قازاقستان اۋماعىندا ەرتەدەن تامىرىن تەرەڭ جايعان يسلام ءدىنى تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ قايتا تۇلەپ, قازىر ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى ءوز ورنى مەن ماڭىزىن ايشىقتاي تۇسۋدە. يسلام جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ سەنىم جۇيەلەرىمەن, قۇقىقتىق جانە ادامگەرشىلىك زاڭدىلىقتارىمەن, فيلوسوفياسىمەن, مادەنيەتىمەن ارالاسىپ ءارى ولاردىڭ اسەرىنە ۇشىراي وتىرا, ءوزى دە ىقپالىن تيگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول ءوزى تاراعان اۋماقتارداعى حالىقتاردىڭ سالت-ساناسىنا ەتەنە كىرىپ, ءدىني-رۋحاني, مادەني قۇندىلىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
قازاقستان اۋماعىندا ەرتەدەن تامىرىن تەرەڭ جايعان يسلام ءدىنى تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ قايتا تۇلەپ, قازىر ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى ءوز ورنى مەن ماڭىزىن ايشىقتاي تۇسۋدە. يسلام جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ سەنىم جۇيەلەرىمەن, قۇقىقتىق جانە ادامگەرشىلىك زاڭدىلىقتارىمەن, فيلوسوفياسىمەن, مادەنيەتىمەن ارالاسىپ ءارى ولاردىڭ اسەرىنە ۇشىراي وتىرا, ءوزى دە ىقپالىن تيگىزدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ول ءوزى تاراعان اۋماقتارداعى حالىقتاردىڭ سالت-ساناسىنا ەتەنە كىرىپ, ءدىني-رۋحاني, مادەني قۇندىلىقتارىنىڭ بىرىنە اينالدى.
بۇگىندە رەسپۋبليكا اۋماعىندا يسلام ءدىنىنىڭ دامىپ, بارشا مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ يگىلىگىنە اينالۋىنا بارلىق مۇمكىنشىلىكتەر قاراستىرىلعان دەسەك, ارتىق ايتپايمىز. قازاقستان قازىرگى كەزدە كوپتەگەن مۇسىلمان مەملەكەتتەرىمەن ساياسي-ەكونوميكالىق, مادەني قارىم-قاتىناستار ورناتىپ, الەمدىك بەدەلى بار يسلام ۇيىمدارىنىڭ بەلدى مۇشەلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. بىراق, جالپى جاعداي وسىلاي دەسەك تە, رەسپۋبليكا اۋماعىندا يسلامنىڭ دامۋىمەن ءدىندار مۇسىلمانداردىڭ سانىنىڭ ءوسۋى, سونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ دىنگە بەت بۇرۋى ءبىرشاما ماسەلەلەردىڭ پايدا بولۋىنا الىپ كەلدى. اتاپ ايتقاندا, ءدىندار جاماعاتتىڭ ءبىرازى تەرىس ءدىني جولعا ءتۇسىپ, زايىرلى مەملەكەتتىڭ زاڭ تالاپتارىن مويىنداعىسى كەلمەدى. وسى جاعدايلار قوعام ورتاسىندا ءدىننىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى مەن ورنىنا قاتىستى كوزقاراستاردى قايتادان سالماقتاۋعا الىپ كەلدى.
قازىر رەسپۋبليكاداعى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ باسىم بولىگى ءدىني ۇستانىمى مەن كوزقاراستارىندا «حانافي» مازحابىنىڭ ءىلىمىن باسشىلىققا الادى. قۇلشىلىق, عيباداتتارىندا اتا-بابا جولىن ۇستاناتىندىقتان, ولاردى «ءداستۇرلى مۇسىلماندىق سەنىمدەگىلەر» دەپ اتاۋ ادەتكە اينالعان. سونداي-اق, حانافي مازحابىنداعىلار قاتارىنا ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن قازاقستاندا بۇرىننان كەڭ تاراعان سوپىلىق جولداعىلار, ءتۇركيالىق «سۇلەيمەنشىلەر» مەن «نۇرشىلار», «تابليعي جاماعات» ءدىني ميسسيونەرلىك ۇيىمىنىڭ جاقتاستارى ەنەدى. مازحابتا ايىرماشىلىقتارى بولماعانىمەن, ول جاماعاتتار ءبىر-بىرىنەن بەلگىلى ءبىر ءتارتىپ, تالاپتارعا باعىنۋلارىمەن, كەيبىر ءدىني ماسەلەلەردە جەكە كوزقاراستارىمەن ەرەكشەلەنەدى.
