سەربيا مەن كوسوۆو ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا كەلىستى. اق ۇيدە اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ۇشجاقتى كەلىسسوزدەر ناتيجەسىندە بەلگراد پەن پريشتينا بيلىگى تاتۋلاسۋعا ىقىلاس تانىتتى.
ۆاشينگتوندا وتكەن كەلىسسوزدەرگە د.ترامپتان بولەك سەربيا پرەزيدەنتى الەكساندر ۆۋچيچ پەن كوسوۆونىڭ پرەمەر-ءمينيسترى اۆدۋللا حوتي قاتىستى. جيىن بارىسىندا ەكى ەل اراسىنداعى قوردالانعان كوپتەگەن ماسەلەلەر تالقىلانىپ, شەشىمىن تاپتى.
بىرىنشىدەن, سەربيا مەن كوسوۆو ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا كەلىستى. دەگەنمەن ا.ۆۋچيچ ەكونوميكالىق بايلانىستى جاقسارتۋ ەكى ەل اراسىنداعى ساياسي دۇردارازدىقتىڭ جويىلعانىن بىلدىرمەيتىنىن اتاپ ءوتتى. وقىرمانعا ماسەلە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن وسى جەردە ءسال شەگىنىس جاساساق. كەزىندە كوسوۆو دا, سەربيا دا يۋگوسلاۆيا فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىندا بولعان ەدى. كوسوۆو ول كەزدە سەربيانىڭ قۇرامىنداعى اۆتونوميالىق ايماق مارتەبەسىنە يە-تۇعىن.
وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى وڭىردە قاقتىعىس تۋىنداپ, يۋگوسلاۆيا فەدەراتسياسى تارادى. وسىلايشا بالقان تۇبەگى ءتۇرلى قاقتىعىستىڭ وشاعىنا اينالىپ, ايماقتاعى ساياسي جاعدايلار سان مارتە قۇبىلدى. وسىنداي كەزەڭدە سەربيا بيلىگى كوسوۆونى ءوز اۋماعى دەپ مالىمدەگەن-ءدى. بىراق كوسوۆودا نەگىزىنەن مۇسىلمان الباندار تۇراتىندىقتان, سەربتەرمەن اراداعى ۇلتارالىق جاعداي شيەلەنىسە ءتۇستى. اقىرىندا قاقتىعىسقا حالىقارالىق قوعامداستىق ارالاسىپ, كوسوۆوعا ناتو اسكەرىن كىرگىزدى. بۇۇ-نىڭ بىتىمگەرشىلىك ميسسياسى ءالى كۇنگە دەيىن وسى وڭىردە قىزمەت ەتەدى.
كوسوۆو 1999 جىلدان سەربياعا باعىنۋدان باس تارتسا, 2008 جىلى تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى. ونى بۇۇ-عا مۇشە 192 ەلدىڭ 112-ءسى تاۋەلسىز ەل دەپ تانىسا, 69 ەل رەسمي تۇردە مويىنداعان جوق. ولاردىڭ قاتارىندا سەربيا دا بار. راس, كەيىننەن 15 مەملەكەت ءوز پىكىرىن وزگەرتتى. مىنە, كوسوۆو ەگەمەندىگىن جاريالاعانىمەن ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاعان تۇيتكىلدەر جەتەرلىك. سونىڭ ءبىرى – سەربيامەن اراداعى قارىم-قاتىناس.
اق ۇيدە وتكەن كەلىسسوزدەردىڭ ماڭىزى دا وسىندا. بۇعان دەيىن بالقان تۇبەگىندە كورشى جاتقان ەكى ەلدىڭ اراسىن جالعايتىن بىردە-ءبىر اۆتو جول نە تەمىر جول جوق بولاتىن. كەلىسىمگە سايكەس, ەندىگى جەردە اتالعان ماسەلەنىڭ شەشىمى تابىلماق. سونداي-اق كوسوۆو بالقان تۇبەگى ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ۆيزاسىز ايماققا ەنبەك. قازىرگى تاڭدا بۇل باستاماعا سەربيا, البانيا جانە سولتۇستىك ماكەدونيا قول قويعان. الداعى ۋاقىتتا كەلىسىمگە قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ەۋروپالىق وداققا ەنۋدى كوزدەيدى.
ەكىنشىدەن, پريشتينا ءبىر جىلعا دەيىن حالىقارالىق ۇيىمدارعا كىرۋگە ءوتىنىش بەرمەۋگە مىندەتتەمە الدى. ال بەلگراد بيلىگى وسى مەرزىم ارالىعىندا باسقا مەملەكەتتەردىڭ كوسوۆو تاۋەلسىزدىگىن تانۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋى ءتيىس.
سونىمەن قاتار مامىلەگە كەلگەن رەسمي بەلگراد پەن پريشتينا بيلىگى اقش-تىڭ بىرقاتار ء«وتىنىشىن» ورىنداماق. اتاپ ايتساق, Huawei كومپانياسى ۇسىناتىن 5G تەحنولوگياسىن پايدالانباۋ, «حەزبوللانى» تەرروريستىك ۇيىم دەپ تانۋ جانە سەكسۋالدى ازشىلىقتى قىلمىستىق قۋدالاۋ تۋرالى زاڭنان باس تارتۋ.
ۇشىنشىدەن, كەلىسىم اياسىندا سەربيا تاراپى تەل-اۆيۆتەگى ەلشىلىگىن يەرۋساليمگە كوشىرمەك. كوسوۆو دا اتالعان شاھاردا ديپلوماتيالىق ميسسياسىن اشۋعا كەلىستى. مۇنىڭ ەسەسىنە يزرايل تاراپى كوسوۆونىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىندايدى.
بالقان تۇبەگىندەگى ەكى ەلدىڭ يەرۋساليمنەن ەلشىلىك اشۋى يزرايل ءۇشىن جەڭىسپەن تەڭ. بۇعان دەيىن اقش تاراپى ءوز ەلشىلىگىن وسى قالاعا اۋىستىرىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سىنىنا ۇشىراعان ەدى. ويتكەنى بۇۇ يەرۋساليمدى پالەستينا مەن يزرايلگە تەڭ دارەجەدە تيەسىلى دەپ ەسەپتەيدى. ال اق ءۇيدىڭ سول ارەكەتى بۇعان قارسى كەلگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ قارارىنا دا ساي كەلمەيدى.
وسى وقيعادان كەيىن پىكىر بىلدىرگەن يزرايل پرەمەر-ءمينيسترى بينيامين نەتانياحۋ سەربيا ديپلوماتيالىق ميسسياسىن يەرۋساليمگە كوشىرگەن العاشقى ەۋروپالىق مەملەكەت دەپ مالىمدەدى. ەكى ەلدىڭ ەلشىلىكتەرى كەلەر جىلعى شىلدەگە دەيىن قونىس اۋدارماق.
«دوسىم, سەربيا پرەزيدەنتىن يەرۋساليمدى ءيزرايلدىڭ استاناسى دەپ تانىپ, ەلشىلىگىن سوندا كوشىرۋ جونىندەگى شەشىمىنە العىس ايتقىم كەلەدى. سونداي-اق وسى جەتىستىككە قول جەتكىزۋگە اتسالىسقان دوسىم پرەزيدەنت ترامپقا دا راحمەت», دەدى ب.نەتانياحۋ.
پالەستينا باسشىلارى اق ءۇيدىڭ مالىمدەمەسىنە رەنجۋلى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل قادام ارقىلى د.ترامپ پالەستينانى پايدالانىپ, حالىق الدىندا ابىروي جيناپ, الداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا جەڭىسكە جەتۋدى كوزدەيدى.
«پالەستينا پرەزيدەنت ترامپتىڭ سايلاۋالدى ناۋقانىنىڭ قۇربانىنا اينالدى. ونىڭ كومانداسى كەز كەلگەن قادامعا دايىن. ونى قايتا سايلاۋ ءۇشىن الەمگە كەسىرىن تيگىزەتىن ارەكەتكە بارادى. بۇل بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن يزرايل اراسىنداعى كەلىسىم سەكىلدى تاياۋ شىعىس ءۇشىن جاسالماعان», دەپ جازدى «پالەستينانى ازات ەتۋ ۇيىمىنىڭ» باسشىسى ساەب ەرەكات تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا.
پالەستينالىقتاردىڭ رەنجۋىنىڭ ءجونى بار. بىرىنشىدەن, يەرۋساليمنىڭ مارتەبەسى تۇپكىلىكتى شەشىلگەن جوق. بۇۇ دا, ەۋروپالىق وداق تا شاھاردى ءبولىسۋدى ەۆرەيلەر مەن پالەستينالىقتار ءوزارا شەشۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. ال وعان دەيىن ەش مەملەكەتتىڭ وندا ەلشىلىك اشۋعا قۇقى جوق.
ايتسە دە, اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ 2017 جىلى ۆاشينگتون ەكىگە بولىنگەن يەرۋساليمدى يزرايل استاناسى دەپ تانيتىنىن جانە اقش ەلشىلىگىن تەل-اۆيۆتەن وسى قالاعا كوشىرەتىنىن جاريالاعان. ءبىر جىلدان كەيىن اق ءۇي بيلىگى ءوز ماقساتىنا جەتىپ, ديپلوماتيالىق ميسسياسى يەرۋساليمگە قونىس اۋداردى.
ەكىنشىدەن, تاياۋدا عانا يزرايل مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتۋعا كەلىسكەن-ءدى. بۇل كەلىسسوزدەرگە دە رەسمي ۆاشينگتون ۇيىتقى بولدى. ءباا – يزرايلمەن ديپلوماتيالىق كەلىسىم جاساسقان اراب الەمىندەگى ءۇشىنشى مەملەكەت. پالەستينا بيلىگى امىرلىكتەردىڭ بۇل قادامىن ساتقىندىققا تەڭەگەنى ەسىمىزدە.
«حاماس» ۇيىمى يزرايل مەن ءباا كەلىسىمىن قولدامايتىنىن, بۇل قادام پالەستينا حالقىنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلمەيتىنىن جەتكىزدى. «بۇل كەلىسىم پالەستينا ماسەلەسىن مۇلدەم شەشپەيدى, كەرىسىنشە سيونيستەرگە قولايلى. بۇل كەلىسىم ءيزرايلدىڭ باسىپ الۋىن جالعاستىرا بەرۋىن جانە پالەستينا حالقىنىڭ قۇقىعىن مويىنداماۋىن, ءتىپتى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە قاستاندىق جاساي بەرۋىن جالعاستىرۋعا اسەر ەتەدى», دەگەن ەدى «حاماس» وكىلى.
ۇشىنشىدەن, تاياۋدا يزرايل يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىن اننەكسيا جاساۋ جونىندەگى جوسپارىن جاريالاعان. اننەكسيا ەل تىزگىنىن بيىلعى سايلاۋدا ارەڭ قولىنا ۇستاعان بەنيامين نەتانياحۋدىڭ باستى «كوزىرى».
يزرايل يوردان وزەنىنىڭ باتىس جاعالاۋىن 1967 جىلعى «التى كۇندىك سوعىستا» باسىپ العان. سودان بەرى مۇندا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن قالىپتاستىرۋ ارەكەتى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قازىر ايماقتاعى 140 ەلدى مەكەندە 400 مىڭعا جۋىق ەۆرەي ءومىر سۇرەدى. ال مۇندا ناپاقاسىن ايىرىپ جۇرگەن ارابتاردىڭ سانى 2 ميلليوننان اسادى. بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى دە, بۇۇ دا ەۆرەيلەردىڭ قونىسىن زاڭسىز دەپ سانايدى. سوندىقتان «باتىس جاعالاۋ» ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى شەشىلگەن جوق.
دونالد ترامپتىڭ اراز ەلدەردى تاتۋلاستىرىپ, اراعايىن تانىتۋعا ۇمتىلۋىنىڭ باستى سەبەبى مىنادا. الداعى قاراشا ايىندا اقش-تا پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتەدى. كوروناۆيرۋس ىندەتىن دەر كەزىندە اۋىزدىقتاي الماعاندىقتان, كەيىنگى كەزدە حالىق اراسىندا د.ترامپتىڭ بەدەلى ءتۇسىپ كەتكەن ەدى. سوندىقتان ول ابىرويىن قايتارۋدىڭ بۇكىل مۇمكىندىگىن قاراستىرماق. ەۆرەيلەر مەن ارابتاردى تاتۋلاستىرۋ, سەربتەر مەن الباندارعا اراعايىن بولۋ ارقىلى اقش پرەزيدەنتى ءوزىن مامىلەگەر رەتىندە كورسەتەدى. بۇعان دەيىن اق ءۇي باسشىسىنىڭ سولتۇستىك كورەيامەن كەلىسىمى ءساتسىز اياقتالىپ, يرانمەن ودان ءارى ارازداسىپ قالعانى بەلگىلى. ەندەشە, د.ترامپ «ەكى جەپ بيگە شىعۋدى» كوزدەيتىنى انىق. ياعني مامىلەگەر اتانادى ءارى الداعى سايلاۋدا ابىروي جينايدى.
اق ۇيدەگى جاڭالىقتان كەيىن تۇركيا تاراپى سەربيانىڭ ەلشىلىگىن كوشىرۋ تۋرالى شەشىمىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى.
ء«بىز بۇكىل مەملەكەتتى وسىعان قاتىستى بۇۇ-نىڭ قارارىنا سۇيەنىپ, يەرۋساليمنىڭ تاريحي جانە قۇقىقتىق مارتەبەسىن قۇرمەتتەۋگە, يزرايل-پالەستينا قاقتىعىسىنا قاتىستى قابىلدانعان قاراردى ودان ءارى قيىنداتا تۇسەتىن قادامداردان باس تارتۋعا شاقىرامىز», دەلىنگەن تۇركيا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان مالىمدەمەدە.
قورىتا ايتقاندا, كوسوۆو مەن سەربيانىڭ ەكونوميكالىق مامىلەگە كەلۋى بالقان تۇبەگىندەگى شيەلەنىستى شەشۋگە ىقپال ەتكەنىمەن, كەلىسىمنىڭ كەي تۇستارى ونسىز دا تاياۋ شىعىستا ءورشىپ تۇرعان جانجالدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن.