قاشقىن تاۋدىڭ قويناۋىنداعى قازىنا

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ «بولا­شاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا «تۋعان جەر» باعدار­لاماسىن ۇسى­­نىپ, جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا سۇ­يىسپەنشىلىك, پاتريوتتىق سەزىمدى قالىپتاستىرۋ كەرەكتىگىن اتاپ وتكەن بولاتىن. ماقالانىڭ باس­تى بولىگى تۋعان جەردىڭ ۇلتتىق قۇن­دىلىقتارىن قا­دىر­لەۋگە ار­نالعان. ءيا, تۋعان جەرگە دەگەن سۇ­يىسپەنشىلىك ءتول تاريحىڭدى تە­رەڭ­نەن بىلۋدەن باستالادى. اقمولا وڭى­رىندە ءار توبەسى, ءار بەلەسىمەن جاس ۇرپاق­تىڭ بو­يىنا تۋعان جەرىن ءسۇيۋ سەزىمىن قالىپ­تاس­تىراتىن قۇنارلى ولكەنىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – «كوكشەتاۋ» ۇلتتىق تابيعي پاركى.

– تۋريستىك مارشرۋتتاردىڭ جالپى ۇزىندىعى 639,3 شاقى­رىمدى قۇرايدى,–دەيدى «كوك­شەتاۋ» ۇلتتىق پاركىنىڭ باس­شىسى ەربول ساعديەۆ, – مىنە, وسى جول­­دىڭ بويىنداعى ءار بەلەس پەن ءار جوتانىڭ استىندا تۋعان ەلدىڭ تاريحى بۇعىپ جاتىر. جاي عانا سىرت­قى سۇلۋ بەينە, قايتالانباس اجارلى كوركەمدىك قانا ەمەس, سانامەن سالماقتاعان ادامعا ايرىقشا اسەر ەتەتىن اڭىز ەرتەگىلەر دە جەتەرلىك.

شىنىندا دا, جالپى اۋماعى 1,3 گەكتار جەردى قۇرايتىن قاشقىن شوقىسىنا كوز سالىڭىزشى. وسى شوقى ارقىلى تۋعان جەردىڭ تاريحىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە ارنالعان مارشرۋت وتەدى. ءمانى مول, مازمۇنى تە­رەڭ ماقساتتى كوز­دەگەن. تىلسىم تا­بي­عاتتىڭ جەڭىل شى­مىلدىعىن جەلپىپ اشىپ, شوقىنىڭ ۇستىنە شىقتىڭىز ەكەن دەلىك. اتشاپتىرىم ايماق قۇددى الاقانىڭىزعا سالعانداي جانارىڭىزدىڭ الدىندا جارق ەتە تۇسەدى. ءبىر اۋىز ءسوزدى شوقى اتاۋىنا بايلانىستى ساباقتاي كەتەلىك. ەستە جوق ەسكى كەزەڭ. قۇبا قالماق قىرداعى ەلدى قاماعان. بەيبىت اۋىل­دار قول جيىپ ۇلگەرمەسە كەرەك. قاپىدا باسىپتى. سول كەزدە ات جالىن جاڭا تارتىپ مىنگەن جاس باتىر امال جوق اتاۋسىز شوقىنىڭ يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمانىنا سۇڭ­گىپ كەتكەن. جاي جاتپاپتى, تورعايداي توزىپ بارا جاتقان, ساي-سالانى پانالاپ بوسىپ كەتكەن جالپاق جۇرتقا حابار سالىپتى. تۋعان جەرىن جاۋ تابانىندا تاپتاتپاۋعا بەكىنگەن, كەۋدەلەرىندە نامىس وتى جانعان ازاماتتار اتى جوق شوقىنىڭ باۋىرىندا باس قوسسا كەرەك. قول جيىپ, سەرتتەسىپ, داندايسىعان قۇبا قال­ماقتى قاقىراتا جۋساتىپ, تۇرە قۋعان. كىل قاشقىن باس ساۋعالاعان اتى جوق شوقى كەيىن قاشقىن شو­قىسى اتانىپ كەتىپتى. مىنە, مىناۋ جۇزجىلدىق قاراعايلار, دىڭىنە قۇشاق جەتپەيتىن قارت قايىڭ ەسىل ەرلەردىڭ ەل قورعاعان ەرلىگىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ, سىبدىرلاپ سىر شەرتىپ تۇرعان ءتارىزدى. ەلدىك پەن ەرلىككە باۋليتىنداي, تۋعان جەردى سۇيە بىلۋگە شاقىراتىنداي.

