جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ نەمقۇرايدىلىعى مەن سالعىرتتىعىنان وقۋشىلار مەن ۇستازدار قاۋىمى شارشاپ, سەنىمدەرىنە سەلكەۋ تۇسىرگەن جايى بار
وبلىستىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا شاعىن مەكتەپتەر ماسەلەسى جىل وتكەن سايىن وتكىرلەنە تۇسسە, ءۇش اۋىسىممەن جۇمىس ىستەيتىن وقۋ وردالارىنىڭ جاڭا عيماراتقا قونىس اۋدارۋ جايى ءالى كۇنگە دەيىن قۇر سوزدەن اسپاي كەلەدى. ونىڭ باستى سەبەبى, جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ قاعازباستىلىعى مەن ساعىزداي سوزىپ جۇرۋگە ابدەن داعدىلانعان قۇرعاق ۋادەلەرىندە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ايتپەسە, كوپ جىلدان بەرى ءار دەڭگەيدەگى اتقارۋشى بيلىك نازارىنا ۇزبەي ۇسىنىلىپ كەلە جاتقان تولعاقتى پروبلەما الدەقاشان شەشىمىن تاپقان بولار ەدى. كوپشىلىكتىڭ ءتوزىمىن تاۋىسقان قابىرعالى ماسەلەنىڭ مانىسىنە ۇڭىلگەنىمىزدە تاياقتىڭ ەكى ۇشى دا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ باسىنا سوققى بولىپ ءتيىپ جاتتى.
جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ نەمقۇرايدىلىعى مەن سالعىرتتىعىنان وقۋشىلار مەن ۇستازدار قاۋىمى شارشاپ, سەنىمدەرىنە سەلكەۋ تۇسىرگەن جايى بار
وبلىستىڭ ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا شاعىن مەكتەپتەر ماسەلەسى جىل وتكەن سايىن وتكىرلەنە تۇسسە, ءۇش اۋىسىممەن جۇمىس ىستەيتىن وقۋ وردالارىنىڭ جاڭا عيماراتقا قونىس اۋدارۋ جايى ءالى كۇنگە دەيىن قۇر سوزدەن اسپاي كەلەدى. ونىڭ باستى سەبەبى, جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ قاعازباستىلىعى مەن ساعىزداي سوزىپ جۇرۋگە ابدەن داعدىلانعان قۇرعاق ۋادەلەرىندە جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ايتپەسە, كوپ جىلدان بەرى ءار دەڭگەيدەگى اتقارۋشى بيلىك نازارىنا ۇزبەي ۇسىنىلىپ كەلە جاتقان تولعاقتى پروبلەما الدەقاشان شەشىمىن تاپقان بولار ەدى. كوپشىلىكتىڭ ءتوزىمىن تاۋىسقان قابىرعالى ماسەلەنىڭ مانىسىنە ۇڭىلگەنىمىزدە تاياقتىڭ ەكى ۇشى دا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ باسىنا سوققى بولىپ ءتيىپ جاتتى.
قۇرعاق ۋادەمەن تويدىرعان باسشىلار
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2007 جىلعى «جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان» اتتى جولداۋىندا ەڭبەك نارىعىنىڭ دامۋ سەرپىنى مەن كەلەشەگىنە سايكەس كەلەتىن ءبىلىم بەرۋ مەن كاسىپتىك قايتا دايارلاۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان 6 مىندەتتى دارالاپ كورسەتكەن بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك نەگىزىندە ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە 100 مەكتەپ سالۋ, 3 اۋىسىمدىق وقىتۋدى جويۋ جونىندەگى تاپسىرمالار جۇرتشىلىق تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاۋىپ, وقۋ مەن تاربيە جۇيەسىن ساباقتاستىرۋدىڭ كەشەندى ۇلگىسىندەي قابىلدانعان ەدى. وسى جىلى ع. مۇسىرەپوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى نوۆويشيم