تورتكۇل دۇنيەنى جامان تۇماۋدىڭ ەكپىنى مەن تەپكىسى تالتىرەكتەتىپ جىبەرگەلى ەلدى ازىق-ت ۇلىكپەن قاپىسىز قامتاماسىز ەتۋ جايى ايرىقشا ماڭىزعا يە بولىپ وتىر. سوڭعى ۋاقىتتا الەمنىڭ ءار قيىرىنداعى كەيبىر مەملەكەتتەر ازىق-ت ۇلىكتىڭ تاپشىلىعىن تارتۋدا. جوقشىلىقتىڭ لەبى شارپىماسا دا قازىردەن باستاپ قامدانعان ابزال. وسى ورايدا نۇر-سۇلتان قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ بەلدەۋىندەگى بۇگىنگى احۋالدى ساراپتاپ كورەلىك.
وبلىستىڭ جالپى اۋماعى 300 شاقىرىمدى قۇرايتىن 17 اۋدانى ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنە ەنگىزىلگەن. جەرى كەڭ, ءشوبى شۇيگىن ولكەدە جالعىز نۇر-سۇلتان قالاسىن ەمەس, تۇتاس ەلىمىزدىڭ اۋزىنان اق ماي اعىزاتىن مول مۇمكىندىك بار.
بيىل رەسمي تۇردە ميلليوننان استام تۇرعىنى بار نۇر-سۇلتان قالاسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 88,2 مىڭ توننا ەت جانە ەت ونىمدەرى قاجەت بولسا, اقمولا وبلىسىنىڭ ۇلەسىنە ءبىر جىلدىق كورسەتكىش اياسىنداعى سىباعاسى 29 مىڭ توننا ەكەن. العاشقى جارتىجىلدىقتا بۇل جوسپاردىڭ 33 پايىزى ورىندالعان. ىشكى مۇمكىندىك ءالى دە جەتەرلىك. بۇل ءۇشىن بىزدىڭشە, «كازبيف» كومپانيالار توبى ءتارىزدى ءىرى مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن كوبىرەك اشۋ كەرەك. سەبەپ, اۋىل تۇرعىندارى قارەكەتتەنىپ مال باققانىمەن, باعىمىنداعى قارا مالدىڭ تىرىدەي سالماعىن 18 ايدىڭ ىشىندە 4 تسەنتنەرگە جەتكىزە المايدى. ويتكەنى شارۋانىڭ شارباعىنداعى مال ازىعى جۇتاڭ. بار بولعانى ءشوپ پەن سابان عانا. وزگە جەم تابىلا بەرمەيدى. سول سەبەپتى دە قوراسىنداعى مالدىڭ يگىلىگىن كورە الماي وتىر. ەسەپكە جۇگىنسەك, ءبىر باس قارا مالدى قىستاتىپ شىعارۋ ءۇشىن ەكى تىركەمە ءشوپ كەرەك. بيىل قۇرعاقشىلىق بولۋى سەبەپتى ءشوپ باعاسى دا ءوسىپ كەتتى. قازىر ءبىر تىركەمەسى 40-45 مىڭ تەڭگەگە ساتىلۋدا. ەكى تىركەمەڭىز 90 مىڭ. باعىمىنداعى قارا مالدى قىستان شىعارۋ ءۇشىن جەم دە كەرەك. سوندا تاپقان پايداسى شىعىنىن جابا ما؟ ونىڭ ۇستىنە شارۋانىڭ ءوز ەڭبەگىن اقشاعا شاعىپ ەسەپتەسە, قىپ-قىزىل شىعىن بولىپ شىعار ەدى. جەكە شارۋانىڭ كوسەگەسىن كوگەرتپەي تۇرعانى دا وسى. ال بورداقىلاۋ الاڭدارىنىڭ مۇمكىندىگى زور. دەمەك, مالشى قاۋىم ءتولىن كوتەرىڭكى باعامەن بورداقىلاۋ الاڭىنا تاپسىرسا عانا ازىن-اۋلاق پايدا تاپپاق. ونىڭ ۇستىنە مال تۇقىمى ازىپ كەتكەن. پايداعا شىعۋ ءۇشىن اسىل تۇقىمدى مال باققان ءلازىم.
