ابايدىڭ شىعارماشىلىق ونەرناماسىندا ءوزiنiڭ ۇستانىمىن, كوزقاراسىن تانىتاتىن ء«سوز ساراسى», ء«سوز مايى», ء«سوز ءمانiسi», «شىن ءسوز», «قاسيەت تۇتىپ, ويعا ۇمتىل, قان قايناپ, قۋات ەگiلسiن!», «قۋاتى كۇشتi نۇرلى ءسوز», «تازا ويلا», ء«سوزدiڭ شىنى», «اقىل ءسوز», «جاقسى ءسوز» دەيتiن كەسەك-كەسەك, لەك-لەك ماعىنالى ۇعىمدار اقىن پوەزياسىنىڭ اسىل سيپاتتارىن ايقىن تانىتادى.
1886 جىلى جازىلعان «جiگiتتەر, ويىن ارزان, كۇلكi قىمبات» دەيتiن جىر-تولعاۋى جاندى سىر-cۇحبات, اڭگiمە ايتۋ, اقىل قوسۋ, جاس بەرەندەردiڭ وي-cاناسىن, كوڭiل سارايىن كۇمبiرلەتiپ, وياتىپ-سەرپiلتۋ ۇلگiسiندە ءوزiنiڭ مول تاجiريبەسiمەن ورتاقتاسۋ, ءبولiسۋ تۇرعىسىنان جازىلعانداي. شىعىس وركەنيەتi مەن ۇلى دالا مادەنيەتi تاريحىندا جاقسىلاردىڭ ءماسليحاتى – cۇحبات, اڭگiمەلەسۋ تۇرiندە ۇيىمداستىرىلعان. «جاقسى اداممەن بiرگە بولىپ سۇحباتتاسۋ جۇپارداي اسەر قالدىرادى ء(وزiڭ دە سونداي بولاسىڭ)», دەگەن مۇحاممەد (س.ع.c.) ءوز حاديستەرiندە. يا بولماسا اللا مەن ونىڭ ەلشici 90 مىڭ تاقىرىپ بويىنشا (شاريعات – 30 مىڭ, تاريقات – 30 مىڭ, حاقيقات – 30 مىڭ) cۇحباتتاسقان. سۇحبات قۇرۋ, ءماجiلiس جاساۋ – ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتiن جاقسارتادى. ەرتەدە شاحتار قابىلداۋ (مەدجليس) جاساپ, ولەڭ وقىپ, مۋزىكا تىڭدايدى ەكەن.
حالىق قىزمەتكەرi اباي دا سۇحباتتاسۋ, اڭگiمەلەسۋ ءداستۇرiن گۇلدەندiرگەن, كەڭ قولدانىسقا ەنگiزگەن, جاندى قۇبىلىسقا اينالدىرعان, ەل يگiلiگiنە جاراتقان. ول دا تىڭداۋ ونەرiنە باۋلىپ, شاكiرتتەردi وقىتقان. سەبەبi 1880 جىلى جيدەبايدا مەدرەسە اشقان. ابايدىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمى, پالساپالىق كوزقاراسى, مادەني دارەجەسi, ويشىل زەرەكتiگi ەل قايعىسىن ويلاعان, iلگەرiنi بولجاعان. سۇڭقارلىق ساناتى, تىلسىم تابيعاتى ەلدەن ەرەك ەكەنى جىرىندا دا, سىرىندا دا تۇنىپ تۇر.
شىن كوڭiلمەن سۇيسە ەكەن, كiمدi cۇيسە,
بiر سوزiمەن تۇرسا ەكەن, جانسا-كۇيسە.
نەمەسە:
كەرەك ic بوزبالاعا – تالاپتىلىق,
ءار ءتۇرلi ونەر, مiنەز, جاقسى قىلىق.
بولماسا:
جولداستىق, سۇحباتتاستىق –
بiر ۇلكەن ic,
ونىڭ قادiرiن جەتەسiز ادام بiلمەس.
ايتپەسە:
كەمدi-كۇن قىزىق داۋرەن تاتۋ وتكiز,
جەتپەسە, بiرiڭدiكiن بiرiڭ جەتكiز!
كۇنشiلدiكسiز تاتۋ بول شىن كوزiمەن, –
قياناتشىلدىق بولماقتى ەستەن
كەتكىز!
دەگەنiندە جiبەكتەي ەسiلگەن جاقسى قىلىققا, قاراسا حاننان كوزi وتكiر, سويلەسە جاننان ءسوزi وتكiر قاسيەتتەرگە يە «شىن كوڭiلمەن» «شىن كۇلەرلiك», ءجۇزi شۇعىلا, شىنار تۇلعا «سۇيiكتi ەر», «ەر جiگiت» بولسا ەكەن دەگەن ۇلى تiلەك, ۇلى ۋايىمى بار.
اباي ەر جiگiت تاعدىرىندا جار تاڭداۋدىڭ ءمانiسi حاقىندا:
بiرەۋدى كوركi بار دەپ جاقسى كورمە,
لاپىلداق كورسەقىزار ناپسiگە ەرمە.
ايەل جاقسى بولمايدى كوركiمەنەن,
مiنەزiنە كوز جەتپەي, كوڭiل بەرمە.
دەپ, «جەڭسiكقويلىق», «جەڭسiكقۇمار» دەگەندەردەن ادا بولىپ, سانا سابىرلىعىنا باس يۋ, تۇرلاۋلىلىقتى تەمiرقازىقتاي تiرەك ەتۋ ءلازiم.
ادام ءومiرi مەن تاعدىرىنىڭ جاي-كۇيiن جۇيرiك زەردەلەيتiن, ۇشان-تەڭiز بiلiمنiڭ, ولشەۋسiز تاجىريبەنiڭ, ينتۋيتسيانىڭ يەسi اباي:
جاساۋلى دەپ, مالدى دەپ بايدان الما,
كەدەي قىزى ارزان دەپ قۇمارلانبا.
