ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق جانە پاتريوتتىق ساناسىن جوعارى ەتىپ تاربيەلەۋىمىز قاجەت. ونىڭ بىردەن-ءبىر جولى – مەملەكەت تاريحى مەن مادەنيەتىنەن زور مالىمەت بەرەتىن مازمۇنى تەرەڭ وقۋلىقتار قۇراستىرۋ. وسىعان وراي, قازاقتىڭ ۇلتتىق قولونەر بۇيىمدارىن جاساۋ تەحنولوگياسىنىڭ ەلەكتروندى وقۋلىقتارىن شىعارۋ دا ماڭىزدى دۇنيە. مەنىڭ ويىمشا, جالپى قولونەر ەڭبەگى نەگىزىندە جاسوسپىرىمدەردىڭ وي-ءورىسىن, ۇستالىق شەبەرلىكتەرىن, ۇلتىمىزدىڭ قولونەر قازىنالارىنا سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرۋدان ارتىق ماقسات بولماۋى ءتيىس. ۇلتتىق مادەني مۇرانىڭ كەلەشەككە جول تارتۋى – بۇگىنگى ىزدەنىسكە تاۋەلدى ەكەندىگى ءسوزسىز, – دەيدى كەرىمباي قىستاۋباەۆ.
شىن مانىسىندە دە, قر مادەنيەت قايراتكەرى, پروفەسسور كەرىمباي ىسا ۇلى ايتسا ايتقانداي, اركىمنىڭ جان-دۇنيەسىنە شەكسىز ماڭگى رۋحاني بايلىق سىيلايتىن حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ونەرىن, ونىڭ ىشىندە قولونەرىنىڭ كەلەشەگىنىڭ كەمەل بولۋى ءۇشىن بولاشاق مامانداردىڭ وعان دەگەن كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگىن قالىپتاستىرۋدىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا زور. كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك دەمەكشى, كوللەدج وقۋشىلارىنىڭ قولىنان شىققان كۇمىستەن, مەتالدان جاسالعان زەرگەرلىك جانە قىشتان, اعاشتان كوركەمدەپ وڭدەلگەن بۇيىمداردان ءجاسوسپىرىمدەردىڭ قابىلەت-قارىمى ايقىن اڭعارىلادى. وقۋ ورنىنىڭ كورنەكتى جەرىنە قويىلعان, كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ادەمى تۋىندىلاردىڭ كوپشىلىگى ءارتۇرلى كونكۋرستاردا جوعارى جۇلدەلەردى يەلەنىپتى. سۇلۋلىق الەمىنەن سىر توگەتىن قانداي دا بولسىن تۋىندىنىڭ قۇپياسى – قولونەر شەبەرىنىڭ وعان دەگەن ەرەكشە قۇشتارلىعىندا بولسا كەرەك. ارينە, ونداعى ۇستاز بىلىكتىلىگىنىڭ ىقپالىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
كەرىمباي ىسا ۇلىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, “قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بەلسەندى وقىتۋ ءادىسىنىڭ كەڭىنەن پايدالانىلۋىنىڭ بەرەرى مول”. مۇنىڭ ءوزى ستۋدەنتتىڭ كاسىپتىك ءبىلىمىنىڭ جوعارى بولۋىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ونىڭ ءوز ويىن ەركىن جەتكىزە ءبىلۋىن قاجەت ەتسە, ەكىنشىدەن, وقۋشىنىڭ ويلاۋ قابىلەتىنىڭ ۇشقىرلىعىن, شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن دە كەڭەيتەدى. “زەر” ءسوزى ادەتتە “التىن” دەگەن ماعىنا بەرگەنىمەن, قازاق زەرگەرلەرىنىڭ سۇيىكتى ماتەريالى كۇمىس بولعاندىعى بەلگىلى. ول وڭاي وڭدەلۋمەن بىرگە, كيەلى ماتەريالدار قاتارىنا جاتادى, كۇمىسپەن ادەتتە تازالىق تۇسىنىگى بايلانىستىرىلادى. “حالقىمىزدىڭ ءسابيدى قىرقىنان شىعاراردا ونى كۇمىس تەڭگە سالىنعان سۋعا شومىلدىرىپ, جاڭا تۇسكەن كەلىنگە ەنەسىنىڭ, قالىڭدىعىنا جىگىتتىڭ قوس بىلەزىك سالۋ ءداستۇرىنىڭ ماڭىزى زور”, دەيدى تاجىريبەلى ۇستاز. اڭگىمە توركىنىنىڭ كۇمىسكە اۋىسۋىنىڭ ءبىر سەبەبى – بولاشاق زەرگەرلەر اراسىندا قازىردىڭ وزىندە كۇمىس بىلەزىك, كۇمىس سىرعالارمەن قاتار, ويۋ-ورنەگى ايشىقتى القالار جاساۋدا وزىندىك قولتاڭباسى بار دارىنداردىڭ كوپتەپ كەزدەسۋىندە بولىپ تۇر.