سونىمەن قاتار, ەلىمىزدە ءسۇننيلىك تارماققا جاتاتىن شافي مازحابىنداعىلار, شيتتەر, «سالافيزم» ءىلىمىن جاقتاۋشىلار جانە كوپتەگەن يسلام ەلدەرىندە قولداۋ تاپپاعان, رەسمي تىركەۋدەن وتپەگەن «احماديا» جاقتاستارى, «قۇرانشىلار» وكىلدەرى دە كەزدەسەدى. اتالعانداردىڭ ىشىندە حانافي مازحابىن مويىندامايتىندارى نەمەسە مازحابتا جوقتارى قازىرگى كەزدە «كەرى» نەمەسە «تەرىس» اعىمدار, ال ولاردىڭ ىشىندەگى مازحاب ۇستانسا دا مەملەكەتتىك قۇرىلىستى وزگەرتۋگە شاقىراتىن «حيزب-ۋت-تاحرير» سياقتى ءدىني-ساياسي ۇيىمدار, «بۇلدىرگى» اعىمدار دا بار. سونداي-اق, يسلامدىق اعىمدار قاتارىندا ءىلىمى مەن ارەكەتتەرى مۇسىلماندىقتان تىم الىس «اللا ايات», «اتا جولى» ميستيكالىق قۇرىلىمدارىنىڭ دا اتى اتالىپ قالادى. بۇگىندە «تابليعي جاماعات», «حيزب-ۋت-تاحرير», «اللا ايات», «اتا جولى» سياقتى بىرقاتار ءدىني ۇيىمدار مەن قۇرىلىمداردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا قىزمەت جاساۋىنا تىيىم سالىنعان.
دەسە دە, جاڭا زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن جۇمىستارىن كەدەرگىسىز ءجۇرگىزىپ, جاقتاستارىن جيناپ العان سول توپتار مەن اعىمداردىڭ ءوز ارەكەتتەرىن جاسىرىن جۇرگىزىپ وتىرعانى بايقالادى. ولار وزدەرىنىڭ جىمىسقى ماقساتتارىن ىسكە اسىرۋدا ءارتۇرلى امالدارعا بارىپ, وزدەرىن تاقۋا مۇسىلمان, اللانىڭ ءامىرىن جەتكىزۋ جولىندا جابىرلەنۋشىلەر ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسۋدا. ولاردىڭ الداپ-ارباۋىنا تۇسكەن ازاماتتار, سونىڭ ىشىندە جاستار تەرىس جولعا تۇسكەندەرىن بايقاماي دا قالۋدا.
اتاپ ءوتۋ كەرەك, قازىرگى كەزەڭدە رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى ءدىني احۋال وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا بىرقالىپتى دامۋدا. بۇل, ارينە, مەملەكەتتىڭ ءدىن سالاسىنداعى ساياساتىنىڭ, ونى جۇزەگە اسىرۋداعى وڭتايلى تەتىكتەردى جۇزەگە اسىرا ءبىلۋىنىڭ ناتيجەسى ەكەندىگى انىق. ءدىني الاۋىزدىق پەن راديكاليزمنىڭ جولىنا توسقاۋىل قويىپ, ەكسترەميزم مەن لاڭكەستىك كورىنىستەرىنە جول بەرمەۋدە مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگاندار, سولاردىڭ قاتارىندا ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ, ءدىني بىرلەستىكتەر, قوعامدىق ۇيىمدار جۇمىلا قىزمەت جاساۋدا.
رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى ءدىني احۋالدىڭ تۇراقسىز سيپات الۋى كەرى اعىمدار مەن توپتاردىڭ, ۇيىمداردىڭ حالىق اراسىندا راديكالدى يدەولوگيا تاراتىپ, قاراپايىم جانداردى اداستىرۋلارىمەن, تەرىس ارەكەتتەرگە يتەرمەلەۋلەرىمەن بايلانىستى بولدى. سونداي راديكالدى اعىمدار قاتارىندا «سالافيتتەر», كەيدە «ۋاحاببيستەر» دەپ اتالاتىن توپتار وزدەرىنىڭ قازىرگى قوعامدىق-ساياسي جۇيەگە, ونىڭ زاڭدارىنا قارسى كوزقاراستارىمەن ەرەكشە كوزگە ءتۇستى. ولاردىڭ قاتارىنداعى دىننەن ءبىلىمى جوق نەمەسە تاياز جاستار تەرىس پيعىلدى «ۇستازدارىنىڭ» ايتقاندارىنا ەرىپ, وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامدىق قۇرىلىستى «بۇگىن جانە قازىر» وزگەرتۋ كەرەك دەگەن جاستىق جالىنمەن «قاسيەتتى امالدار» جولىندا جاندارىن قيۋعا دايىن بولدى.
يسلام دىنىنە قاتىستى بۇل ماسەلە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى – قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا باستى ورىن الدى. وندا ەلباسى بۇگىندە ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن ءداستۇرلى ەمەس ءدىني جانە جالعان ءدىني اعىمدار ماسەلەسى وتكىر تۇرعاندىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, جاستارىمىزدىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ولاردىڭ كوزقاراسىن كوزسىز قابىلداپ وتىرعاندىعى جاستارعا ءتان الىپ-ۇشپا مىنەز بەن ولاردىڭ بويلارىندا كەرى اعىمدار يدەولوگياسىنا قارسى تۇراتىن يممۋنيتەتتىڭ جوقتىعىنان دەپ اتاپ كورسەتتى. ول ءۇشىن ءبىز شەتتەن كەلگەن ءارتۇرلى جالعان اسەرلەرگە بەرىلە بەرمەي, سوڭدارىنان ەرە بەرمەي, ءوزىمىزدىڭ ادەت-عۇرپىمىزعا, سالت-سانامىزعا, مادەنيەتىمىزگە نەگىزدەلگەن ۇلتتىق سانا, سونىڭ ىشىندە ءدىني سانانى قالىپتاستىرا ءبىلۋىمىز كەرەك دەدى.
كەرى اعىمدار, سولاردىڭ ءىشىندە «سالافيتتىك» اعىمىنىڭ ىقپالى ەل اۋماعىن تۇتاس قامتي قويماعاندىقتان, ءدال بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ ارەكەتتەرى مەملەكەتتىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىنا تىكەلەي قاۋىپ توندىرمەيدى دەسە دە, ولاردىڭ بەلسەندىلىكتەرىنەن بەلگىلى ءبىر اۋماقتاردىڭ جالپى احۋالى تۇراقسىزدانىپ, مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىككە ايتارلىقتاي كەدەرگى كەلتىرۋدە.
يسلامداعى كەرى اعىمدار, سولاردىڭ ىشىندە سالافيتتەر ارەكەتىنەن اقتوبە, اتىراۋ, باتىس قازاقستان جانە ماڭعىستاۋ, قاراعاندى وبلىستارىندا رەسپۋبليكانىڭ وزگە ايماقتارىنا قاراعاندا ءدىني جاعدايلاردىڭ شيەلەنىستى ءوربۋى انىق بايقالادى.
«تۋرا جولدى» ۇستانۋشى سالافيتتەردىڭ پىكىرىنشە, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاقتاردىڭ, ءداستۇرلى مۇسىلماندىق جولدى ۇستانىپ كەلگەن وزگەلەردىڭ دە ءدىني تۇسىنىك, ۇستانىمدارى دۇرىس ەمەس. ولار دىنگە جاڭالىق ەنگىزگەن «بيدعاتشىلار», اللاعا سەرىك قوسقان «ششيرك» جاساۋشىلار. ءوز پىكىرلەرىن اراب ەلدەرىندەگى, اسىرەسە, ساۋد ارابياسىنداعى «شەيح» ءدىني عالىمداردىڭ ايتقاندارىمەن دالەلدەۋدى ادەتكە اينالدىرعان. ياعني, قازىرگى مۇسىلمان جاماعاتىنىڭ بۇرىنعى اتا-بابا ءدىني جولىمەن جۇرەم دەگەنى بەكەرشىلىك. ول اداسۋعا الىپ بارادى دەگەندى العا تارتادى.
