اۋىل شارۋاشىلىعى قاي ۋاقىتتا دا ەل دامۋىنىڭ نەگىزگى وزەگى بولىپ كەلدى. سوڭعى جىلدارى تابىسى مول سانالىپ كەلگەن مۇناي سالاسىنداعى قازىرگى ىركىلىس بىزگە ەكونوميكانىڭ ءداستۇرلى باعىتىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتىپ وتىر. ارينە, مەملەكەتتىڭ اگروسالاعا كورسەتىپ جاتقان كومەگى از ەمەس. وسىنداي قولداۋلار ارقىلى ەگىن كولەمى مولايىپ, مال باسى ارتتى. بىراق بۇل سالادا شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەلەر الدە دە كوپ.
سالادا سان تۇيتكىل بار
مۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا اتاپ ءوتتى. جولداۋدا پرەزيدەنت الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن ءوزىمىزدى تولىق قامتاماسىز ەتۋ, ميلليونداعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەكى جارىم ەسە كوبەيتۋ, سالا ءونىمىنىڭ ەكسپورتىن ەكى ەسە ۇلعايتۋ ءۇشىن اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جونىندەگى جاڭا ۇلتتىق جوبا ازىرلەۋدى تاپسىردى.
اۋىلداعى اعايىن جولداۋداعى وسى جاڭالىقتان ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر.
سوڭعى جىلدارى وبلىستا ءتورت ت ۇلىك سانى كوبەيدى. جىل باسىنداعى مالىمەت بويىنشا وڭىردە ءىرى قارا سانى 324 مىڭعا جەتسە, جىلقى سانى 136 مىڭنان اسقان. ويسىلقارا تۇقىمى دا 45 مىڭنان اسىپ جىعىلعان. ماماندار مال باسىنىڭ ءوسىمى وسىلايشا 1991 جىلعى كورسەتكىشتەن اسقانىن ايتادى. بىراق ت ۇلىك سانى كوبەيگەنىمەن ونىڭ ازىعىن تاۋىپ بەرۋ ۇلكەن ماسەلەگە اينالعانى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتىر. مىسالى, قازىر وبلىسقا مال جەمى قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, ءتىپتى شىعىس قازاقستان وبلىستارىنان تاسىمالدانادى. مىڭداعان شاقىرىمنان جەتكىزىلگەن جەمنىڭ ءتۇيىرى التىن, توزاڭى كۇمىسكە باعالانسا دا, امالى جوق شارۋا ساتىپ الۋعا ءماجبۇر. ويتكەنى ءوزىنىڭ مال جەمى ءۇشىن جۇگەرى, بيداي, ارپا ەگەتىن جەرى جوق. وبلىستاعى ءىرى قارانىڭ 60 پايىزى – جاڭاقورعان اۋدانىندا. قويدىڭ دا جارتىسىنان استامى وسى اۋدان اۋماعىندا باعىلادى.
وسى وڭىردەگى «عىلىمي وندىرىستىك «اگروتەحنولوگيا» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى كەرىمحان ەگىزباەۆ ءوندىرىستى عىلىممەن ساباقتاستىرا جۇرگىزىپ كەلە جاتقان ماماننىڭ ءبىرى. اۋەلىدە قازاقتىڭ اق باس سيىرىن ءوسىرىپ, كەيىنگى جىلدارى امەريكالىق تۇقىم سانتا-گەرترۋدانى كوبەيتۋدى قولعا العان فەرمەر قازىر جەمدى ءوزى دايىنداپ وتىر.
– وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن وبلىس ورتالىعىندا جەم شىعاراتىن ۇلكەن ءوندىرىس ورنى ىسكە قوسىلعانىنان حاباردارمىز. بىراق ونىڭ ءونىمى ءبىز ءۇشىن قىمبات. جالپى, شيكىزات بولماسا ون زاۋىتتى قاتارىنان سالساڭ دا پايدا جوق. قازىر ءبىز بيداي, ارپا, جۇگەرى ەگىپ, وعان ءوزىمىز وسىرگەن كۇرىشتىڭ قالدىعىن قوسىپ, جەم دايىنداپ جاتىرمىز. وسى كۇنگى مىڭداعان گەكتاردى الىپ جاتقان كۇرىش القاپتارىنداعى اۋىسپالى ەگىن تالابى ساقتالماسا, شيكىزاتقا زارۋلىكتەن بۇگىن-ەرتەڭ قۇتىلۋىمىز قيىن, – دەيدى فەرمەر.
قىزىلوردانىڭ قۇراما جەمى قايدا؟
وسىدان 5 جىل بۇرىن قىزىلوردادا قۇراما جەم شىعاراتىن «جانار-اي جەم» زاۋىتى اشىلىپ, ءتورت ت ۇلىك ءوسىرىپ وتىرعاندار ءبىر قۋانىپ قالىپ ەدى. وبلىستىڭ وڭىرلىك كاسىپكەرلىكتى قولداۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «جان-اراي جەم» جشس «بيزنەستىڭ جول كارتاسى 2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا «سبەربانك» ەب اق ارقىلى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە العان.
سونداي-اق «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا سىرتقى ينجەنەرلىك-ينفراقۇرىلىم تارتۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 187 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, ترانسفورماتورلىق پودستانسا, گاز جۇيەسى, سۋ جانە كارىز سۋ جەلىلەرى تارتىلعان. بىراق قازىر كاسىپورىننىڭ اتى ەستىلمەي كەتكەندىكتەن وبلىستىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنا سۇراۋ سالدىق. باسقارمانىڭ دەرەگىنشە, ايماقتاعى مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا سەرپىلىس بەرگەن نىساننىڭ اشىلۋى وبلىسقا سىرتتان جەتكىزىلەتىن قۇراما جەم كولەمىن 20 پايىزعا ازايتىپتى. ءوندىرىس ورنىنىڭ قۋاتى كۇنىنە 80 تونناعا دەيىن ءونىم شىعارۋعا جەتەتىن كورىنەدى.
زاۋىت اۋماعىندا شيكىزات پەن دايىن ءونىمدى ساقتايتىن قويما, اۆتوتارازى, لابوراتوريا مەن قاپتاما تسەحى سالىنىپ, تاۋلىگىنە 150 توننا كۇرىش وڭدەيتىن قۇرال-جابدىقتار قويىلعان. شيكىزاتتىڭ 50 پايىزى وزىنەن شىققاندىقتان قۇراما جەمنىڭ ساتىلۋ باعاسى سىرتتان كەلەتىن ونىمدەرگە قاراعاندا 30-40 پايىزعا ارزان ەكەن. «جالپى كاسىپورىن قىزمەتى بيداي جانە كۇرىش ونىمدەرىنىڭ جينالۋ مەرزىمىنە تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىندە وبلىستا كۇرىش جيناۋ ناۋقانى باستالدى. وسىعان وراي, زاۋىت اي ورتاسىنان اۋا قۇراما جەم شىعارا باستايدى. ءونىمىنىڭ 60 پايىزى وبلىستا ساتىلسا, قالعانى اقتوبە, تۇركىستان وبلىستارىنا جانە شىمكەنت قالاسىنا جونەلتىلۋدە» دەلىنگەن باسقارما مالىمەتىندە.
بىراق كەزىندە جارناماسى جەر جارعان وسى زاۋىتتىڭ اۋىلداعى شارۋاعا شاپاعاتى تيمەگەنى, ءتىپتى كەيبىرەۋىنىڭ بۇل ءوندىرىس ورنى جايلى ەستىمەگەنى تاڭعالدىرادى. ەلدە وسى كاسىپپەن اينالىسىپ جۇرگەندەر ءالى سول شەتتەن كەلگەن جەمدى ساتىپ الىپ ءجۇر. سوندا قىزىلوردانىڭ قۇراما جەمى قايدا كەتىپ جاتىر؟
600 سيىرعا – 6 گەكتار جەر
وسى اۋدانداعى ىرگەلى شارۋاشىلىقتىڭ تاعى ءبىرى – «زامان اتا» شارۋا قوجالىعى. قوجالىق ەتتى تۇقىمداردىڭ ءبىرى سانالاتىن قالماق سيىرىن ءوسىرىپ كەلەدى. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن مالعا بەرىلەتىن سۋبسيديا كولەمى كەمىمەي تۇرعان كەزدە وسى اققورعان اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ وزىندە 18 شارۋا قوجالىعى قۇرىلىپتى. بارلىعى دا مال ءوسىرىپ, ەلدىڭ اۋزى اققا ءتيىپ قالعان ەكەن. مالعا جەم-ءشوپ تاۋىپ بەرۋ مۇڭعا اينالعاسىن سونىڭ كوبى جابىلىپ, قازىر جەتەۋى عانا قالعان.
– مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ جولداۋىندا ءبىزدىڭ سالاعا قاتىستى ماسەلەنى جەردەن باستاعانى تەگىن ەمەس. ءبىز ءۇشىن ەڭ وزەكتىسى سول جايىلىم مەن جەم-ءشوپ بولىپ وتىر. وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن تابىسىمىزدان شىعىنىمىز ارتىپ بارا جاتقاسىن 140 سيىردى ساتۋعا تۋرا كەلدى. كوپ كەشىكپەي مال باسىن ازايتۋىمنىڭ سەبەبىن سۇراپ, وبلىسقا شاقىردى. سول جەردە 600 سيىردى بار بولعانى 6 گەكتار جەرگە باعىپ وتىرعانىمدى ايتتىم. وسىدان كەيىن عانا ماسەلە زەرتتەلىپ, 18 گەكتار جەرگە يە بولدىق. جاسىراتىنى جوق, بۇعان دەيىن كەيبىرەۋلەرگە مال بەرىپ, جەرىن پايدالانعان كەزىمىز بولعان. بيىل العاش رەت ءشوپتى سىرتتان ساتىپ الماي, ءوزىمىز دايىنداپ جاتىرمىز, – دەيدى شارۋاشىلىق توراعاسى زۇلپىحار سىزدىقوۆ.
جەر جوق ەمەس, بار. بىراق, شۇيگىندى القاپتاردىڭ بارلىعىن قولى ۇزىندار الدەقاشان الىپ قويىپتى. بىراق, ولاردىڭ مالى تۇرماق وزدەرىنىڭ بۇل ماڭايدان توبە كورسەتپەگەنىنە ءبىراز ۋاقىت بولعان. شارۋاشىلىق توراعاسى مال كوبەيسىن دەسەك, مىڭداعان گەكتار جايىلىمدىق القاپتى ءتورت ت ۇلىكتى وسىرۋگە تالاپ قىلعاندارعا قايتارۋ كەرەكتىگىن ايتادى.
اۋىلداعى اعايىن دا وسى ماسەلەلەر اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋ جونىندەگى جاڭا ۇلتتىق جوبانى ازىرلەۋدە ەسكەرىلسە دەگەن تىلەك بار.
قىزىلوردا وبلىسى