كوز سالىپ قاراساڭىز, تابي­عاتتىڭ شەبەرلىگىنە ءتانتى بولار ەدىڭىز. مىنە, جالپى اۋماعى 3,9 گەك­تار جەردى قۇرايتىن قازان شو­قىسى. قوزىكوش جەرگە تاياپ كەلىپ, ءسال جىتىرەك كوز سالساڭىز, سايىن دا­لاداعى جەل مەن جاڭبىر­دىڭ اسەرى­نەن پايدا بولعان جاقپار تاستاردىڭ بۇرىلگەن الاقان ىسپەتتى ءبىرتۇتام اۋقىمى كادىمگى قازان بەينەسىنە قاتتى ۇقسايدى. جارتاستاردىڭ ءوزى وزگەشە ءپىشىندى. قىل­قالام شەبەرى كەنەپتىڭ بەتىنە مايلى بوياۋمەن ورگەندەي انىق, اجارلى سيپاتقا يە بولىپتى. ءدال وسى جەردەن قاپىسىز شەبەرلىكتىڭ قارىمىن تانۋعا اب­دەن بولادى. دالا قازانىنىڭ ءتورت قۇبىلاسى تەگىس قىلقاندى ورمان. يت مۇرىن, تاڭقۋراي, تاڭ شىعىمەن مولدىرەگەن قاراقات كوزدىڭ جاۋىن الادى.

ءسال ارىرەكتە سارىارقانىڭ سارى بە­لىنە عايىپتان تايىپ ءۇزى­لىپ تۇسكەن ءبىر شوكىم مونشاق ىس­پەتتى يمانتاۋ كولى. كول ورتاسىندا اشىق كۇندەرى ايقىن, انىق كورىنەتىن, جالپى اۋماعى 36 گەكتاردى قۇرايتىن الاڭدى كورۋگە بولادى. الگى الاڭ بيىكتەن كوز سالساڭىز, كادۋىلگى جۇرەك پىشىندەس بولىپ كورىنەر ەدى. بۇل ارالدا وتە سيرەك كەزدەسەتىن قازاق ارشاسى وسەدى. قاراعاي, قوتىر قايىڭ, شيە مەن تاڭقۋراي ايرىقشا تارتىمدى سيپات بەرەدى. تابان استىنان سۋسىلداي جىل­جىعان سۇر جىلاندى, سۋ جىلاندى كەزدەستىرۋگە بولادى. ال قۇس ءتۇرى ساناپ بول­مايتىنداي. كەز كەلگەن ۋاقىتتا بارىپ قۇلاق سالساڭىز دالا كۇيىن, دالا سىرىن وزىنشە شىرقاپ, تۇتاس ءبىر وركەستر قۇرىپ تۇرادى. ۇلتتىق پارككە ات ءىزىن سالعان ادامنىڭ كوڭىلىن اۋلايتىن تاعى ءبىر تىلسىم تابيعاتتىڭ وزگەشە ءوڭدى ورنى – كوكمۇيىس. ول جارتىلاي اي پىشىندەس كوركەم دۇنيە. لاندشافت جارتىلاي اشىق, جازىقتاۋ كوكمۇيىستە قالىڭ قارا­عاي, قۇبا قايىڭ قاۋلاپ وسەدى. توپىراعى شىمدى, ءسال قۇرعاقتاۋ بالشىقتى بولىپ كەلەدى. ۇلتتىق پاركتىڭ قويناۋىنداعى كوپتەگەن قاسيەتتى جەرلەر ءتارىزدى كوكمۇيىسكە قاتىستى دا ادەمى اڭىز جەلىسى ەل جادىندا ساقتالعان. مىڭ­دى اي­داعان بايدىڭ ب ۇلىقسىپ وسكەن قىزىنا جىلقى باققان جارلى جىگىت عاشىق بولعان ەكەن. جىگىتتىڭ جەكە باسىنىڭ كەمدىگى جوق, ءور دە وجەت, ونەرلى دە تالاپتى. قىز دا ات تونىن الا قاشىپ وتىرعان جوق. سىرلاسا كەلە ءبىر-ءبىرىن ۇققان. بىرگە بولماققا انتتاسقان. تەك بايلىقتىڭ بۋىنا بوككەن باي عانا ماڭىنا جۋىتپاپتى. اقىر سوڭىندا ەكەۋى ەلدەن قاشىپ, كوك­مۇيىستى پانالايدى. سويىلىن سۇي­رەتكەن بايدىڭ جاۋ تۇسىرگىش جىگىت­تەرى ات تۇياعى جەتەتىن جەردىڭ ءبارىن اداقتاپ شىقسا دا, قالىڭ جىنىس كومكەرگەن كوكمۇيىستىڭ قۇس ۇياسىنداي جىلى باۋىرىنداعى قوس عاشىق كوزگە تۇسپەپتى. وسى جەردى پانالاعان, ۇزاق جىل مەكەن ەتكەن. قازىر بۇل ارا ماحاب­بات ارالى ىسپەتتى.