وسى پىكىردەگى سالافيتتەر ءوز اراسىندا شارتتى تۇردە «مادحاليتتەر», «سۋرۋريتتەر» دەپ ءبولىنگەن. سولاردىڭ قاتارىندا ءداستۇرلى حانافي ۇستانىمداعى ءدىندارلارعا اشىق قارسى شىعىپ, قازىرگى مەملەكەتتىك قۇرىلىم مەن زاڭدارىنا قارسى «جيحادقا» شاقىرىپ جۇرگەندەرى ءارى سول جولدا قاندى وقيعالاردى قولدايتىندارى – «تاكفيرشىلدەر». ولار ءۇشىن اتەيست ادام تۇگىلى, كۇندەلىكتى بەس نامازىن قازا ەتپەيتىن قاراپايىم مۇسىلمانداردىڭ ءوزى «اداسۋشى» قاتارىنان تابىلۋى ءمۇمكىن. ولار قازىرگى قوعامدى تۇراقسىزداندىرۋعا, وزدەرىنىڭ «جابىق» ورتاسىن قۇرۋعا ۇمتىلىس جاساۋدا. تاكفيرشىلدەر ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ەرەكشەلىكتەر, سالت-سانا, ءداستۇردىڭ ەش ءمانى جوق.
سالافيتتەر قاتارىنداعى مادحاليتتەر تاكفيرشىلدەرگە قاراعاندا بيلىككە باعىنۋ يدەياسىن قولداپ, مەملەكەتتىك جۇيەنى وزگەرتۋدى جاقتامايدى. ولاردىڭ باستى يدەولوگياسى ادامداردى تۋرا ءدىن جولىنان «اداسقان», «جاڭالىق قوسۋشى» دەپ ايىپتاۋعا باعىتتالعان. سونداي-اق, ولار قازاقستان اۋماعىندا تاراعان سوپىلىق جولىنا توزىمسىزدىكپەن قارايدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن «ءسالافيزمنىڭ» قانداي ءتۇرى بولماسىن قوعامعا جات ۇستانىم ەكەندىگىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ قاجەتتىلىگى شامالى دەپ بىلەمىز. سالافيزم يدەولوگياسىن قولداۋشىلار ءوز قاتارىن كوبەيتۋ جولىندا ءارتۇرلى ادىستەردى, سونىڭ ىشىندە ينتەرنەت جۇيەسىن ەپتى پايدالانىپ, جىمىسقى ارەكەتتەرىن جالعاستىرۋىن توقتاتا قويماعان.
جالعان ۋاعىزدارىمەن ءدىندار جاماعاتتى اداستىرىپ, قىلمىستىق جولعا يتەرمەلەپ وتىرعان ءدىني ۇيىمنىڭ ءبىرى – «حيزب-ۋت-تاحرير». ونىڭ ارەكەتتەرى قوعامداعى ەتنيكاارالىق (ەۆرەي ۇلتى مەن اقش ازاماتتارىنا قارسى) ءجانە كونفەسسياارالىق (حريستياندار مەن باسقا دىندەرگە قارسى) قاتىناستاردى بۇزۋعا باعىتتالىپ, قوعام تىنىشتىعىن بۇزۋدى كوزدەيدى. يسلام تالاپتارى ۇستەمدىك ەتەتىن حاليفات قۇرۋ يدەياسىن تىقپالاپ, نەگىزگى جۇمىستارىن حالىقتىڭ تۇرمىسى ناشار ورتاسىندا جۇرگىزۋگە تىرىسادى. سونداعى ماقساتى – ولارعا ماتەريالدىق كومەك كورسەتە وتىرا, ءوز قاتارىن تولىقتىرۋ.
ءدىني ەكسترەميستىك ارەكەتتەردىڭ قازاقستان جەرىندە بوي كورسەتۋى ءارتۇرلى جاعدايلارمەن ءتۇسىندىرىلەدى. ماسەلەن, رەسەيلىك ساراپشى ا.ءسوبيانيننىڭ پايىمداۋىنشا, يسلام راديكاليزمىن تاراتۋ – مۇسىلمان ەمەس ەلدەردىڭ ارنايى قىزمەت ورىندارىنىڭ ماقساتتى ءىسى. ال يسلام ەلدەرى ىشىندە راديكالدى يسلامدى اراب ەلدەرى مەن پاكستان قولدايدى.
سونداي-اق, قازاقستانداعى ءدىني احۋالدىڭ ءوربۋى ونىڭ ىشكى جاعدايىمەن عانا ەمەس, ورتالىق ازيا جانە الىس-جاقىن باسقا ەلدەردەگى ساياسي-الەۋمەتتىك احۋالمەن دە بايلانىستى دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلادى. ارينە, ءبىز بۇل پىكىرلەردى نەگىزسىز دەپ ايتا المايمىز. سول سەبەپتەن دە ءبىزدىڭ كەڭەستىك كەزەڭدە دە مۇسىلماندىق سەنىم اسەرىنەن الىس اجىراي قويماعان كورشى ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايدىڭ قالىپتى دامۋىنا الاڭداۋشىلىقپەن قارايتىنىمىز دا راس. قازىرگى ۋاقىتتا سول ەلدەردىڭ كەيبىرىندە يسلامدىق يدەيالارمەن بۇركەنگەن كۇشتەر مەملەكەتتىك بيلىككە وپپوزيتسيا قۇراپ, ساياسي جولمەن بولسىن, قارۋلى جولدارمەن بولسىن, بيلىكتى قولدارىنا الۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرىپ وتىرعانى دا بەلگىلى.
يسلامدى زەرتتەپ جۇرگەن عالىم-ساراپشىلار قازاقستانداعى ءدىندار جاماعاتتىڭ اعىمدارعا ءبولىنۋ سەبەپتەرىن, الدىمەن, الەۋمەتتىك فاكتورلارمەن بايلانىستىرادى. ياعني ومىردەن ورنىن تاپپاعان, تۇرمىس-تىرشىلىگى ناشار ادامدار كوپ جاعدايدا, كوڭىل جۇبانىشتارىن دىننەن تابۋعا تىرىسادى. وسى وڭتايلى جاعدايلاردى ءوز ماقساتتارىنا پايدالانۋعا ۇمتىلعان راديكالدى يدەولوگيانى تاراتۋشىلار «وتقا ماي قۇيا ءتۇسىپ», ءوز ورنىن تاپپاي جۇرگەندەرگە قۇران سوزدەرىن وزدەرىنە قاجەتتى مازمۇندا ءتۇسىندىرىپ ميلارىن ۋلادى, وسىلايشا, «تىعىرىقتان شىعار جولدى» كورسەتكەن بولادى.
ءدىني ەكسترەميزمنىڭ پايدا بولۋى مەن كورىنىستەرى بۇل كۇندەرى جان-جاقتى زەرتتەلىپ, وعان قارسى تۇرۋدىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, قۇقىقتىق تەتىكتەرى جاسالدى ءارى ولار جىلدان-جىلعا جەتىلدىرىلۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە بىرقاتار كەرى اعىمدار قىزمەتى توقتاتىلىپ, ولاردىڭ جىمىسقى ارەكەتتەرى جالپى حالىق الدىندا اشكەرەلەندى. ەكسترەميستىك جانە لاڭكەستىك ارەكەتتەرى ءۇشىن قانشاما ازاماتتار, سولاردىڭ قاتارىندا جاستار باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلىپ, اباقتىعا جابىلدى.
دەسەك تە, ءدىني سالاداعى ماسەلەلەردى شەشۋدە 2011 جىلى قابىلدانعان «ءدىني قىزمەت جانە ءدىني ءبىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭنىڭ ءپارمەندىلىگى ەرەكشە باعالاندى. سونىڭ نەگىزىندە قازاقستانداعى ءدىني ءبىرلەستىكتەردىڭ قىزمەتى زاڭدى ءتۇردە رەتتەلىپ, ءدىني توپتار مەن ۇيىمداردىڭ ءوز بەتىمەن ارەكەت ەتۋىنىڭ جولى كەسىلدى. وسى جۇمىستاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرا بىلگەن ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى بۇگىندە باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە وتىرىپ ءدىني سالاداعى وزەكتى دە ءوتكىر ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتى الدىنا قويۋدا. سولاردىڭ قاتارىندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتىپ, تۇرمىس-تىرشىلىگىن جەڭىلدەتۋ ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل بولىنگەن.
