«كولەڭكەلى ەكونوميكامەن» كۇرەسۋ كولەڭكەمەن كۇرەسۋ ەمەس

– ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى ەسەپكە الىنباي, كولەڭكەدە قا­لىپ كەلەدى. بۇل بيۋدجەت قار­جىسىن ارتتىرۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەر ەدى, – دەدى پرەزي- دەنت. 

«كولەڭكەلى ەكونوميكا» سى­بايلاس جەمقورلىققا جول اشىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتى پرەزيدەنت قار­جى مينيسترلىگىنە قاراس­تى ەكونوميكالىق تەرگەۋ قىز­مەتىنىڭ جۇمىسى نەگىزىنەن «كو­لەڭكەلى ەكونوميكامەن» كۇ­رەسۋ ەكەنىن ەسكەرتتى. ال وعان قارسى كۇرەس قالاي جۇر­گىزىلۋى كەرەك.

GSB UIB ديرەكتورى, ەكونو­ميست ماقسات حالىق: «بيىل ءىجو كولەمى 70 ترلن تەڭ­گەنى قۇرايدى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. ياعني بىل­تىرعى كورسەتكىشتەن ءبىر­شاما جوعارى بولۋى مۇمكىن. كۇنى كەشە پرەزيدەنت «كو­لەڭ­كەلى ەكونوميكانىڭ» كولەمى ءىجو-ءنىڭ ۇشتەن بىرىنە تەڭ ەكەنىن ايتتى, بۇل رەسمي مالىمەت. بەيرەسمي دەرەك ودان الدەقايدا جوعارى, ءتىپ­تى 50-60 پايىز دەگەن دە بول­­جام بار. ەگەر بۇل دەرەك شىن­دىققا جاناساتىن بول­سا, وندا اسا كوپ قاراجات – 30 ترلن تەڭگەدەن ارتىق اقشا «كولەڭكەلى» اينالىمدا ءجۇر دەگەن ءسوز. وسىنشا قار­جى اشىق اينالىمعا شىق­سا, وندا بيۋدجەتتىڭ دە تابى­سى ار­تىپ, تاپشىلىق بولماس ەدى. سىرت­تان قارىز ال­ماي-اق ءبىراز ماسەلەنى ەلى­مىز­دەگى اقشا­مەن دە شەشۋگە مۇم­كىندىك تۋار ەدى», دەيدى.

ساراپشىنىڭ پايىم­دا­ۋ­ىنشا, «كولەڭكەلى ەكونو­مي­كاعا» قارسى كۇرەستىڭ ەڭ ءتيىمدى, دامىعان ەلدەردە تاجى­­ريبەدەن وتكەن ءتاسىلى – تسيفر­­لى تەحنولوگيالاردى مەي­­لىنشە كوپ پايدالانۋ. ما­سەلەن, قازاقستاندا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارا­جات­تىڭ يگەرىلۋ بارىسىنا دا اشىقتىق جەتىسپەيتىنى بەل­­گىلى. ءبىر اۋىل­دا اۋرۋحانا نە­مەسە مەكتەپ سالۋ كەرەك بولسا, بولىنگەن قارجى سول اۋىل­دىڭ بيۋدجەتىنە بىردەن تۇسۋگە ءتيىس. ارادا ەشقانداي دەلدالدار, «شاپكا» الۋشىلار بولماۋى كەرەك. بارلىق ساتۋ-ساتىپ الۋ وپەراتسيالارىندا ادامي فاكتوردى بارىنشا ازايتىپ, تسيفرلى تەحنولوگيالاردى پايدالانعان ءجون.

تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, م.حالىق سالىق ورگان­دارى ءبىرىنشى كەزەكتە ءىرى كا­سىپ­ورىنداردىڭ جۇمىسىنا ارا­لاسپاۋى كەرەك دەپ سانايدى. سەبەبى ادامي قارىم-قاتى­ناس­تار نەعۇرلىم كوبەيگەن سا­يىن سوعۇرلىم سىبايلاس جەم­قورلى فاكتىلەرى دە جيىلەيتىنى تاجىريبەدە تالاي دالەلدەنگەن.