كەنتىنەن 5 شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان پەسكي اۋىلىندا 250 ورىندىق جاڭا مەكتەپ عيماراتى بوي كوتەرىپ, وقۋشىلار مەن ۇستازدار قاۋىمىنا ۇلكەن تارتۋ جاسالعانىن سۇيىنىسپەن ەسكە الساق, اۋدان ورتالىعىندا 1991 جىلدان جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان نوۆويشيم قازاق ورتا مەكتەبىنە مۇنداي مۇمكىندىككە يە بولۋ ازىرگە يگى ارمان كۇيىندە قالىپ وتىرعان جايى بار. وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى گۇلميرا جولداسباەۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, العاش اشىلعان قازاق سىنىبىنا باستاپقىدا 13 بالا تارتىلىپ, كەيىن كۇرت كوبەيىپ سالا بەرگەن. باستاپقىدا قازىرگى اۋداندىق اكىمدىكتىڭ ءبىرىنشى قاباتىنا جايعاسسا, كەيىن اتقارۋ كوميتەتىنىڭ عيماراتى باسىبايلى بەرىلگەن. قازىر وقۋشىلاردىڭ سانى 400-دەن اسادى. ۇلتتىق رۋح پەن قازاقى تاربيەنىڭ ورتالىعى سانالاتىن شالعايداعى ءبىلىم ءۇيىنىڭ بۇگىنگى كەيپى ادام ايارلىق حالدە. قۇرقىلتايدىڭ ۇياسىنا ۇقساعان بولمەلەر ەشقانداي سانيتارلىق-گيگيەنالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرمەيدى. ۇيىرمەلەر مەن فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتاردى, ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋگە ازىرلىك شارالارىن اكت زالىندا وتكىزۋگە ءماجبۇر. كابينەتتىك جۇيەمەن وقىتۋ جايىن ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى ارتىق. بيىل دايارلىق توبىنان 40, بالاباقشادان 20 ءبۇلدىرشىن 1 سىنىپتارعا قابىلدانىپ, ديرەكتسيا بۇلاردى قايدا سىيعىزارلارىن بىلمەي اۋرەگە تۇسكەن. ويتكەنى, سىنىپتار – 30, ال كابينەتتەر – 12 عانا. بالالارىن قازاق تىلىندە وقىتقىسى كەلەتىن اتا-انالار كوپ بولعانىمەن, بەينەتتى تىرلىگىمىزدى كورگەننەن كەيىن ات-توندارىن الا قاشادى. ءوزىمىز دە بالا قابىلداۋعا شەكتەۋ قويىپ وتىرمىز, دەيدى قايىسپاس قارا ناردىڭ جۇگىن بىرلەسە كوتەرىسكەن ۇيىمشىل ۇجىم مۇشەلەرى. ديرەكتور بولسا كابينەتىن سىنىپقا اينالدىرىپ, ءوزى بۇرىنعى قويماعا كوشۋىنە تۋرا كەلگەن. مەكتەپتىڭ تاعى ءبىر جوعى – سپورت زالى, ويىن الاڭى, مۇعالىمدەر بولمەسى.
اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باسشىسى سەرىك التاەۆ 54 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمنىڭ 12-ءى مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىنىن, ولاردا 1300-دەي بالا وقيتىنىن ايتا كەلىپ, جاڭا مەكتەپ ءۇيىن سالۋ ماسەلەسى 17 جىلدان بەرى كوتەرىلىپ كەلە جاتقانىن, بىراق جاعدايدىڭ وزگەرمەگەنىن, ءۇش اۋىسىمعا كوشكەلى كوپتەگەن پروبلەمالاردىڭ تۋىنداعانىن جەتكىزدى. ول ءبىزدى وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق قۇزىرلى ورىندارعا, حالىق قالاۋلىلارىنا جونەلتىلگەن حات ۇلگىلەرىمەن تانىستىردى. كابينەتشىل شەنەۋنىكتەردىڭ ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ۇقساس قاعازباستى دا تاپتاۋرىن جاۋاپتارى اۋدان مەن وبلىس اراسىن سوقپاق جولعا اينالدىرىپ, جاۋىر ەتكەن ءتارىزدى.
