باياناۋىل – قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن كوركەم تابيعاتىمەن ەرەكشەلەنەتىن قۇتتى مەكەن عانا ەمەس, بۇل ءوڭىر قول باستاعان باتىرلارىمەن, ءسوز باستاعان شەشەندەرىمەن, قاسيەت دارىعان اۋليەلەرىمەن, سۋىرىپسالما اقىن-جىراۋلارىمەن, عۇلاما عالىمدارىمەن ايگىلى. تۇنىپ تۇرعان تاريحتىڭ كيەلى مەكەنى.
باياناۋىل – قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن كوركەم تابيعاتىمەن ەرەكشەلەنەتىن قۇتتى مەكەن عانا ەمەس, بۇل ءوڭىر قول باستاعان باتىرلارىمەن, ءسوز باستاعان شەشەندەرىمەن, قاسيەت دارىعان اۋليەلەرىمەن, سۋىرىپسالما اقىن-جىراۋلارىمەن, عۇلاما عالىمدارىمەن ايگىلى. تۇنىپ تۇرعان تاريحتىڭ كيەلى مەكەنى.
وسى ورايدا, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «تۇپتەپ كەلگەندە تاريح تەك عىلىم ءۇشىن زەرتتەلمەيدى. ول ەڭ الدىمەن تاريحتان تاعىلىم, ساباق الۋ ءۇشىن زەرتتەلەدى», دەگەنى ويعا ورالادى.
جاقىندا قازاق عىلىمىنىڭ اتاسى اتانعان قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ مەموريالدىق مۇراجايى قايتا جابدىقتالىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. يگىلىكتى ءىستىڭ تەك باياناۋىلدىقتار ءۇشىن عانا ەمەس, الەم مادەنيەتى سالاسىنداعى رۋحاني قۇندىلىقتاردى تانۋدا, ولاردى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ ونى ناسيحاتتاۋ, وسى نەگىزدە سان ۇرپاققا پاتريوتتىق ءتالىم-تاربيە بەرۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى اقيقات.
وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن بۇل ۇلتتىق تاريحىمىز, ۇلتتىق ماقتانىشتى كۇشەيتۋدىڭ, وتانشىلدىقتى ارتتىرۋدىڭ قۋاتتى تەتىگى. ال وتانشىلدىق سەزىم – ۇلى ىستەردىڭ باستاۋى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «ۇلتتىق مادەنيەتتى كوتەرۋ – ۇلتتىڭ تاريحىن كوتەرۋ ارقىلى ۇلتشىلدىققا بەت بۇرۋ ەمەس, ءبىز كوپۇلتتى مەملەكەتتە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز. سوندىقتان ءبىز بارلىق حالىقتاردىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىنە قۇرمەت سەزىمىمەن قارايمىز. ەندەشە, سول ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى ۇلىقتاپ, بار مەن جوقتى تۇگەندەپ, جۇيەلەپ, كەلەر ۇرپاققا اماناتتاۋ باستى ماقساتىمىز», – دەگەنى بار.
راسىندا دا, ەلىمىز دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىن باستان وتكەرۋدە. ماقساتىمىز ايقىن, باعىتىمىز ءتۇزۋ. ەندەشە, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىن جان-جاقتى جاڭعىرتۋ, شارۋاشىلىق جۇيەسىن ءارتاراپتاندىرۋ, حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ جولىندا ءار قازاقستاندىقتىڭ يىعىندا زور جاۋاپكەرشىلىك بارىن ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. بۇل رەتتە, قوعامدى ودان ءارى كوركەيتىپ الەمدەگى الپاۋىت مەملەكەتتەرمەن تىزگىنىن تەڭ ۇستاۋ جولىندا بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى قادام ەكەنىن ايتىپ ءوتۋىمىز كەرەك.