عالىم, ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قازىرگى ۋاقىتتا ورىن الىپ وتىرعان مازحابتى مويىنداماۋ, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەردى جوققا شىعارۋ, «حيدجاب» ماسەلەلەرىنىڭ تۋىنداۋىن ءدىني ساۋاتسىزدىقتان ىزدەۋ قاجەت. سوندىقتان, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى حالىقتىڭ جالپى ءدىني ساۋاتىن اشۋ, ولارعا زايىرلى قوعام مەن ءدىننىڭ ارا قاتىناسىن ساۋاتتى تۇسىندىرە ءبىلۋدەن باستاعان ءجون دەيدى. وسى پىكىرلەردىڭ نەگىزسىز ەمەستىگىنە كوزىن جەتكىزگەن ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى كەڭ ءدىني اعارتۋ, اقپاراتتىق ناسيحات جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى. ونداي جۇمىستار قوعامنىڭ بارلىق دەڭگەيىن قامتىپ, جوعارى جانە ورتا وقۋ ورىندارى ستۋدەنتتەرى مەن وقۋشىلارى, قالا, اۋدان, اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا, اسكەري بولىمشەلەردە, تۇزەۋ ورىندارىندا وتكىزىلۋدە. ناسيحات توپتارىنا تەولوگ عالىم, ساراپشىلاردان, قوعامدىق پاندەر ماماندارى مەن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ بىلىكتى يمام, قىزمەتكەرلەرى تارتىلعان. اتاپ ءوتۋ كەرەك, وسى جۇرگىزگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە حالىقتىڭ ءبىراز ءبولىگىنىڭ كەرى ءدىني اعىمدار مەن ءداستۇرلى حانافي ۇستانىمى جونىندە دۇرىس ۇعىم قالىپتاسىپ, ءبىلىم دەڭگەيلەرى ءوستى.
كوپشىلىكتى قامتيتىن شارالاردىڭ قاتارىندا ءدىن ىستەرى اگەنتتىگى مەن وبلىس اكىمدىكتەرى بىرلەسىپ ءوتكىزىپ وتىرعان رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيالار مەن سەمينارلاردى, دوڭگەلەك ۇستەلدەردى اتاپ ءوتۋ ورىندى. ول شارالارعا وتاندىق عالىم, تەولوگتارمەن قاتار شەتەلدەردەن بىلىكتى ماماندار شاقىرىلۋدا. ولار ەلىمىزدىڭ الىس اۋماقتارىنا دەيىن بارىپ, ءدارىستەر وقىپ, «يسلام دىنىندەگى مازحاب ۇستاۋدىڭ قاجەتتىگى مەن پايداسى», «ءسالافيزمنىڭ زيانى مەن زارداپتارى», «جيحاديزم مەن تاكفيرشىلدىك يدەولوگياسىنىڭ يسلاممەن سىيىمسىزدىعى», «ماتۋريدي اقيداسىنىڭ حانافيلىك ءىلىمنىڭ جالعاسى» تاقىرىپتارىندا ءبىلىمدەرىمەن بولىسۋدە. ولار قازاقستاننىڭ ءدىن سالاسىنداعى ساياساتىنا ريزاشىلىقپەن قاراپ, وسى ەلدە قاي ءدىننىڭ بولماسىن تىرشىلىك ەتۋىنە قولايلى ەكەندىگىن جاسىرمايدى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, راديكالدى يدەولوگيانىڭ تارالۋىن قۇقىقتىق نەمەسە كۇش كورسەتۋمەن عانا توقتاتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ورىندى تۇسىنگەن قازاقستان جەرگىلىكتى ءدىني-رۋحانيلىقتىڭ بىردەن-ءبىر جولى ءداستۇرلى ءدىني ۇستانىمدى كەڭىنەن دامىتۋعا باسا كوڭىل بولۋدە. وسى رەتتە قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى جۇمىسىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا, ءدىني قىزمەتكەرلەرى مەن يمامدارى قاتارىنىڭ بىلىكتى ماماندارمەن تولىقتىرىلۋىنا ءتيىستى قولداۋ كورسەتۋدە. مەشىت يمامدارىنىڭ ءبىلىمىنە ارنايى كوڭىل ءبولىنىپ, ءتيىستى دايىندىق كۋرستارىندا ءدىني پاندەرمەن قاتار مەملەكەتتىڭ قۇرىلىسى مەن زاڭدارىنا قاتىستى پاندەردەن دارىستەر وقىتىلۋدا.
