ادامدارعا تەز تارالاتىن رۋح كەمىرگىش وسەك پەن وتىرىك ءتارىزدى, مىنا اشكوز ىندەت جۇيتكىگەن بويدا الەمدى ءاپ-ساتتە وراپ, تورتكۇل دۇنيەنىڭ تورىنەن ورىن الدى. ادامزاتتان الا الماي قالعان ءوشى بارداي, جان-جاعىن جالماپ, قارسى كەلگەندى قارماپ, جولىنداعىنى جايپاپ, ءالدىنىڭ قۇتىن قاشىردى, ءالسىزدىڭ ءۇنىن ءوشىردى. ءالى دە ارامىزعا ۋىن شاشقىسى كەلەدى...
دەنساۋلىق – جانىمىزعا اللادان بەرىلگەن الاتاۋداي باق! ناۋقاس ادام ساۋ ادامنىڭ باسىنان ءتاج كورگەندەي, دەنىمىز ساۋشىلىقتا ءومىر جاپ-جارقىن, اپ-اشىق, عاجاپ, كەرەمەت, ءولىمنىڭ ءوزى الىس كورىنەدى. دەسەك تە, بۇ تاجالدىڭ كەشەگى تاياعىن جەگەن ءبىز نە تۇيدىك؟
تاريحتا مۇسا (ع.س) پايعامباردىڭ اللامەن تىلدەسكەن عيبراتتارى ىشىندە «ادامعا اۋرۋدى نە ءۇشىن بەردىڭ؟» دەگەن سۇراعىنا «پەندەم مەنى ءالسىن-ءالسىن ەسىنە السىن دەپ بەردىم» دەگەن جاۋابى بار. كەي بەيباقتار ءالى كۇنگە كىمگە سەنىپ, نەگە سۇيەنەتىنىن, قايدان كەلىپ, قايدا بارا جاتقانىنان حابارسىز, بىلمەيدى, بىلگىسى كەلمەيدى, ويسىز, قامسىز.
نەگىزىندە, ءوزىن جاراتقان جاراتۋشىنى, ءوزىن ومىرگە اكەلگەن اتا-انانى, ءوزىن ۇمىتقان ادامنىڭ اقىرى قۇردىم. ال «اۋرۋ, كەسەل, دەرت دەگەن نە, ولار قايدان جانە قالاي پايدا بولدى, كىم ويلاپ تاپتى, نە ءۇشىن, قانداي ماقساتتا؟» دەگەن سۇراقتارعا «اعزانىڭ ءوسىپ-ءونۋ قابىلەتىنىڭ بۇزىلۋىنان» دەگەن ۋيكيپەديا انىقتاماسى جاۋاپ بولا الا ما؟
ويلانايىقشى, اللا تاعالا ادامزاتقا اۋرۋدى نەلىكتەن جىبەرەدى؟ بۇعان عاسىرلار بويعى عىلىمي زەرتتەۋلەر قاجەت ەمەس. سەبەبى جاۋابىن اللانىڭ ءوزى «پەندەم مەنى ءالسىن-ءالسىن ەسىنە السىن دەپ بەردىم», دەپ ايتىپ تۇر. زەردەلەسەك, ء«السىن-ءالسىن». ال ءبىز تىم بولماعاندا اندا-ساندا ەسكە الامىز با؟ مىنە, ءبىزدىڭ ءبىرىنشى وسال تۇسىمىز – وسى!
دەرت – كۇنامىز بەن قاتەلىگىمىزگە جازا نەمەسە تاعدىرعا بەرىلگەن سىناق. ويتكەنى كوزگە كورىنبەيتىن كەز كەلگەن كەسەل ادامزاتقا دانالىق پەن تۇيسىك اكەلۋشى قۇبىلىس. ماسەلەن, ناۋقاس نەنى ويلايدى؟ ارينە, ءۇش كۇندىك ءومىردى, وتكەنىن, بۇگىنىن, ەرتەڭىن, وكىنىشىن, ساعىنىشىن, كۇناسىن, ساۋاپتى ءىسىن, ۇرپاعىن ويلايدى. ء«ولىپ قالسام نە بولادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ جۇرەگى ءدىرىل قاعادى. ودان دا جاراتۋشىسىنان يمەنىپ, تاكاپپارلىعىن توقتاتسىن, شۇكىر ەتىپ, تاۋبەسىنە كەلسىن, قالعانىن اللانىڭ ءوزى رەتتەيدى. دەرت توقسان توعىز دەسەڭىز, ونىڭ توقسان توعىز ەمى بار. ونىمەن كۇرەسۋ قۇلشىلىق, ەمدەلۋ پارىز. دەرتكە كوڭىل بولمەۋ, بەتىمەن جىبەرۋ, سالعىرت قاراۋ, دەر كەزىندە قارالماۋ, ايىعۋعا نيەتتەنبەۋ, جاندى داۋالاماۋ كۇنانىڭ اۋىرى. اللا تاعالا پەندەسىنىڭ رۋحىن جاڭارتۋ ءۇشىن, كولەمى توزاڭنان دا ۇساق زارەدەي دەرتتى ءتورت پەرىشتەسىمەن جىبەرەدى. وسى تورتەۋ ادامنان قۋاتتى, رەڭدى, تابەتتى جانە كۇنانى الىپ قويادى. ەگەر پەندە جۇرەگىندەگى سەنىممەن دەرتىنىڭ شيپاسىن اللادان كۇتسە, ءۇش پەرىشتە قۋاتىن, رەڭىن, تابەتىن قايىرادى. ال سابىرمەن تاۋبەسىنە كەلسە, كۇناسى قايتارىلمايدى, ياعني كەشىرىلەدى. ء«وزىم جازىلامىن» دەگەن وزىندىك جالاڭ سەنىم قۇر انشەيىن بوس ءسوز بولىپ قالادى, ويتكەنى رۋحتىڭ يەسى اللا! سوندىقتان بولار بابالارىمىز ناۋقاس ادامدى كۇناسىز ساناپ باتا الاتىنى. مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامبارىمىز تاڭ بىلىنەردە «ارالارىڭدا ناۋقاستىڭ كوڭىلىن سۇراعان جان بار ما؟» دەپ, ساحابالارىنا قايىرىلىپ وتىرعان.
ءۇش تاراپقا باعىت العان ادامنىڭ ءاربىر قادامىنا ساۋاپ جازىلادى, كۇنالارى كەشىرىلەدى. بۇل ۇلى جولداعى, ياعني ءبىلىم الۋعا اتتانعان, مەشىتكە قاراي بەتتەگەن, ناۋقاستىڭ كوڭىلىن سۇراۋعا شىققان ادامنىڭ اياعىنىڭ استىنا پەرىشتەلەر قاناتىن توسەيدى. شىعىس مەديتسيناسىنىڭ اتاسى ءابۋ ءالي يبن سينانىڭ: «اۋىرعان ادام, ەمدەۋشى ادام جانە اۋرۋ بار. قايسىسى قايسىسىمەن بىرىگەدى, سولار جەڭەدى», دەگەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون. ەسىمىزدە بولسىن, رۋحتى شاڭ باسسا, دەرت ۇيالايدى.
بويىمىزداعى دەرت ورشىگەندە ءيىس دەگەندى سەزبەدىك, ءدام دەگەندى ۇمىتتىق, اۋرۋحانالار تولدى, جەتە الماي تالىقسىدىق, تىنىستار تارىلدى, ءبىر جۇتىم اۋا, ءبىر ءتۇيىر دارىگە تاۋەلدى بولدىق. ءبىر ورنىندا ۇيەلەگەن قويداي اينالشىقتاپ قالدىق, تىپىرلاپ ىزدەنە بەردىك, شۋلاساق تا جەڭبەدىك, ءابىرجىپ قينالدىق, جىلاپ شارشادىق, سوڭىندا امالدىڭ جوقتىعىن تۇسىندىك. اقىرىندا ەلىمىزدىڭ ەلەۋلى ازاماتتارىن, تالايدىڭ سۇيەنىشتەرىن, قيماستارىن قارا جەرگە كومىپ تىندىق, وزەگىمىز ورتەندى, ازالى كۇيدە قالدىق.
ەلىمىزدەگى ءاربىر مەشىتتىڭ يمام-مولداسى كۇللى مۇسىلمان الەمىمەن بىرگە وتانىمىزداعى بارشا ناۋقاس جانداردىڭ دەرتىنەن ايىعۋىنا جۇما سايىن دۇعا جاسايدى, بۇعان ۇيىعان جاماعات ء«اۋمين!» دەپ الاقان جايادى. مىنە, سول يمامداردى نۇقىپ, مولدالاردى شۇقيتىندار جاقىندارىن جەر قوينىنا جانازالاپ تاپسىرۋعا جابىق مەشىتتەردەن بەت سيپاتار ادام تاپپاي دال بولدى. سىرقاتتانا قالسا, دارىگەردىڭ بىلىكتىسىن ىزدەيتىندەر ينە سالدىرۋ ءۇشىن مەدبيكەلەرگە زار بولدى. ازىن-اۋلاق عالىمدارىمىزدى «تەرىپ» الىپ كەتكەندە, ولاردىڭ قادىرىن تۇسىندىك. ال بۇگىنگى ءزارۋىمىز نە؟
باقىت قايدا بارادى؟ البەتتە, تاتۋلىعى ۇيىعان ەلگە, بىرلىگى تاسىعان جەرگە بارادى. سوندىقتان ءبىرىن-ءبىرى كىنالاعان, ءارى-بەرى تارتىسقان ەمەس, تىنىشتىق ساقتاعان بەيبىت ەل بولۋىمىز كەرەك. تىنىشتىق كىمگە بارادى؟ ارينە, جۇرەگى مەيىرىمگە, رۋحى يمانعا تولى, كوكىرەگى وياۋ ادامعا بارادى. سول ءۇشىن مەشىتتەردەن قاشقان, جاراتۋشىسىن ۇمىتقان ەمەس, يمانىن بايىتقان, قۇدايىن تانىعان ءبىلىمدى ەل بولۋىمىز قاجەت. ال ءبىلىم كىمدە بولادى؟ ارمانى اسقاق, تالابى تاۋداي, عىلىمعا قۇشتار وسكەلەڭ جاستا. سوندىقتان كەشەگى قاسىرەتتەن امان قالىپ, ايىققان ءبىز بۇگىنگى دەمىمىزگە شۇكىر ەتىپ, ومىرىمىزگە وزگەرىس ەنگىزەيىك. الداعى ىقتيمال قاتەرلەردەن امان شىعۋعا نىق سەنىمدە بولايىق. ەندىگى جەردە وربىگەن ۇرپاعىمىزدى يماننىڭ نارىمەن سۋارايىق, قادامىن مەشىت پەن مەدرەسەدەن باستاتايىق, عىلىم جانە بىلىمگە باعىتتايىق, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە دايارلايىق.
شىنداپ كەلگەندە, ءبىزدىڭ ەل قاشاننان يمانعا ءزارۋ. يماندى ەلدە بىرلىك تە, بەرەكە دە, ءبارى دە بولادى. سوندىقتان وسى زارۋلىكتىڭ ورنىن تولتىرۋعا بارىنشا ۇمتىلۋىمىز كەرەك-اق.
نۇرلان قاجى بايجىگىت ۇلى,
ءدىنتانۋشى, يمام