عۇلاما عالىمنىڭ مۇراجايىن زامان كەلبەتىنە ساي قايتا جاڭعىرتۋعا ازاماتتىق تانىتقان – تيمۋر اسقار ۇلى ق ۇلىباەۆ بولدى. ول باياناۋىلدىق ەل اعالارىنىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستامادى, يگى ىسكە قولداۋ كورسەتتى. جومارت جان ءوز قاراجاتىنان قوماقتى قارجى ءبولىپ, اكادەميكتىڭ تۋعان قىستاۋى, بالالىق شاعى مەن ات جالىن تارتىپ مىنگەن ازاماتتىق كەزەڭىنەن سىر شەرتەتىن ەكى زالدى تولىق جاڭارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. كەلۋشىلەر عيماراتتىڭ ەكىنشى قاباتىنداعى «اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ ارتىنان قالعان وشپەس ءىزى» دەپ اتالاتىن قوسىمشا بولمەدەن مول مالىمەت الا الادى.
تۇسىنگەن جانعا مادەني-رۋحاني ەسكەرتكىشتەر بىزگە اتا-بابامىزدان قالعان مۇرا. ال, مادەني مۇرا – جوعىمىزدى تۇگەندەپ, بارىمىزدى بايىپتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قازىنا.
تۇساۋكەسەرگە قاتىسقان باياناۋىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, جۋرناليستەر وداعىنىڭ ءمۇشەسى, اقىن, ارداگەر ۇستاز زەكەباي سولتانباەۆ ساۋاپتى ىسكە دەمەۋشىلىك جاساعان تيمۋر اسقار ۇلىنا ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىرىپ, جۇرەكجاردى لەبىزىن جەتكىزدى.
– رۋحانيات وشاقتارىنا قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى ءسىز بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى اياسىنداعى مىندەتتەردى دە ناقتى ىسپەن جۇزەگە اسىرۋداسىز. بۇل ءسىزدىڭ وتاندىق تاريحتى جاڭعىرتۋ, قوعامداعى تولەرانتتىلىق پەن جاسامپازدىق رۋحتى قالىپتاستىرۋعا قوسقان ۇلەسىڭىز ەكەنى داۋسىز, – دەدى ول.
جومارتتىق پەن مارتتىكتىڭ ناق ۇلگىسىن كورسەتكەن تيمۋر ق ۇلىباەۆتىڭ بەلسەندىلىك تانىتۋى ارقاسىندا جاڭاشا كەيىپكە ەنگەن كەلەسى عيمارات – اۋدان ورتالىعىنداعى «مۇسا مىرزا» مەشىتى.
ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن ىرگەسى قالانعان اللانىڭ ءۇيىن 1861 جىلى ءوز داۋىرىندە اتاقتى بي, ەتنوگراف, پاتشا ارمياسىنىڭ پولكوۆنيگى, ورىس, فرانتسۋز تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن وقىمىستى, ياعني ەل تۇتقاسى بولعان تاريحي تۇلعا مۇسا شورمانوۆ سالعىزعان بولاتىن. الايدا, كەڭەس ءداۋىرى تۇسىنداعى سولاقاي ساياسات پەن اتەيستىك يدەولوگيا سالدارىنان مەشىت جابىلىپ, كينوتەاتر, سپورت عيماراتى ماقساتىندا قولدانىلعان.
قازاقتا «تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى», دەگەن قاناتتى ءسوز بار. وسىنى ومىرلىك قاعيدا تۇتقان تيمۋر ق ۇلىباەۆ قازاقستاننىڭ دامۋىندا ۇكىمەت, قوعام جانە بيزنەس مۇمكىندىكتەرىن بىرىكتىرۋ باستاماسىن كوتەردى. ناتيجە كوزگە كورىنىپ تۇر. قازىرگى تاڭدا كاسىپكەرلىكتىڭ قازاقستاندىق قوعامنىڭ الەۋمەتتىك ومىرىمەن تىعىز ۇشتاسىپ كەتكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. كاسىبي شەبەرلىگى مەن جوعارى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا تيمۋر اسقار ۇلى قازاقستاندىق بيزنەس-قوعامنىڭ بارىنشا بەلسەندى جانە سەرپىندى بولىگىن ءوز قاتارىنا شوعىرلاندىرىپ وتىر.
– قازاقتىڭ ءبىرتۋار تاريحي تۇلعالارى مەن ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان اتاقتى قالامگەرلەرى مەن زەردەلى عالىمدارى شىققان باياناۋىل ولكەسىنىڭ رۋحاني-مادەني تىنىسىندا يگى باستامالار تابىستى جۇزەگە اسۋدا. وتاندىق تاريح پەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تەرەڭ تانۋ, عىلىمي زەردەلەۋ جانە كەلەر ۇرپاق يگىلىگى ءۇشىن ساقتاۋ جولىندا «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا دەمەۋشى بولعان مۇنداي ازاماتقا ايتار العىسىمىز شەكسىز, دەپ مايقايىڭ كەنتى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى مۇحتار ابەنوۆ اعىنان جارىلدى.
«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن», دەيدى دانا حالقىمىز. ەلگەزەكتىگىمەن ەرەكشەلەنگەن تيمۋر ق ۇلىباەۆتىڭ قولعا العان ءىستى تىندىرمايىنشا دامىل تاپپايتىنىنا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ كوزى جەتتى. ءتىپتى, ءوز ءىسىنىڭ حاس شەبەرلەرىن دە تاۋىپ بەرىپ, ناعىز ازاماتتىق تانىتتى دەيدى باياناۋىلدىقتار.
«ءولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايتىنىن» ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا دا اتقارىلۋعا ءتيىس شارالار از ەمەس. ماسەلەن, اۋليە قونعان ءماشھۇر ءجۇسىپ بابامىز جاتقان قورىمدا «ەسكەلدى» كەشەنىن اشۋ ويدا بار. بۇل دەگەنىمىز – وڭىردە, تۇتاستاي العاندا ەلىمىزدە ءتۋريزمدى دامىتۋعا جاسالاتىن قادام, تاپتىرماس مۇمكىندىك ەكەنى داۋسىز.
سونداي-اق, مۇسا مىرزا كەسەنەسىن قايتا قالىپقا كەلتىرۋ, كونە داۋىرلەردەن سىر شەرتەتىن تاريحي بالبال تاستار جايلى مول ماعلۇمات بەرەتىن كەشەن تۇرعىزۋ سىندى باعدارلاما قابىلداپ, ايماققا وتاندىق جانە شەتەلدىكتەر دەمالۋشىلاردى كوپتەپ تارتۋدىڭ جۇيەلى جۇمىستارى جۇرگىزىلمەك.
ارينە, تىزبەكتەلگەن شارالاردى ومىرشەڭ ەتۋدە دە ءدال وسىنداي ازاماتتاردىڭ قولداۋى جالعاسىن تابادى دەپ سەنىم ارتامىز.
ءتىلىن, ءدىلىن, ادەبيەتىن, مادەنيەتىن, تاريحىن ءسۇيىپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ جاناشىرى بولعان, وتانشىلدىق كوزقاراسى بيىك, ەلىن, جەرىن قادىر تۇتقان وسىنداي ابزال دا, ارداقتى ازاماتتارى بار قازاق ەلىنىڭ كەلەشەگى كەمەل, بولاشاعى باياندى بولادى. ويتكەنى, قازاقتىڭ قاشاندا مەملەكەت مۇددەسى مەن ەل يگىلىگى جولىندا قىزمەت اتقارۋدى باقىت سانايتىن, اۋىزبىرشىلىكتەن اينىمايتىن, اق جۇرەك جۇرتتى قۋاتتى ۇلت بولۋعا جەتەلەيتىن تيمۋر ق ۇلىباەۆتاي اردا ۇلدارى بار.
جۇمابەك سمانوۆ.
پاۆلودار.