وبلىس شارۋاشىلىقتارىندا 502 052 باس قارا مال بار. ونىڭ 143 875-ءى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا تيەسىلى. 91 140-ىن شارۋا قوجالىقتارى باعىپ وتىر. ال اۋىلداعى اعايىننىڭ قولىندا 267 037 باس بار. بيىل ءتول توگىنى جامان ەمەس. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءبىرشاما ءوسىم بار. تەك مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ماسەلەسى ولقى سوعىپ تۇر. باعىمداعى مالدىڭ تەك 16,3 پايىزى عانا اسىل تۇقىمدى. ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ مولشىلىعىن جاساۋ ءۇشىن مال تۇقىمىن جاپپاي اسىلداندىرۋ كەرەك. بىرنەشە جىلدان بەرى شەتەلدەن تابىنداپ تاسىپ, ءوز ءتولى ەسەبىنەن كوبەيتىپ جاتساق تا, اسىل تۇقىمدى مالدىڭ قاراسى كوبەيمەي-اق تۇر.
وبلىستا ءتورت ت ۇلىك مال وسىرۋگە مۇمكىندىك كوپ. جەر كولەمى 13 ملن 199 مىڭ گەكتار جەردى قۇراسا, ونىڭ 38 پايىزى ەگىن القاپتارى, قالعانى مال جايىلىمىنا ابدەن جارامدى.
نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا 340,7 مىڭ توننا ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى قاجەت. اقمولا وبلىسى كۇنى بۇرىن بەلگىلەنگەن جوسپار بويىنشا 114,1 مىڭ توننا ءونىم جەتكىزۋى كەرەك. العاشقى جارتى جىلدىقتا بۇل جوسپار 34 پايىزعا ورىندالعان. وبلىستا قازىر وسى ورايدا, ءۇمىت وتىن تۇتاتاتىن بىرقاتار جوبالار جۇزەگە اسىرىلماق. 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءتورت بىردەي ءىرى تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل فەرمالاردا 4900 ساۋىن سيىر باعىلماق. ءسۇت مولشىلىعىن جاسايتىن ءبىر جوبا وسى. ەكىنشىسى, حالىقتىڭ قولىنداعى مال ءسۇتىن ساتىپ الۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ. مۇنىڭ ەكى ءتۇرلى تيىمدىلىگى بار. ءبىرىنشىسى, استانا جۇرتشىلىعىن ساپالى ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىپ, ساۋدا سورەلەرىنەن جاساندى ءسۇتتى ىعىستىرسا, ەكىنشى جاعىنان ەلدەگى مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان مالساق قاۋىم كوپ-كورىم پايدا تابار ەدى.
وبلىستا وتكەن جىلى 383 مىڭ توننا ءسۇت ءوندىرىلىپتى. ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەۋمەن نەبارى 15 كاسىپورىن عانا اينالىسادى. وسى كاسىپورىندار جىل ىشىندە 146 مىڭ توننا ءسۇت ونىمدەرىن دايىنداۋعا قاۋقارلى. تۇتىنۋشىلاردىڭ ىشىندە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تۇرعىندارى دا بار. ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى نۇر-سۇلتان قالاسىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسىنا قاتىسادى. ماسەلەن, تاۋلىگىنە 40 توننا ءسۇت ونىمدەرىن دايىندايتىن تسەلينوگراد اۋدانىنداعى «رودينا» شارۋاشىلىعى بارلىق ونىمدەرىن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ساۋدا سورەلەرىنە جەتكىزەدى. سونداي-اق وبلىستىڭ وندىرگەن ءونىمى ەلوردانىڭ «ەۆرازيا», «الەم», «شاپاعات» ءتارىزدى بازارلارىمەن قاتار 14 ساۋدا ورىندارىندا ساتىلادى.
قازىر وبلىستا تاۋارلى ءسۇت وندىرىسىمەن اينالىسىپ وتىرعان ءىرى 45 شارۋاشىلىق بار. ماسەلەن, «رودينا», «ەسىل-اگرو», «كامىشەنكو», «بەلاعاش» سەرىكتەستىكتەرى. جەكە شارۋاشىلىقتار ءۇشىن تىم اۋىر سوعاتىن بۇل ىسكە بەلسەنە كىرىسەتىندەر سانى از. سوندىقتان تابىس كوزىنىڭ ءبىر سالاسى ءسۇت ءوندىرىسى ەكەنىن سىنالاي ايتىپ كەتكەنىمىز دە ارتىق بولماس. ماسەلەن, بۋراباي اۋدانىنداعى ء«ابدىراحمانوۆ» جەكە كاسىپكەرلىگى وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جۇمىسىن نەبارى ون سيىردان باستاسا, قازىرگى كۇنى ساۋىن سيىردىڭ باسىن 200-گە جەتكىزىپ وتىر. بۇل سالادا سەرپىلىس جاساۋعا دەگەن ۇمتىلىس بار. بۇل ورايدا اقكول اۋدانىنداعى «ەڭبەك», استراحان اۋدانىنداعى «كامىشەنكو», بۇلاندى اۋدانىنداعى «نيكولسكوە», زەرەندى اۋدانىنداعى «اققايىڭ ج» جانە «جاقسىلىق-اگرو» سەرىكتەستىكتەرى اسىل تۇقىمدى ساۋىن سيىرلاردىڭ باسىن كوبەيتپەك. ءبىر جاڭساقتىق, ءار باسىنا ورتا ەسەپپەن 3,5 مىڭ ەۋرودان قاراجات جۇمسالىپ, ەۋروپا ەلدەرىنەن اكەلىنەتىن اسىل تۇقىمدى مالدىڭ دەنى ەتتى باعىتتاعى مال ەكەنىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىز. شەتتەن اكەلىنەتىن مالدىڭ دەنى ءسۇتتى تۇقىم بولعاندا عانا ءسۇت ونىمدەرىنىڭ مولشىلىعىن جاساي الامىز. وعان قوسا جەرگىلىكتى جەردە مال سۇمەسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان شارۋالاردىڭ قولىنداعى ساۋىن سيىردىڭ ءسۇتىن ساتىپ الۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ قاجەت.
بيىل وبلىستا ءسۇت ونىمدەرىن مولايتۋ ماقساتىندا باعىمىندا 50-دەن 100 باسقا دەيىنگى ساۋىن سيىرى بار 18 تاۋارلى ءسۇت فەرماسىن ۇيىمداستىرۋ جوسپارلانعان بولاتىن. قازىر التاۋى جۇمىس ىستەۋدە. قالعانى قارجى ماسەلەسىن قاراستىرۋدا. بۇل ورايدا مەملەكەت تاراپىنان قىرۋار قامقورلىق جاسالىپ وتىرعانىن ەكپىن ءتۇسىرىپ ايتا كەتۋگە بولادى. ماسەلەن, شاعىن شارۋا قوجالىقتارى وتكەن جىلى وندىرگەن ءاربىر ليتر ءسۇت ءۇشىن 10 تەڭگە سۋبسيديا الىپ كەلسە, بيىل تامىز ايىنان باستاپ 20 تەڭگە الاتىن بولدى. ال 400 باستان جوعارى مال باعاتىن اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنا وندىرىلگەن ءسۇتتىڭ ءار ءليترى ءۇشىن 45 تەڭگەدەن سۋبسيديا تولەنەدى. ايتا قالارلىقتاي جاردەم ەمەس پە؟ جالپى, وڭىردە ءسۇت ونىمدەرىن سۋبسيديالاۋعا 1 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى بولىنگەنىن ايتاتىن بولساق, قامقورلىقتىڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە ەكەنى بەلگىلى بولار ەدى. وسى ارادا سۋبسيديانىڭ قايتارىمى قانشالىقتى ناتيجەلى بولىپ وتىر دەگەن سۇراق تا تۋى مۇمكىن. الاعان قولدىڭ بەرەگەن بولۋى دا كەرەك ەمەس پە؟
سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەتىن بولساق, 2019 جىلى ەلىمىز 63 مىڭ توننا ەتتى شەتەلگە شىعارعان. جەر اۋماعى ءبىزدىڭ ءبىر وبلىسىمىزداي عانا بەلارۋس ءبىر جىل ىشىندە 105,7 مىڭ توننا ەت ونىمدەرىن سىرتقا ەكسپورتتاپ, 1 ملرد دوللارداي تابىس تاۋىپتى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا قاراعاندا, ازىرگە ءبىراز باعىتتا يمپورتقا تاۋەلدىلىك بار. تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىزدى ازىق-ت ۇلىكپەن 80 پايىزعا دەيىن قامتۋعا قول جەتكىزدىك. سولاي بولا تۇرا, التى ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىكپەن ەلدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سىرتقا قول جايادى ەكەنبىز. بۇل نە دەيسىز عوي, الما, بالىق, شۇجىق پەن كولباسا ونىمدەرى, ىرىمشىك پەن قانت, قۇس ەتى.
باسقاسىن بىلاي قويعاندا, اسىل تۇقىمدى مال باسىن كوبەيتۋ ارقىلى ەت جانە ەت ونىمدەرىمەن, قۇس ەتىن, ىرىمشىكتى ءوزىمىز-اق مولىنان ءوندىرىپ, داستارقانىمىزدى تولتىرىپ قويۋعا بولادى عوي.
اقمولا وبلىسى