ورال تاڭسىقباەۆ اتىنداعى الماتى ساندىك-قولدانبالى ونەر كوللەدجى باسشىلارى مەن جالپى ۇجىم ۇستازدارىن بۇگىنگى تاڭدا الاڭداتاتىن, كۇن تارتىبىندە تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – وقۋ ورنى تۇلەكتەرىنىڭ ەرتەڭگى كۇنى جۇمىسپەن قامتىلۋى. كەرىمباي ىسا ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, “بولاشاق ماماندار وقۋدى بىتىرگەن بويدا وندىرىسكە شاقىرىلىپ, ال ەلىمىزدەگى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ باسشىلارى مەن كوللەدج جەتەكشىلەرى الدىن الا شارت جاساسىپ, سۇرانىستار مەن تاپسىرىستار بەرىلسە, ءىستىڭ وڭعا باساتىندىعى ءسوزسىز”. كوركەم ويدىڭ, ۇشقىر ارماننىڭ يكەمدى بالاماسى بولىپ ەسەپتەلەتىن قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگىمەن بەزەندىرىلگەن قانداي دا ءبىر تۋىندىعا قانات بىتىرەتىن ءبىزدىڭ ۇلتتىق ماماندارىمىزعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تۋعىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى زور. مۇنىمەن قوسا جالپى كوپشىلىكتىڭ وتاندىق ونىمگە, انىعىراق ايتقاندا ۇلتتىق ونەر تۋىندىلارىنا ەرەكشە قۇشتارلىعىن وياتىپ, ىستىق ىقىلاسى مەن قۇرمەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ وزەكتىلىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ءايتپەسە “تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى دە ءتاتتى” دەمەكشى ەلگە دەگەن ءسۇيىسپەنشىلىك, پاتريوتيزم قاسيەتى وتاندىق تۋىندىلاردى باعالاۋدان, قۇرمەتتەپ, قاستەرلەۋدەن تۇراتىندىعىن ەسكەرەتىن ۋاقىت جەتكەنى انىق.
تۇسىنە بىلگەن ادامعا ۇلتتىق دۇنيە – مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىلگەن قازاقتىڭ, اتا-بابالاردىڭ اسىل مۇراسى. كەرىمباي قىستاۋباەۆتىڭ ءوزى ايتقانداي, ونىڭ ءوزى شاكىرتتەرىنىڭ بويىنا ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق سانانى, وتانسۇيگىشتىكتى قالىپتاستىرۋعا مۇددەلىلىگى مەن ءوز ارىپتەستەرىنەن دە سونى تالاپ ەتۋىنىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتسا كەرەك. ۇزدىك تۋىندىلارى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ رەزيدەنتسياسىندا, گەرمانيا, يسپانيا, ۇلىبريتانيا, تۇركيا ەلدەرىندە, قازاقستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراجايىندا, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۇراجايىندا جانە شەتەلدەردەگى جەكە ادامداردىڭ كوللەكتسياسىندا ساقتالعان, شەبەرلىك شىڭىنان كورىنگەن سۋرەتشىنىڭ ءجاسوسپىرىمدەرگە قوياتىن تالابىنىڭ جوعارى بولۋى ءوز جەمىسىن بەرۋدە.
قاسيەتتى تۇركىستان توپىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن ازاماتتىڭ تۋىندىلارىندا جۋسان ءيسى بۇرقىراعان ۇلى دالاعا دەگەن ساعىنىشتىڭ, ءسۇيىسپەنشىلىكتىڭ سازىنىڭ سەزىلۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. كەرىمباي شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا ارىپتەستەرى ونىڭ, اسىرەسە, سۋرەتى ساقتالماعان تاريحي تۇلعالار بەينەسىن سومداۋداعى شەبەرلىگىن اتاپ ايتادى. بۇل ورايدا سۋرەتشى قالامىنان تۋعان بايدىبەك بابا پورترەتى وتە ءساتتى تۋىندى ەكەندىگى تالاس تۋدىرماسا كەرەك.
قىرىق جىلعا جۋىق عىلىمي-پەداگوگيكالىق, تۆورچەستۆولىق جانە باسشىلىق قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان كەرىمباي قىستاۋباەۆ كوركەمونەر سالاسىندا بىرقاتار دارىندى ماماندار دايارلاپ شىعاردى جانە بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەرىن ودان ءارى جەتىلدىرە تۇسۋدە. ونىڭ شەبەرلىك شىڭىنا باۋلىعان شاكىرتتەرى حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق كونكۋرستاردىڭ جۇلدەسىن يەلەنۋدە. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستاندىقتارعا جولداۋىندا “ەڭ باستى قۇندىلىعىمىز – وتانىمىز, تاۋەلسىز قازاقستان”, دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن. ال, سول تۋعان ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى – جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق ونەردى وركەندەتۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسىپ, شىعارماشىلىق قابىلەتىن, ىزدەنىسىن ارتتىرۋىنىڭ ماڭىزى زور. ۇستاز تۇجىرىمى دا وسى.
باقىت بالعارينا, الماتى..