بىرەر مىسال كەلتىرەيىك. 2007 جىلى وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى اتىنا جولدانعان حاتتا 400 ورىندىق مەكتەپ سالۋ تۋرالى جۇرتشىلىقتىڭ وتىنىشتەرىنە «مەكتەپ قۇرىلىسى وبلىستىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىلەدى» دەگەن جاۋاپ بەرىلگەنىمەن, كوپىرمە ۋادە كۇيىندە قالا بەرگەن. «جازعان قۇلدا شارشاۋ جوق» دەمەكشى, ودان قايىر بولماعاننان كەيىن وبلىس اكىمىنىڭ سول كەزدەگى ورىنباسارى الەكساندر چجەنگە تاعى ءبىر ءۇشبۋ حات جىبەرىلگەن. ولاردىڭ سونداعى ءوتىنىپ جۇرگەنى– بولاشاق مەكتەپ عيماراتىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسى مەن مەملەكەتتىك ساراپتاما دايىنداۋدى تەزدەتۋ, ول ءۇشىن جەرگىلىكتى قازىنادان قاراجات ءبولۋ. ۇسىنىس-وتىنىشتەردىڭ رەسپۋبليكالىق ۆەدومستۆولارعا دا تۇسكەنى بايقالادى. ونداعىلاردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما مەن ساراپتاما دايىن بولمايىنشا مەكتەپ قۇرىلىسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات بولىنبەيدى دەگەن ەسكەرتۋلەرىنە قاراماستان, ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋگە جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ اسىقپاعانى تاڭداندىرادى. قۇرىلىس باسقارماسى وتكىزگەن كونكۋرس قورىتىندىسى بويىنشا 2011 جىلى استانالىق «تەحنواكتيۆ» جشس جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋشى بولىپ تابىلعانىمەن, قاراجات قاراستىرىلماۋى سالدارىنان ورىندالۋ مەرزىمى كەيىنگە شەگەرىلگەن. وبلىس اكىمىنىڭ سول كەزدەگى ورىنباسارى الەكساندر چجەن دە, ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باسشىسى ورال قاپپاسوۆ تا ءوز اتتارىنا كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش-تىلەكتەر نەگىزىندە پارمەندى شارالار قاراستىرۋدىڭ ورنىنا قولاستىنداعىلارعا جولداي سالعان. وسىلايشا ءبىر-بىرىنە سىلتەۋمەن ءىستىڭ اياعى سيىرقۇيىمشاقتانىپ بارىپ, وبلىستىڭ جاڭادان تاعايىندالعان اكىمى سامات ەسكەندىروۆتىڭ جۇرتشىلىق الدىنداعى ءبىرىنشى ەسەبىنە دەيىن ساعىزشا سوزىلىپ كەلگەن. ايماق باسشىسى ءتيىستى قۇجاتتاردى جاساتۋعا قاجەتتى قاراجاتتى دەرەۋ ءبولدىرتتى.
بۇگىنگى كۇنى جاعدايدىڭ قالاي ءورىس العانىن ءبىلۋ ماقساتىمەن وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى كۇلپاش قالعوجيناعا جولىققانىمىزدا بىلاي دەدى:
– وقۋشىلار 150 ورىنعا شاقتالعان ەسكى عيماراتقا سىيماعاندىقتان, باستاۋىش سىنىپتاردى اگروتەحنيكالىق كوللەدجگە ورنالاستىرۋعا تۋرا كەلدى. بىلۋىمشە, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەپ, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋگە 12 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل ىسپەن كوكشەتاۋ قالاسىنداعى «گورسەلپروەكت» جوبالاۋ ينستيتۋتى اينالىسىپ, جىل اياعىنا دەيىن بىتىرمەك ويلارى بار. جاڭا مەكتەپ ءۇيىن سالۋعا جەر تەلىمدەرى دايىن.
مىنە, جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەردىڭ قاعازباستىلىعىنىڭ سالدارىنان سەرگەلدەڭگە تۇسكەن شالعايداعى اۋىل بالالارى كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى اۋاتكومنىڭ تار عيماراتىندا ءالى قانشا جىل تۇراقتارى بەلگىسىز.