– سالىق ورگاندارىنا ولاردى بارىپ تەكسەرۋگە, قوڭىراۋ سوعىپ شاقىرىپ الۋى­نا تىيىم سالىنۋى كەرەك. ارينە, بۇل ءۇشىن الدىمەن كوم­پانيالاردىڭ جۇمىسى دا اشىق بولعانى ءجون, – دەيدى ساراپشى.

م.حالىقتىڭ پىكىرىنشە, جالپىعا بىردەي تابىس دەكلاراتسياسىن دا ءىس جۇزىنە اسى­راتىن ۋاقىت جەتتى. بۇل  «كو­لەڭكەدەگى» قارجىنىڭ «جارىققا» شىعۋىنا, اينا­لىم­داعى اقشا كولەمىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى.

بەلگىلى ەكونوميست ساپارباي جوباەۆ ايتقانداي, ءىرى كومپانيالار عانا ەمەس, شاعىن جانە ورتا بيزنەستە دە تابىسىن جاسىرۋ, ءونىم كولەمىن نەمەسە باعا­سىن ارزان­داتىپ كورسەتۋ بەلەڭ العان. ماسە­لەن, ازىق-ت ۇلىك شى­­عارۋ­شىلار­دىڭ ءوزى دۇكەن­دەر­گە وتكىزگەن تاۋارىن ازاي­تىپ كور­سەتىپ, ۇستىندەگى قول­ما-قولما قول تابىسىن قال­تاعا باسۋى ۇي­رەن­­شىكتى جاعداي دەۋگە بولادى. سالىقتى از تولەۋ, ءون­دىرىستى دە ازايتىپ كورسەتۋ, جۇ­مىس­شى­نىڭ سانىن دا, ولارعا تولەي­تىن جالاقىنى دا كەمىتىپ كورسەتۋ, ەڭبەكاقىنى كونۆەرتپەن بەرۋ كۇندەلىكتى كوز الدىمىزدا بولىپ جاتقان, بارىمىزگە تانىس جايتتار. ەڭ اياعى كوشەدە قول كوتەرگەن ادامداردى ءىلىپ اكەتەتىن تاكسيس­تەر دە «كولەڭكەلى ەكونوميكاعا» ەڭبەك ءسىڭىرىپ جاتىر دەۋگە بولاتىنداي.

ساراپشىلار كەلتىرگەن دايەك­كە وراي تاعى ءبىر ايتپاي كەتۋگە بول­مايتىن ماسەلە حالىقتىڭ مەن­تاليتەتىنە قاتىستى.

– ەۋروپانىڭ دامىعان ەل­دەرىندە «كولەڭكەدەگى» قار­جى­نىڭ ۇلەسى 2-3 پايىزدان اسپايدى. ولاردا سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دا دەڭگەيى تومەن. ال ءبىزدىڭ ەلدە سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيى دە جوعارى, «كولەڭكەدەگى» اقشا دا كوپ. شەتەلدىكتەر مەيرامحا­نا­عا بارسا دا, قوناقۇيگە تۇسسە دە تۇبىرتەك تالاپ ەتەدى. قازاق­ستاندىقتار بولسا, تاكسيمەن جۇرسە دە, كولىگىن جوندەتسە دە تۇبىرتەك سۇرامايدى. دۇكەندە دە تۇبىرتەك تالاپ ەتۋ ءالى جاپپاي ادەتكە اينالا قويعان جوق. نەگىزى «كولەڭكەدەگى» قارجىنىڭ كوبەيمەۋىنە حالىقتىڭ ءوزى, ءاربىر ازامات مۇددەلى بولۋى كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ حالىق كوپ نارسەنى جابا سالۋعا بەيىمدەۋ.  ەۋروپالىقتار دۇكەندە تۇبىرتەك بەرمەسە, باسقا دا زاڭعا قايشى ارەكەتتەردى كورسە, وعان ەسكەرتۋ جاساۋعا ءتيىستى ورىندارعا حابار­لاۋعا دايىن تۇرادى. بىزدە بۇل ۇساقتىق سانالار ەدى. بۇل مەنتاليتەتتەن ارىلۋىمىز كەرەك, – دەيدى س.جوباەۆ.