ءسال ارىرەك اۋماعى 10 گەكتاردان استام قوستاۋ شوقىسى قىلاڭ بەرەدى. اتى ايتىپ تۇرعانداي ەگىز ەكى شوقى. قوس جوتانىڭ قاق ورتاسىنان بۇرالعان بەل وتەدى. ىلكى زاماندا قازاق توپىراعىنا, ونىڭ قۇنارلىلىعى مەن كوركەمدىگىنە كوز الارتقان جاۋ از بولماعان. وسىنداي ءبىر ەل باسىنا كۇن تۋعان الماعايىپ كە­زەڭدە اعايىندى قوس جىگىت قول جيناپ, باسقىنشى جاۋعا قارسى تۇردى دەيدى. جاۋ قارامى كوپ ەكەن, ەڭسەرىپ بارادى. تالاي بوزداق وققا ۇشقان. اعايىندى باتىرلار دا جارالانىپتى. اعالارىنىڭ ءحالى مۇشكىل بولعانىن كورگەن قا­رىن­داستارىنىڭ ەتەگى جاسقا تولادى. كوز جاسىنان تۇزدى كول پايدا بولادى. ەل اماندىعى ءۇشىن باسىن وققا تىككەن قوس باتىر قوس شوقىعا اينالىپ كەتكەن ەكەن دەسەدى. تۋعان توپىراعى, ءوز وتانى ءۇشىن وپات بولعان بوزداقتاردىڭ ءمايىتى جاتقان جەرلەرگە نەشە الۋان اعاش ءوسىپ شىعادى. ءجالاڭتوس باتىرلاردىڭ ماڭگى ولمەس بەلگىسى ىسپەتتى. اڭىزدىڭ اسەرلىلىگى سونداي, تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى.

– مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابي­عي پارك اۋماعىندا سوناۋ 1904 جىلى دەندرو­لوگيالىق پارك سا­لىنعان. وسى پاركتىڭ وڭتۇستىك باتىس جاعىندا 1962-1963 جىل­دارى اۋماعى 28,9 گەكتار القاپتى قۇرايتىن جەمىس باقشاسى ور­نالاسقان, – دەيدى پارك باسشىسى ەربول بولات ۇلى, – بۇل وڭىرگە ال­عاشقى اعاش وتىرعىزۋ 1904-1905 جىلدارى جۇرگىزىلىپتى. قازىر پاركتە سۇرەكتى-بۇتا تۇقىمىنىڭ وتىزدان استام ءتۇرى وسەدى. ونىڭ ىشىندە قاراعاي, شىرشا, بالقاراعاي, قايىڭ, كوكتەرەك, ۇساق جاپىراقتى جوكە, تەرەك, تاتار ۇيەڭكىسى, ءسۇيىر جاپىراقتى ۇيەڭكى, تال, شەگەرشىن, الما اعاشتارى بار. جانۋارلار الەمىنە دە وتە باي. ومىرتقالى جانۋارلاردىڭ فاۋناسى 300-گە جۋىق. بۇلان, سىلەۋسىن, ورمان سۋسارى, اقكىس جىرتىلىپ ايىرىلادى. وزەندەر مەن كولدەردە سۋ جانۋارلارى دا از ەمەس.

اسەم تابيعاتى عانا ەمەس, تىل­سىم تاريحىمەن دە قىمبات, قۇنار­لى ولكە الداعى قىسقا قاپىسىز قامدانۋدا. ۇس­تىمىزدەگى جىلى 258,87 توننا ءشوپ, 67,8 توننا ءداندى مال ازىعى, 243,924 توننا ءداندى دا­قىلدار, 4,975 دانا ازىقتىق سىپىرت­قى جانە تۇز دايىندالىپتى. جۇمىر جەردىڭ بەتى جامان تۇماۋمەن الىسىپ جاتقاندا دالا ءسانى – اڭ-قۇس اشىقپايتىن بولادى.

تۋعان جەردىڭ توپىراعى, ونىڭ قۇت-قاسيەتى ەلگە ەلەۋلى قىزمەت ەتىپ, كوركىمەن كوڭىل ارباپ, تاري­حىمەن تاربيەلەپ, ساف, تازا كۇيىندە ءدال وسىلاي تۇرا بەرگەي!

اقمولا وبلىسى