قارجىنىڭ جوقتىعى تىعىرىققا تىرەيتىن ءتۇرى بار
ءۇش اۋىسىممەن وقيتىن تايىنشا اۋدانىنا قاراستى №5 قازاق ورتا مەكتەبى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ يمپەريالىق كورىنىسىندەي ەلەستەيتىن كومپارتيانىڭ جەرگىلىكتى جەردەگى قۇرىلىمى اۋپارتكومنىڭ ەكى قاباتتى عيماراتىن 1994 جىلى يەلەنىپ, سودان بەرى تۇراقتى قونىس ەتىپ كەلەدى. ءارى كەتسە 110 ورىنعا ارنالعان مەكەمە اۋەلدە 54 وقۋشى ءۇشىن كەڭ سارايداي كورىنگەنىمەن, بۇگىندە 400 بالانى قالاي سىيدىرارىن بىلمەي دال. بولاشاعى بۇلدىر ەلدى مەكەن تۇرعىندارى مەن اتاجۇرتپەن قاۋىشقان اعايىندارىمىزدىڭ تايىنشا كەنتىنە كوشىپ كەلۋىنە بايلانىستى سۇرانىس ءتىپتى ارتا تۇسكەن. ونىڭ ۇستىنە بالا تۋ سەكىلدى دەموگرافيالىق احۋالدىڭ وڭ اسەرلەرى دە ءوز ىقپالىن تيگىزىپ وتىرعانىن ايتا كەتكەن ورىندى.
مۇنداعى باستى ماسەلە دە – عيماراتتىڭ قولايسىزدىعىندا. ول جونىندە جەرگىلىكتى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنان باستاپ قوعامدىق ۇيىمدارعا دەيىن قانشا دابىل قاقسا دا, كوكەيكەستى ماسەلەنى سالقىنقاندىلىقپەن شەشۋگە جەرگىلىكتى لاۋازىم يەلەرى قاۋقارسىز بولىپ شىقتى. شىندىعىنا كەلسەك, «وزىمدىكى دەگەندە وگىز قارا كۇشىم باردى» بىلاي قويايىق, «وزگەنىكى دەگەندە ءبىر كىسىدەي ءىسىم باردىڭ» ارەكەتىن دە كورسەتە الماعانى قىنجىلتادى. وسىندايدا «ءاي دەر اجە, قوي دەر قوجا» بولماعاننان كەيىن باسشىلىقتان بەرەكە كەتەدى ەكەن دەگەن ويعا قالاسىڭ.
مەكتەپ ءۇيىنىڭ ۇلگىلى جوبادا ورنالاسپاعانىنا قاراماستان, ۇجىم ءتاۋىر كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى. 40 مۇعالىمنىڭ 35-ءى جوعارى ءبىلىمدى. ارالارىندا ءارتۇرلى ماراپات يەگەرى اتانعاندارى بارشىلىق. زامان ۇردىسىنە ساي جابدىقتالعان حيميا, فيزيكا, بيولوگيا, ينفورماتيكا, مۋلتيمەديا كابينەتتەرى بار. 30 ورىندى ينتەرناتتا جاقىن ەلدى مەكەن بالالارى جاتىپ وقيدى. وقۋ مەن تاربيە جۇمىسىنىڭ ودان ءارى ىلگەرىلەۋىنە عيماراتتىڭ تارلىعى قولبايلاۋ بولىپ وتىرعانىن ۇستازدار جاسىرمايدى. وبلىس اكىمى سامات ەسكەندىروۆتىڭ ماسەلەنى وڭىرگە جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى باقىتجان ساعىنتاەۆقا مالىمدەپ, ۇكىمەت دەڭگەيىندە شەشۋدى وتىنگەنىن ەستىپ, قۋانىسىپ قالدى.
– مەكتەپكە قولىمىزدان كەلگەن كومەكتى جاساۋدامىز. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا اسحانا, سپورت زالىن سالۋعا, قۇرال-جابدىقتار الۋعا جاردەمدەستىك. مەكتەپالدى دايارلىق توبى جۇمىس ىستەيدى. وقۋشىلار سىيماي جاتقاندىقتان, باسقا مەكتەپتەردە وقىتۋ ۇردىسىنە كوشتىك,–دەدى ءوز سوزىندە اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى ەركىن ورازوۆ.
ەندىگى باستى ماسەلە, سمەتالىق-جوبالىق قۇجاتتامالاردى ازىرلەپ, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋگە قاراجاتتىڭ بولىنبەۋىندە. اۋدان اكىمى مەن ءبىلىم, قۇرىلىس باسقارمالارى باسشىلارىنىڭ ءوز مىندەتتەرىن وزگەگە يتەرە سالماي بىلەك سىبانا كىرىسەتىن تۇسى وسى! الدە تاعى دا قۇرعاق ۋادەلەردى قارشا جاۋدىرىپ, قاعاز جۇزىندە تاپ-تۇيناقتاي ەتەتىن ادەتتەرىنە باسار ما ەكەن؟
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.