جاپونيادا بيلىك اۋىسادى

سيندزو ابەنىڭ بيلىككە كەلۋى دە قىزىق. سوناۋ 2006 جىلعى تامىزدىڭ اياعىندا جاپونيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى رەتىندە العاش رەت قازاقستانعا ساپار شەككەن دزيۋنيتيرو كويدزۋمي ەلىنە ورالا سالا قىركۇيەكتىڭ باسىندا وتستاۆكاعا كەتتى. سودان كەيىن ەل تىزگىنىن ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز ۇستاعان. الايدا جيىرما جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان ەكونوميكالىق ستاگفلياتسيا سالدارىنان ەلدە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ جىلداپ, كەي جىلدارى, ءتىپتى ايلاپ اۋىسا بەرۋى بىرازعا دەيىن قالىپتى جاعدايعا اينالدى. سونىڭ كەسىرىنەن ليبەرالدى-دەموكراتيالىق پارتيا 2009 جىلى ساياسي بيلىكتى وپپوزيتسيالىق دەموكراتيالىق پارتياعا بەرىپ الدى. بەس جىلدىڭ ىشىندە بەس رەت ۇكىمەتباسىن اۋىستىرعان جاپون ەلى اقىرى 2012 جىلى بيلىكتى ابە مىرزاعا ءبىرجولا سەنىپ تاپسىردى. ونىڭ ۇستىنە 2011 جىلعى كوكتەمدەگى الەمدى ءدۇر سىلكىندىرگەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان تابيعي اپات, ءزىلزالانىڭ سالدارى سەكىلدى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالدان جاپون قوعامى عانا ەمەس, حالىقارالىق قاۋىمداستىق تا مەزى بولعان-دى.

بيلىك باسىنداعى لدپ-نىڭ توراعاسى جانە ۇكىمەت باسشىسى لاۋازىمىندا 2021 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن وتىرۋعا زاڭدى قۇقىعى بولعانىمەن, مەزگىلىنەن بۇرىن وتستاۆكاعا كەتۋىنە دەنساۋلىعى باس­تى سەبەپ بولىپ وتىرعانىن ايتقان ابە ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا: «جەتى جىل سەگىز ايعا جۋىق كورسەتكەن قولداۋلارىڭىزعا كوپ راقمەت جانە مەرزىمىنەن بۇرىن ورنىمدى بوساتىپ وتىرعانىما تۇسىنىستىكپەن قاراۋلارىڭىزدى سۇرايمىن», دەپ باسىن ءيىپ حالىققا العىس ايتىپ, مەزگىلىنەن بۇرىن بيلىكتەن كەتىپ وتىرعانى ءۇشىن كەشىرىم سۇرادى.

«بۇل شەشىمدى قابىلداردا بىرەۋمەن كەڭەستىڭىز بە؟ كىممەن اقىلداستىڭىز؟», دەگەن ءجۋرناليستىڭ سۇراعىنا: «بۇل شەشىمدى جەكە ءوز باسىم قابىلدادىم», دەپ جاۋاپ بەرىپ, «مۇراگەرىڭىز رەتىندە كىمدى اتار ەدىڭىز؟», دەگەن سۇراققا: «ونى پارتيا بولىپ بىرىگىپ شەشەمىز, مىنا جەردە مەن ناقتى بىرەۋدىڭ اتىن اتاماۋدى ءجون سانايمىن», دەپ جاۋاپ بەردى. ابەنىڭ وسى سوزدەرىنەن كەيىن ەلدىڭ ساياساتكەرلەرى اراسىندا بيلىك باسىنداعى لدپ-نىڭ كەلەسى توراعاسى, ياعني كەلەسى ۇكىمەت باسشىنىڭ ورنىنا تالاس باستالىپ كەتتى.

مەملەكەتتىك ساياسي جۇيە پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن. حالىق پارلامەنتتىك سايلاۋدا پارتيالار مەن دەپۋتاتتارعا داۋىس بەرىپ, ەڭ كوپ داۋىس جيناعان پارتيا بيلىكتى قولىنا الادى. نەمەسە بىرنەشە ارىپتەس پارتيا بىرىگىپ, قازىرگىدەي كواليتسيالىق ۇكىمەت قۇرادى (لدپ-نىڭ ساياسي ارىپتەسى «كومەيتو» پارتياسى). سوسىن دەپۋتاتتار پارلامەنتتە جاسىرىن داۋىسپەن ۇكىمەت باسشىسىن سايلايدى. ساياسي داستۇرگە سايكەس, پارلامەنتتەگى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن پارتيانىڭ توراعاسى ەڭ كوپ داۋىس جيناپ, پرەمەر-مينيستر بولادى. ال جاڭا سايلانعان پرەمەر-مينيستر ءوزىنىڭ كومانداسىن جاساقتايدى دا, جاڭا مينيسترلەر كابينەتىن «فورمالدى تۇردە» يمپەراتور بەكىتەدى. ءبىزدىڭ تىلمەن ايتقاندا, جاڭا پرەمەر-مينيستر باسقا ۇكىمەت مۇشەلەرىمەن بىرگە يمپەراتوردىڭ اق باتاسىن الىپ شىعادى.