GSB UIB ديرەكتورى م.حا­لىقتىڭ دا پىكىرى وسىعان ورايلاس. دەگەنمەن حالىقتىڭ ساناسىن تاربيەلەۋدىڭ دە جولدارى بار.

– جاقىندا زەرتتەۋ جۇر­گىزۋ بارىسىندا قىتايدىڭ تاجىريبەسىنە نازار اۋداردىم. سۋپەرماركەتتەردە ءار تاۋارعا قوسىمشا قۇن سالىعى 12 پايىز دەپ كورسەتىلەدى عوي. سول چەكتىڭ سۋرەتىن ءتۇسىرىپ, ءتيىستى ورىندارعا جىبەرگەن ازاماتتاردىڭ ەسەپشوتىنا سول 12 پايىزدىڭ 2 پايىزىنا تەڭ قارجىنى كەرى اۋدارادى ەكەن. قازاقستاندا دا وسىعان ۇقساس تاجىريبەلەردى ەنگىزسەك, وندا ءار ازامات قوسىمشا تابىس تابۋ ءۇشىن تاۋار العان سايىن تۇبىرتەك تالاپ ەتۋدى ادەتكە اينالدىرار ەدى. «كولەڭكەدەگى» اقشانىڭ «جارىققا» شىعۋىنا بۇل دا اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. نەگىزى, وسىنداي ءادىستى ءبىزدىڭ بانكتەر بىرتىندەپ مەڭگەرىپ جاتىر. قازىر ساۋدا جاساعانى ءۇشىن تۇسەتىن بونۋستار سونىڭ ءبىر كورىنىسى, – دەيدى ساراپشى.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن الماتى, نۇر-سۇلتان سياق­تى ءىرى قالالارداعى قوعامدىق كولىك­تەردە ەلەكتروندى جولاقى بيلەتىن بەرۋ ەنگىزىلە باستاعان-دى. بۇل جاڭاشىلدىقتى ەل بىردەن قابىلداي قويعان جوق, ونى ەنگىزۋ جۇمىستارىندا دا ولقىلىقتار بولعانى جاسىرىن ەمەس. الايدا ۋاقىت وتە كەلە بۇرىن قالا اكىمدىگىنەن سۋبسيديا الىپ وتىرعان اۆتوپاركتەردىڭ شىنايى تابىسى جوعارىلاعانى بەلگىلى بولدى. جاڭا جۇيەنىڭ جولاۋشىلارعا تيىمدىلىگى باي­قالدى. ساراپشىلار وسى تەكتەس جاڭا جۇيەلەردىڭ كوبەيۋى «كولەڭ­كەلى نارىقتى» بىرتىندەپ ىعىس­تىراتىنىن ايتادى.

ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنى­مىزدەي, «كولەڭكەلى ەكونومي­كانىڭ» كولەمىنە قاتىستى پىكىر­لەر اراسىندا الشاقتىق بار. رەسمي دەرەككە, ياعني قارجى مي­نيسترلىگى كەلتىرگەن مالىمەتكە يەك ارتساق, 2016 جىلى ول ءىجو-ءنىڭ 29 پايىزىنا تەڭ بولسا, بىلتىر 24 پايىزعا تومەندەدى. ءۇش جىل ىشىندە ونىڭ ساۋداداعى ۇلەسى 10,7 پايىزعا, كولىك پەن قويمالاۋدا – 17 پايىزعا, اۋىل, ورمان جانە بالىق شارۋاشىلىعىندا – 9,7 پايىزعا, قۇرىلىس سالاسىن­دا – 8,3, ونەركاسىپتە 6,5 پايىزعا كەمىپتى. 2025 جىلعا قاراي «كولەڭ­كەلى ەكونوميكانىڭ» ۇلەسىن ءىجو-ءنىڭ 20 پايىزىنا تەڭ كورسەتكىشكە دەيىن تومەندەتۋ كوزدەلگەن.