ارى بار, اقىلى بار, ۇياتى بار,
اتا-انانىڭ قىزىنان عاپىل قالما, –
دەپ, قانداي قۇستى قولعا قوندىرۋ كەرەكتiگiن ناقتىلاپ, شەگەلەپ جەتكiزەدi.
وسى بiر دانالىق تاعىلىم, ماعىنالى وسيەت ءجۇciپ بالاساعۇننىڭ:
تەگى تازا, قۇتتى بولسىن تامىرى,
ۇياتى مول, يناباتى ءhام iرi.
قول تيمەگەن, بولسىن اتتاپ
شىقپاعان,
سەنەن باسقا ەركەك بار دەپ ۇقپاعان.
سەنi ءcۇيiپ, سەنەن باسقا iزدەمەس,
جامان قىلىق, جارامسىز ic icتەمەس, –
دەگەن بايiتتەرiمەن ۇندەسەدi.
«تولقىنىن جۇرەگiڭنiڭ حاتتاي تانىر» پەيiشتiڭ شىنارىنداي, ۋىلجىعان ۋىزداي ايەل زاتىن:
مايىسقان, بەينە گۇلدەي تولىقسىعان,
كەم ەمەس التىن تاقتان جار توسەگi.
ايتپەسە:
اقىل كەرەك, ەس كەرەك, مiنەز كەرەك,
ەر ۇيالار iس قىلماس, قاتىن زەرەك,–
دەپ, كەمەل سيپاتتاپ, سۇلۋ سەزiممەن سۋرەتتەيدi.
نەنi ايتسا دا ءسوزدiڭ الماستاي وتكiرiن, ۋىتتىسىن قولداناتىندىعىنا «سالاق, ولاق, ويناسشى, كەرiم-كەربەز», «جىرتاڭ-تىرتاڭ», «ساسىق مي» دەگەن سوزدەرiن مىسالعا كەلتiرۋگە بولادى.
قازاق قاۋىمى iشiندە قاي زاماندا دا كورىكسىز, ورەسكەل جايتتار دا, سىزداۋىقتار دا جەتەرلىك بولعان. بۇل اباي سىنىنان دا تىس قالمادى. اقىن:
كەي قۇربى بۇگiن تاتۋ, ەرتەڭ باتۋ,
تiلەۋi, جاقىندىعى – ءبارi cاتۋ, –
دەپ تۇڭiلسە, ءۇمiتi كەسiلسە:
كوكiرەگiندە قاياۋ جوق, قيانات جوق,
قاجىماس, قايتا اينىماس
قايران تاتۋ! –
دەپ, قوڭiلi cۇيسiنەدi.
تاعى دا:
پايدا دەپ, مال دەپ تۋار ەندiگi جاس,–
دەپ شوشىنادى.
تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل ولەڭدە زامان كەلبەتi, الەۋمەتتiك قايشىلىقتار, ەل ورتاسىنداعى احۋال, ادامداردىڭ ءتارتiبi (جالاقورلىق, جانجالقۇمارلىق, ارىزقۇمارلىق, وپاسىزدىق), پەيiل, قارىم-قاتىناس شىنايى كورسەتiلگەن.
ستراتەگ اباي زارە-قۇتىڭدى قاشىراتىن جان تۇرشiگەرلiك جامانشىلىقتاردان قورعايتىن قامال-قورعانىڭ:
ارى بار, ۇياتى بار ۇلكەنگە سەن,
ءوزi زوردىڭ بولادى ىعى دا زور, –
دەپ, عيبراتتى پiكiر ۇسىنادى.
ابايدىڭ «جiگiتتەر, ويىن ارزان, كۇلكi قىمبات» دەيتiن جاراتىندىسى – ونىڭ وسكەن-ونگەن ولكەسiندە سۇحبات قۇرۋدىڭ, اڭگiمەشiلدiك, شەشەندiك ونەردiڭ ورگە ورلەگەندiگiنە, وركەندەگەنiنە بiرەگەي ونەگەلi مىسال. سۇحبات – تاربيە مەن بiلiم قۇرالى.
پسيحولوگيالىق اسەرi مول اقىن داۋىسىندا مەيiر, تازالىق, سىرشىلدىق, قۇشتارلىق, رۋحاني كەڭiستiك پەن كەمەلدiك بار.
جاقسىدان قالعان كوز – كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ مىنا بiر ادەبي شىعارماشىلىق دەرەگىنەن ەلەۋلى مالىمەت الامىز:
سەمەيگە اباي كەلسە بiزدە دۋمان,
ءان سالىپ بوسامايمىز ايعاي-شۋدان.
باس قوسۋ, باقاستاسۋ, ءماجiلiس قۇرۋ,
سەكiلدi بiر عىلىمنىڭ جولىن قۋعان.
تاريحتان نەشە ءتۇرلi اباي سويلەپ,
وزگەلەر وتىرادى اۋىزىن بۋعان.
بiر بارساڭ ماجiلiسiنەن كەتكiڭ كەلمەس,
حاكiمدەي اپلاتون اڭىراپ تۇرعان.
كەلبەتiنە, بiلiمiنە لايىقتى,
ياپىر-اۋ, مۇنداي ادام قالاي تۋعان.
مۇندا ابايدىڭ تۋابiتتi اڭگiمەشiلدiك, سۇحبات قۇرۋ ونەرiن تولىق ءتۇسiندiرiپ تۇيiندەگەن.
كەلەشەكتiڭ تۇلعاسىن تاربيەلەۋدi ماقسات تۇتقان اباي – ۇلت رۋحىنىڭ سيمۆولى.