پرەمەر-مينيستر ابەنىڭ وتستاۆكاعا كەتەمىن دەپ جاريالاۋى جاپون پارلامەنتىندەگى كوپشىلىكتى قۇراپ وتىرعان لدپ-نىڭ توراعاسى ورنىن بوساتۋىن بىلدىرەدى. ەندەشە, ونىڭ ورنىنا كىم توراعا اتانادى؟ جاڭا توراعا قالاي سايلانباق, ياعني ەلدىڭ كەلەسى پرەمەر-ءمينيسترى كىم بولماق؟ جاپونياداعى ءدال قازىرگى ەڭ باستى ساياسي سۇراق وسى. ماسەلەنىڭ ءبارى ابەنىڭ لدپ-نىڭ توراعاسى جانە ۇكىمەت باسشىسى لاۋازىمىنان مەرزىمىنەن ءبىر جىل بۇرىن وتستاۆكاعا كەتۋىنە كەلىپ تىرەلەدى. ونىڭ بۇل شەشىمى راسىمەن تەك دەنساۋلىعىنا عانا بايلانىستى ما؟ الدە استارىندا ۇلكەن ساياسات جاتىر ما؟ حالىق اراسىندا پرەمەردىڭ بۇل شەشىمى ناعىز ساياسي ويىننان تۋىنداپ وتىر دەگەن پىكىر ايتىلۋدا.

ەل تاريحىندا ەڭ ۇزاق پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىن اتقارعان, ءۇش رەت لدپ-نىڭ توراعاسىنا سايلانعان ء(تورت رەت ەشكىم توراعا بولماعان, ابە دە وندايعا بارمادى) ۇكىمەت باسشىسى مەرزىمىنەن ءبىر جىل بۇرىن ورنىن بوساتۋ ارقىلى كەلەسى جىلدىڭ كۇزىنە جوسپارلانعان پارتيا باسشىسىنىڭ سايلاۋىنا ءوزىنىڭ ساياسي وپپونەنتتەرى دايىندالىپ ۇلگەرمەۋ ءۇشىن, ءوزىنىڭ ورنىنا ءوزى قالاعان ساياساتكەردى وتىرعىزىپ كەتۋ ءۇشىن قارسىلاستارىنىڭ الدىن وراۋدى كوزدەپ وتىرعانى ءسوزسىز. ەلدە بۇگىندە پارلامەنتتىك سايلاۋ جوسپاردا جوق, سايلاۋ وتكەن كۇننىڭ وزىندە وپپوزيتسيالىق پارتيالار وتە ءالسىز, ولاردىڭ اراسىنان ءدال قازىر لدپ-دان بيلىكتى تارتىپ الا الاتىن ساياسي پارتيا نەمەسە ساياساتكەر شىعا قويماسى انىق. ياعني ابەنىڭ ساياسي قارسىلاستارى سىرتتا ەمەس, ءوزىنىڭ پارتياسىندا.