وسىلايشا, ءدىني ەكسترەميزم ارەكەتتەرى مەن ءدىني اداسۋشىلىققا جول بەرمەۋدە تۇرعىندار اراسىندا ءدىني اعارتۋشىلىق تاربيەلەۋ جۇمىستارىنا باسا ءمان بەرىلۋدە. سونىمەن بىرگە, اتقارىلىپ وتىرعان جۇمىستاردىڭ اسەرلى بولۋىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا ماڭىزى مەن ءرولى ەسكەرىلۋدە. ولاردا قازىرگى كۇنى اتقارىلعان شارالاردى جارىققا شىعارىپ حابارلاۋمەن قاتار, ارنايى ءدىني ماسەلەلەر, ۇلتتىق قۇندىلىقتار توڭىرەگىندە باعدارلامالار, توك-شوۋلار ۇيىمداستىرىلۋدا. اقپاراتتىق زاماندا ومىردەگى كەلەڭسىزدىكتەر مەن ءدىني ەكسترەميزم يدەولوگيالارى, لاڭكەستىككە جول بەرمەۋ, ولاردىڭ الدىن الۋدا باق قۇرالدارىنىڭ ورنى مەن ءمۇمكىندىكتەرى زور ەكەندىگى ءمالىم. سوندىقتان ونىڭ جۇمىسى ودان ءارى بەلسەندىرىلە تۇسپەك.
جالپى, راديكالدى ءدىني يدەولوگياعا قارسى تۇرا ءبىلۋ جان-جاقتى قاراستىرىلعان, كەشەندى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋدى تالاپ ەتەدى. وسى جانە ەلباسىنىڭ 2012 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى العا قويعان مىندەتتەرىن ەسكەرە كەلىپ, قازىرگى كۇنى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان ءدىني ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى باعدارلاماسى» جاسالدى. ەندىگى رەتتە وندا قاراستىرىلعان ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارى مەن ءمۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلۋدا.
قازىرگى كەزدە ءدىندى تەك جەكەلەگەن ادامدارعا عانا ەمەس, مەملەكەت ءۇشىن دە قاجەتتى دەپ تۇسىنە بىلگەن ءجون. ويتكەنى, قوعامدا مۇشەلەرىنىڭ بويىندا ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردىڭ قالىپتاسىپ دامۋىنداعى ءدىننىڭ الەۋەتى مەن تاربيەلىك ءرولى مەملەكەت ءۇشىن قاجەتتى, سوندىقتان ول ءدىندى ساياسي-قوعامدىق ومىردەن ىعىستىرىپ شىعارۋعا, قىسىم كورسەتۋگە ۇمتىلمايدى. ال مەملەكەتتىڭ تۇراقتىلىعى مەن ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايىنىڭ كۇشەيۋى ءدىننىڭ دە قالىپتى دامىپ, ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنى راس ءارى ول وسىعان ءمۇددەلى بولۋى كەرەك. وسىنداي ءوزارا كەلىسىم مەن جاراسىمدىققا قول جەتكىزگەندە ءبىز قازىرگى ءدىني اداسۋشىلىق پەن الاۋىزدىققا تويتارىس بەرە الارىمىز انىق.
بالتاباي مەكەجانوۆ,
ءدىن ىستەرى اگەنتتىگىنىڭ يسلام ءدىني بىرلەستىكتەرمەن
بايلانىستار جونىندەگى باسقارما باسشىسى.
_________________________________
سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان وماروۆ.