جالپى, كوروناۆيرۋس باستالعالى بەرى پرەمەر-مينيستر ابەنىڭ اتىنا سىني سوزدەر كوپ ايتىلىپ, قوعام تاراپىنان قولداۋ رەيتينگىسى تومەندەپ كەتكەنى راس. ونىڭ قاۋىپتىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى بىلىكتىلىنە («risk management») جانە ەل باسىنا كۇن تۋعان جاعدايداعى ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىنە كۇمان كەلتىرەتىندەر كوبەيدى. دەگەنمەن ساياسي ساحنادا ابەنىڭ تىرەگى بوپ كەلە جاتقان سەنىمدى سەرىكتەرى كوروناۆيرۋس كەزىندە دە جانىندا بولسا, كوماندا مۇشەلەرى قاتارىندا قانداي دا ءبىر وزگەرىستەر بايقالعان جوق. سول بۇرىنعى ءوزىنىڭ وڭ قولى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جانە قارجى ءمينيسترى تارو اسو, جاپون ەلىنىڭ ساياسي جۇيەسىندە ەڭ ماڭىزدى لاۋازىمداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىن مينيسترلەر كابينەتىنىڭ باس حاتشىسى يوشيحيدە سۋگا, لدپ-نىڭ باس حاتشىسى توشيحيرو نيكاي, لدپ ساياسي كەڭىسىنىڭ توراعاسى فۋميو كيشيدا جانە باسقا دا كوماندا مۇشەلەرى ءوز مىندەتتەرىن اتقارىپ وتىر. اتالعان ارىپتەستەرىنىڭ قولداۋىمەن ابە بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت ساياسي سىناقتان ءوتىپ, پارتيا توراعاسى مەن ۇكىمەت باسشىسى لاۋازىمىنا ءۇش مارتە سايلاندى. ال كوروناۆيرۋسقا قارسى كۇرەسپەن قاتار «پوست ابە» ناۋقانى باستالىپ كەتكەن مىنا جاعداي جاپونيانىڭ ساياسي ساحناسىندا كىمنىڭ كىم ەكەنىن ايقىنداپ بەرگەلى تۇرعان سياقتى. ابەنى كىم قولداپ, ال كىم ونىڭ ورنىنا تالاسپاق. البەتتە, جوعارىدا ايتىلعانداي, ابە ورنىنا ءوزى قالاعان ساياساتكەردى وتىرعىزىپ كەتۋدى كوزدەپ وتىر. ال ول ءۇشىن ابە كىمگە سەنىپ, كىمگە سۇيەنەدى؟

ابەنىڭ پارتيا ىشىندەگى باستى قارسىلاسى – ەلدىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى, لدپ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى شيگەرۋ يشيبا. يشيبا 2012 جىلعى پارتيا توراعاسىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىندا پارتيا مۇشەلەرى اراسىندا ابەدەن كوپ داۋىس جيناعانىمەن, پارلامەنتتەگى دەپۋتاتتار اراسىندا ازىراق داۋىس جيناپ, پرەمەر-مينيسترلىككە جەتە الماي قالدى. يشيبا – پارتيادا اتاق-ابىرويى مىقتى, كوعامدا قولداۋشىلارى كوپ ايگىلى ساياساتكەر. ءدال قازىر ابەنىڭ ەڭ باستى ساياسي قارسىلاسى وسى كىسى. ونىڭ ۇستىنە الدىڭعى سايلاۋلاردا پارتيا مۇشەلەرى يشيبانى كوبىرەك قولداعانى جوعارىدا ايتتى. سوندىقتان كەلەسى جىلدىڭ قىركۇيەگىنە جوسپارلانعان پارتيا توراعاسىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىندا ءدال وسى يشيبا ەڭ كوپ داۋىس جيناۋى ابدەن مۇمكىن.

مىنە, ساياسي ءداستۇردى بۇزىپ, ءتورتىنشى رەت پارتيانىڭ توراعالىعىنا تالاسپاۋدى ءجون كورگەن ابەنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن ورنىنان كەتۋگە قاتىستى شەشىمىنىڭ استارىندا ءدال وسى فاكتور جاتىر. ول ءوزىنىڭ ورنىنا پارتياداعى باستى قارسىلاسىنىڭ كەلۋىن قالامايدى. وعان سەبەپ جەتەرلىك.

پارتيانىڭ ەرەجەسىنە سايكەس, ەگەر بيلىك باسىنداعى پارتيانىڭ توراعاسى, پرەمەر-مينيستر قانداي دا ءبىر توتەنشە جانە شۇعىل سەبەپپەن قىزمەتىنەن كەتسە, ەلدە ساياسي داعدارىس تۋدىرماۋ ماقساتىندا پارتيانىڭ جاڭا توراعاسىن تاڭداۋ ءۇشىن كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ قاجەت. پارتيانىڭ ەرەجەسىنە سايكەس, شۇعىل تۇردە وتكىزىلۋى ءتيىس كەزەكتەن تىس سايلاۋ پارتيانىڭ بارلىق مۇشەلەرى ەمەس, تەك پارتيادان شىققان پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ايماقتىق وكىلدەر اراسىندا وتكىزىلەدى. مىنە, پارتيا مۇشەلەرى اراسىندا ابىرويى مىقتى, بىراق دەپۋتاتتار اراسىندا قولداۋى از يشيبانى بيلىككە جىبەرمەۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى امالى وسى. ابەنىڭ «دەنساۋلىعىما بايلانىس­تى كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرمىن, كەشىرىم سۇرايمىن», دەپ حالىق پەن پارتيا مۇشەلەرىنىڭ كوڭىلىن اۋلاۋعا تىرىسۋى دا سوندىقتان.      

سونىمەن يشيبانى قولدايتىن دەپۋتاتتار مەن باسقا دا پارتيا مۇشەلەرىنىڭ تولىققاندى سايلاۋ وتكىزۋگە قاتىستى تالاپ-تىلەكتەرىنە قاراماستان, 14 قىر­كۇيەكتە تەك پارتيادان شىققان 394 دەپۋتات پەن ايماقتارداعى 141 وكىلدىڭ اراسىندا پارتيانىڭ جاڭا توراعاسىن سايلاماق. دەمەك, يشيبانىڭ لدپ-نىڭ كەلەسى توراعاسى بولۋ مۇمكىندىگى تاعى تومەندەدى. سەبەبى پارلامەنتتە لدپ-دان شىققان دەپۋتاتتار جەتى ءىرى فراكتسياعا بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە بەس بىردەي فراكتسيانىڭ, اسىرەسە لدپ-نىڭ باس حاتشىسى نيكاي مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى اسونىڭ فراكتسيالارىنا كىرەتىن دەپۋتاتتار وسى جولى سايلاۋعا ءتۇسۋدى شەشكەن قازىرگى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ باس حاتشىسى سۋگانى قولدايتىندارىن اشىق ايتىپ وتىر. ونى ەستىگەن باسقا ۇمىتكەرلەر, مىسالى, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى توشيميتسۋ موتەگي مەن قورعانىس ءمينيسترى تارو كونو سياقتى پرەمەرلىككە دامەلى ساياساتكەرلەر بۇل جولى سايلاۋعا قاتىسۋدان باس تارتتى.  

«جەڭىلسەم دە, قالاي جەڭىلەتىنىم ماڭىزدى», دەپ وتىرعان يشيبا: «سۋگا ءوزىنىڭ ساياسي باعدارلاماسىن جاريالاعان جوق, پارتيانىڭ توراعاسى بولسا نە ىستەپ, قالاي قادام باسپاق, بىلمەيمىز. بىلمەي جاتىپ, قولداۋ كورسەتۋ دەگەندى تۇسىنبەيمىن» دەسە, وسى كۇنگە دەيىن ابەنى جان-جاقتى قولداپ كەلگەن 71 جاستاعى تاجىريبەلى ساياساتكەر سۋگانىڭ ءوزى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا: «مەنىڭ ساياساتىم ابەنىڭ وسى كۇنگە دەيىن جۇرگىزىپ كەلگەن ساياساتىن تولىعىمەن جالعاستىرۋ, ساياساتتا ساباقتاستىقتىڭ ساقتالعانى ماڭىزدى» دەپ جاۋاپ بەردى. ابە باستاپقىدا ەلدىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى, لدپ-نىڭ ساياسي كەڭەس توراعاسى كيشيدانى ءوز ورنىنا وتىرعىزىپ كەتۋدى قالاعان بولاتىن. دەگەنمەن بيلىكتەن كەتىپ بارا جاتقان پرەمەر ءىرى فراكتسيالار مەن ابىرويلى ساياساتكەرلەردىڭ ايتقانىنا قارسى شىعا الماي وتىر. كيشيدا وسى جولعى سايلاۋدا تاۋەكەلگە بارىپ, بارىن سالىپ كورمەكشى. ويتكەنى دەپۋتاتتار اراسىندا عانا وتەتىن كەزەكتەن تىس سايلاۋدىڭ ناتيجەسىندە ەكىنشى ورىن العان ساياساتكەر ءبىر جىلدان كەيىن پارتيانىڭ بارلىق مۇشەلەرى اراسىندا وتەتىن كەزەكتى سايلاۋدا پارتيا توراعاسى مەن پرەمەر-مينيسترلىككە باستى ۇمىتكەر اتاناتىنى ءسوزسىز. ال وسى جولى لدپ-نىڭ توراعاسى جانە ۇكىمەت باسشىسى بولىپ سايلانسا, سۋگا كەلەسى جىلعى پارتيانىڭ سايلاۋىنا دەيىن پارلامەنتتىڭ وكىلدەر پالاتاسىن تارقاتىپ, جالپىحالىقتىق پارلامەنتتىك سايلاۋ وتكىزىپ, ول سايلاۋدا ءوزى باسقاراتىن پارتيانى جەڭىسكە جەتكىزۋ ارقىلى بيلىك باسىندا بارىنشا ۇزاق وتىرۋعا تىرىساتىنىن بولجاۋ قيىن ەمەس.

باتىرحان قۇرمانسەيىت, 

جاپونتانۋشى,

ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن