بيسەنوۆتەر تاعدىرى

جەر اتاۋىنداعى تاريح

تايپاق ءوڭىرىنىڭ ءار نۇكتەسىندە تالاي تاريحي وقيعا بولىپتى. سۇلتان مەن جامانقۇدىقتىڭ اراسىنداعى ماماي-سارىباس كونە قونىسى جەرگىلىكتى اسان-تانالاردىڭ اتاجۇرتى ەكەنىن كەيىن ەس­تىدىك. ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان تۇلعا­لار­دىڭ ارعى اتاسى بيسەن ساتىبالدى ۇلى وسى جەردەگى كونە قورىمدا جەرلەنگەن ەكەن.

حح عاسىردىڭ باسىندا تاريح ساحناسىنا شىققان تۇڭعىش قازاق دارىگەرلەرىنىڭ ءبىرى باقتىعالي (باقىش) بيسەنوۆتىڭ ۇلى, ۇلى وتان سوعىسىندا ۆلاسوۆ ارميا­سىنىڭ ساپىندا نەمىس تۇتقىنىنا ءتۇسىپ, كونتسلاگەر ازابىن تارتقان, ەلگە كەلگەن سوڭ كەڭەس سوتى 25 جىلعا تاعى سوتتاعان, ستا­لين ولگەن سوڭ عانا ازات بولعان ماقا­باي (ماحمۋد) باقىش ۇلى 1965 جىلى وسى ماماي-سارىباسقا ەلدەگى اعايىن­دارى قابي, ءنادىر سەيىتباەۆتار مەن اي­مىرزا جۇماعاليەۆتى ەرتىپ كەلىپ, ارنايى دۇعا قىلعان ەكەن. 1955 جىلى اقتا­لىپ, تۇرمەدەن بوساعانىمەن, ەلگە كەلۋگە باتا الماي, قالعان ءومىرىن جەزقازعان قالاسىندا وتكىزگەن ازاماتتىڭ جان دۇ­نيە­سىندەگى سەزىمدى ءبىز جەتكىزە الماس­پىز. بىراق وسى وقيعانىڭ ورتاسىندا بولعان عالىمجان عۇماروۆ اقساقال سول كەزدە پايعامبار جاسىنا جەتكەن ماقاباي اعاسىنىڭ اتاكۇلدىك توپىراعىن ۋىستاپ, جاس بالاداي ەگىلىپ جىلاعانىن ايتاتىن...

تايپاقتىڭ بازارتوبەسىندە, جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىندا ەل-جۇرت بالنىستوبە دەپ اتاپ كەتكەن مەكەننىڭ ءبىر كەزدەرى باقتىعالي بيسەنوۆ اۋرۋحانا اشقان كيەلى توپىراق ەكەنىن دە كەيىن بىلدىك.

بيسەنوۆتەر اۋلەتىنىڭ شەجىرەسى بىلايشا جىكتەلەدى: كىشى ءجۇز – باي ۇلى – سۇلتانسيىق – تانا – اسان – تىلەۋ – جان­مىرزا – يتەمگەن – قىدىرباي – بەكبولات – ساتىبالدى – بيسەن. بيسەننەن – مەيىر­مان, نۇرعالي, ءىزني (ىزىمعالي), وراز, ەسپان, باقتىعالي, اقكەنجە اتتى التى ۇل مەن ءبىر قىز دۇنيەگە كەلگەن.

 

باقتىعالي

بيسەنوۆتەر اۋلەتىنىڭ ىشىندەگى ەڭ تانى­مال, اتاقتى تۇلعا باقتىعالي بيسە­نوۆتىڭ ءومىر جولىن قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءاليحان حام­زا ۇلى دوساحانوۆ اعامىز جەتە زەرتتەگەن. ورال, الماتى, نۇر-سۇلتان, سارا­توۆ (رەسەي) قالالارىنداعى مۇراعات­تاردا تاپجىلماي وتىرىپ, قىسقا عۇمى­رىندا قىرۋار شارۋا تىندىرعان باق­تى­عالي بيسەنوۆ تۋرالى جازىلعان عالىم ماقالاسى بيىل جارىق كورەتىن «تۇڭ­عىشتار: الاش دارىگەرلەرى» اتتى قوس­تومدىق جيناققا كىرەدى ەكەن.

«بيسەنوۆ باقتىعالي (باقتىگەرەي, باق, باقىش) 1889 جىلى 24 تامىزدا ورال وبلىسى ءىلبىشىن ۋەزىنە قاراستى قىزىلجار بولىسىنىڭ №5 اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ساۋاتىن بولىستىق ورىس-قازاق مەكتەبىندە اشقان باقىش كەيىن قالالىق رومانوۆ ۋچيليششەسىندە وقيدى. 1901 جىلى ورال اسكەري رەالدى ۋچيليششەسىنە ءتۇسىپ, 1909 جىلى ونىڭ تولىق كۋرسىن ءتامامدايدى. وسى جەردە تاعى ءبىر جىل وقىپ, ۋچيليششەنىڭ قوسىمشا كۋرسىن دا بىتىرەدى. باقتىعالي بيسەنوۆتىڭ ستۋدەنتتىك جىلدارى ءبىرىنشى ورىس توڭكەرىسىمەن جانە «الاش» ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ العاشقى ساياسي اكتسيالارىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. 1905 جىلى قاراشا ايىندا ورال قالاسىندا 5 وبلىس قازاقتارى دەلەگاتتارىنىڭ قاتىسۋىمەن سيەز ءوتتى. ب.قاراتاەۆ, ب.باقىتكەرەەۆ سىن­دى سۇلتاندار مەن سانكت-پەتەربۋرگ مەديتسينا اكادەمياسىنىڭ ستۋدەنتتەرى ح.دوسمۇحامەدوۆ, ن.يپماعامبەتوۆ جانە باسقالارىنىڭ قۇرىلتايشىلىق ەتۋىمەن قازاق كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسى قۇرىلىپ, ونىڭ ءباسپاسوز ورگانى – «فيكەر» (پىكىر) گازەتى اشىلدى. وسى كادەتتەر پارتياسىنىڭ بەلسەندى قولداۋشىسى رەتىندە باقتىعالي بيسەنوۆ جاندارمەريانىڭ نازارىنا ءىلىندى», دەپ جازادى ءاليحان حامزا ۇلى.

1910 جىلى جازدا باقتىعالي بيسەنوۆ پەن دوسى عۇمار ەسەنعۇلوۆ ماسكەۋ يمپە­راتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قۇجات تاپسىرادى. بىراق ولاردىڭ قۇجاتى نيكولاەۆ يمپەراتورلىق ۋنيۆەرسيتەتىنە (قازىرگى ساراتوۆ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى) جولدانادى. ءسويتىپ باقتىعالي بيسەنوۆ 1910 جىلى 4 قازاندا نيكولاەۆ ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتانادى. ءبىرىنشى دۇ­نيە­جۇزىلىك سوعىستىڭ اسەرىنەن مەديتسينا فاكۋلتەتىنە 1910 جىلى تۇسكەن تالاپكەرلەر 1917 جىلدىڭ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا جەدەلدەتىلگەن كۋرستان وتۋگە ءماجبۇر بولادى. وسىلايشا, ب.بيسەنوۆكە 1917 جىلعى 29 قاراشا كۇنى «ەمشى» (لەكار) كۋالىگى بەرىلەدى. كەيىن, 1924 جىلى باقتىعالي ءوزى وقىعان ۋنيۆەرسيتەتكە قايتا ورالىپ, جوعارى ءبىلىمدى تەراپەۆت جانە دەرماتو-ۆەنەرولوگ دارىگەر ەكەندىگى جازىلعان №2339 ديپلوم كۋالىگىن الادى.

باقىش ەڭبەك جولىن 1917 جىلى ورال وبلىسىنداعى ءحىىى قىزىلقوعا اۋىل­دىق دارىگەرلىك بولىمشەسىنىڭ دارىگە­رى بولىپ باستاعان. 1917-1920 جىلدارى حالەل دوسمۇحامەد ۇلى جانە جاھان­شا دوس­مۇحامەد ۇلىمەن بىرگە كۇن­باتىس الاشوردا قىزمەتىنە بەلسەنە ارا­لا­سادى. ءوزى قاتىسىپ قويماي, ءىنىسى ءىزنيدى (ىزىمعاليدى) جانە قوس نەمەرە اعايىنى – يشانعالي بيسەنوۆ پەن ىزەپ­قالي بيسەنوۆتى دە وسى جولعا تارتادى. وسىلايشا, ورال رەالدى ۋچيليششەسىنىڭ تۇلەگى يشانعالي بيسەنوۆ جىمپيتىداعى ويىل ءۋالاياتىنىڭ پراپورششيكتەر مەك­تەبىن ءبىتىرىپ, شتاب وفيتسەرى بولىپ قىز­­مەت ەتسە, ىزەپقالي بيسەنوۆ ويىل يۋنكەر­لەر مەكتەبىن ءبىتىرىپ, الاش پول­كىندە جۇزدىك باسقارعان. باقىشتىڭ ءوزى كۇن­­باتىس الاشوردانىڭ بولىستىق جانە ۋەزدىك جەر بولىمدەرىن ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسقان.

بولشەۆيكتەر جەڭىپ, الاشوردا تاراتىلعان سوڭ باقتىعالي بيسەنوۆ ورال گۋبەرنيالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمى قۇرامىندا دارىگەر بولىپ جۇمىس ىستەدى. 1920-1921 جىلدارى كالمىكوۆ ۋەزىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىن باسقاردى. ۋەزدە 120 مىڭ ادامعا قىزمەت كورسەتەتىن 5 دارىگەرلىك بولىمشە, 10 فەلدشەرلىك بەكەت بولاتىن. ازامات سوعىسىنان كەيىن­گى قيىن, جۇقپالى اۋرۋلار ءورشىپ تۇرعان جىلدار ەدى بۇل. باقىشتىڭ ءوزى 1921-1924 جىلدارى وسى ۋەزدەگى بايعۇتتى بولىم­شەسىندە دارىگەر بولدى.

1925 جىلى جىمپيتى ۋەزىنە سانيتار دارىگەر بولىپ اۋىسقان باقتىعالي 1926 جىلدان 1928 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىن جىمپيتى اۋرۋحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدى. وسى جىلدىڭ تامىز-جەلتوقسان ارالىعىندا تايپاق اۋداندىق اۋرۋحاناسىن باسقاردى. 1929 جىلى ورال قالاسىنداعى كەڭەستىك پارتيا مەكتەبى اۋرۋحاناسىنىڭ دارىگەرى, 1930 جىلى 15 شىلدەدە ورال گۋبەرنيالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ ەمدەۋ-پروفينسپەكتورى اتانادى. 1934 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرسىندا وقىپ, كەلگەن سوڭ تايپاق اۋدانى بازارتوبە بولىمشەلىك اۋرۋحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە تاعايىندالادى.

«باتىس قازاقستان وبلىستىق مۇراعا­تىندا 10 توسەكتىك بازارتوبە اۋرۋحانا­سىنىڭ ەسەپتىك قۇجاتتارى ساقتالعان», دەپ جازادى ءاليحان دوساحانوۆ. ء«تورت اۋىل تۇرعىندارىنا قىزمەت كورسەتكەن اۋرۋحانا كەشەنى باس عيماراتتان, ءدارىحانا مەن مونشاعا ارنالعان قوسىمشا قۇرىلىستان جانە دارىگەرلەرگە ارنالعان ءۇش شاعىن ۇيدەن تۇرعان. اۋرۋحانا قۇزىرىنداعى

1 گا جەرگە باقشا, 1 گا جەرگە كارتوپ ەگىلگەن. اۋرۋحانادا ءبىر تارانتاس اربا بولعان, بىراق وعان جەگەتىن ات جوق, ءسىرا وگىز جە­گىل­سە كەرەك. 1934 جىلعى امبۋلاتوريا ەسە­بىنە قاراعاندا, اۋرۋحانا سول جىلى 282 كۇن جۇمىس ىستەپ, 3019 ناۋقاستى قابىلداعان».

1937 جىلدىڭ باسىندا ب.بيسەنوۆ جىمپيتى اۋداندىق اۋرۋحاناسىنا جىبە­رىلەدى.

«بيسەنوۆ باح بيسەن ۇلى 1890 جى­لى تايپاق اۋدانىنىڭ №3 اۋىلىندا تۋعان, قازاق. 1937 جىلى 10 قىر­كۇيەك­تە تۇتقىندالعان, سول كەزدە جىم­پي­تى پوسەل­كەسىندە تۇرعان, اۋداندىق اۋرۋ­حا­­­نادا دارىگەر. 1938 جىلعى 15 اق­پان­دا ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى باس­قارماسىنىڭ (ۋنكۆد) باتىس قا­زاقستان وبلىسى بويىنشا ۇشتىگى اتۋ جازاسىنا سوتتاعان. باتىس قازاقستان وبلىس­تىق سوتى پرەزيديۋمىنىڭ 1958 جىلعى 14 ماۋ­سىمداعى قاۋلىسىمەن اقتالعان» – باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مۇراعاتتار باسقارماسى شىعارعان «ازالى كىتاپ» جينا­عىنداعى ساراڭ جولدار وسىلاي سىر شەرتەدى.

«باقتىعالي بيسەنوۆتىڭ ءىسىن جۇرگىزگەن تەرگەۋشى «الاشورداشى» دەپ ايىپتالىپ, اتىلىپ كەتكەن قوس «كۋانىڭ» تەرگەۋدەگى جاۋابىنا سۇيەنىپ, وعان «كونتر­رەۆو­ليۋتسيالىق ۇيىم مۇشەسى» دەگەن ايىپ تاعادى. كۋاگەرلەرمەن جۇزدەستىرۋ, جاۋاپ­تى تەكسەرۋ بولماعان. باقىش تەرگەۋدە ەشكىمدى كورسەتپەگەن. 5 جەلتوقسان كۇنى قاعازعا تۇسكەن ايىپتاۋ قاۋلىسىنداعى ەڭ «اشكەرەلەۋشى» سويلەم – «الاشوردا ۇكىمەتى مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا بەدەلى جوعارى بولدى» دەگەن بولىپتى. سوعان قاراماستان بيسەنوۆكە ۇشتىك اۋەلى 10 جىل تۇرمە جازاسىن كەسكەن. الايدا 1938 جىلعى 15 اقپاندا ول قاۋلى بۇزىلىپ, اتۋ جازاسىنا اۋىستىرىلعان. ۇكىم 1938 جىلعى 19 اقپاندا 21 ساعات 15 مينۋتتا ورىندالعان», دەپ جازادى ءاليحان دوساحانوۆ.

 

باقتىعالي بالالارى

ارينە, «حالىق جاۋىنىڭ» بالالارى­نىڭ تاعدىرى وڭاي بولعان جوق.

باقتىعالي بيسەنوۆ تۇتقىندالعان كەزدە ونىڭ وتباسىندا ايەلى ءجانشا شيەت­تەي بەس بالامەن قالعان ەكەن. تۇڭعىشى ماحمۋد – 17 جاستا, ءماجيت – 12-دە, زەي­نەپ – 9-دا, ءانۋار – 4-تە, ال روزا 1 جاستا بولىپتى. ءماجيت پەن ءانۋار كوپ كەشىكپەي شەتىنەپ كەتكەن.

ماحمۋد باقىش ۇلى بيسەنوۆتىڭ اۋىر تاعدىرىنىڭ شەت جاعاسىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. 1918 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ماحمۋد 1940 جىلى قىزىل اسكەر قاتا­رىنا الىنادى. 1941 جىلى نەمىس تۇت­قىنىنا ءتۇسىپ, ەرىكسىز تۇركىستان لەگيونىندا قىزمەت ەتەدى. 1948 جىلى 24 شىلدەدە تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ تريبۋنالى ايگىلى «58-باپ» («وتانعا ساتقىندىق») بويىنشا 25 جىلعا سوتتايدى. «ماقاباي (ماحمۋد) ساراتوۆ تەحنيكۋمىن ينجەنەر-مەحانيك مامان­دىعى بويىنشا بىتىرگەن, ونىڭ تۇبىنە «امەريكانىڭ ستۋدوبەككەرى بولماسا, نەمىستى جەڭەر مە ەدىك» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى جەتكەن ەكەن دەگەن اڭگىمەنى تۋىسى عالىمجان عۇماروۆ اقساقال ايتاتىن. ماحمۋد 1955 جىلى تۇرمەدەن بوسا­عانىمەن, ەلگە قايتپاعان. جەزقازعان وبلى­سىندا قۇرىلىس سالاسىندا قىزمەت ەتىپ, 1980 جىلدارى دۇنيەدەن وتكەن.

«باقىشتىڭ ايەلى ءجانشا ورال قالاسىنداعى بىلعارى شيكىزات كومبيناتىندا تىگىنشى بولدى. كىشكەنتاي قارا كەمپىر ەدى. قىزدارى زەينەپ پەن روزا قولىندا بولدى» دەيتىن عالىمجان اعاي.

1929 جىلى تۋعان باقىشقىزى زەينەپ ورال قالاسىندا تۇرىپ, ۇزاق جىل «ەك­پىندى قۇرىلىس» (قازىرگى «ورال ءوڭىرى» گازە­تىندە اعا كوررەكتور بولىپ قىزمەت ەتىپتى.

باقتىعالي بيسەنوۆتىڭ كىشى قىزى روزا بيسەنوۆا اكە جولىن قۋىپ, 1962 جىلى قازاق مەملەكەتتىك مەديتسينا ينس­تي­تۋتىن بىتىرگەن. ۇزاق جىل قارا­عاندى وبلى­سى­نىڭ جاڭاارقا اۋدانىندا دارى­گەر پەديات­ر بولىپ قىزمەت ەتكەن روزا باقىشقىزى بىرنەشە وردەن-مەدالمەن ماراپاتتالعان. بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالا­سىندا تۇراتىن روزا اپاي اكە مۇراسىن, ۇلگىلى ەڭبەگىن ۇزبەي ناسيحاتتاپ جۇرگەن ۇلاعاتتى ۇرپاقتىڭ ءبىرى.

 

ىزىمعالي

بيسەنوۆ ءىزني (ىزىمعالي) 1897 جىلى تۋعان. ماسكەۋدەگى تيميريازەۆ اۋىلشا­رۋا­شىلىق اكادەمياسىن 1935 جىلى بىتىر­گەن. جوعارى ءبىلىمدى اگرونوم. ول 1937 جىلى تۇتقىندالعانعا دەيىن ميرزويان (قا­زىرگى تاراز) قالاسىندا اۋدان­دىق جەر ءبولىمىن باسقارعان ەكەن. 1937 جىلى 3 قىر­كۇيەكتە (باقىش اعاسىنان ءبىر اپتا بۇرىن) تۇتقىندالعان ىزنيگە ايگىلى 58-باپ بويىنشا ايىپ تاعىلىپ, 1937 جىل­دىڭ 28 قاراشا كۇنى 10 جىلعا سوتتالادى. وعان دا «كونتررەۆو­ليۋتسياشىل, ۇلت­شىل الاشوردا ۇكىمەتىندە, تروتسكيستىك-ديۆەر­سيالىق ۇيىم­دا قىزمەت ەتكەن» دەگەن جالا جابىل­عان. عالىم ءاليحان دوساحانوۆ ءىزني بي­­سەنوۆتىڭ امۋر تەمىر­جول لاگەرىنىڭ 10-بولىم­­­شەسىندە جازاسىن وتەپ ءجۇرىپ, 1938 جىلى 12 قازاندا قازا تاپقانىن انىق­­تاعان.

ءىزني بيسەنوۆتەن قالعان ەكى بالا دا عىلىم جولىن قۋىپتى. 1925 جىلى تۋعان حاميت بيسەنوۆ تاريح عىلىمدارىنىڭ كاندي­داتى بولسا, 1927 جىلعى مايا بيسە­نوۆا – مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتانعان.

جازۋشى زاكىر اساباەۆ ءوزىنىڭ «ماق­تا­ارالدىڭ ماقتانىشتارى ەدى» ماقا­لاسىندا ءىزني بيسەنوۆ پەن بالالارى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى:

«باتىس قازاقستانداعى تايپاق اۋدا­نىنىڭ تۋماسى ءىزني بيسەنوۆ جونىندە ونىڭ الماتىدا ۇزاق جىل عۇمىر كەشكەن ۇلى, تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى حاميت بيسەنوۆ (مارقۇم) كوپ ايتاتىن. ايت­قاندا, ءارتۇرلى جاۋاپتى قىزمەت ىستە­گەن اكەسىنىڭ جامبىل وبلىسىندا جەر قا­تىناستارى باسقارماسىن باسقارىپ تۇر­عاندا حالىق جاۋى بوپ ۇستالىپ, اتىلىپ كەتكەنىن, اناسى, قارىنداسى ۇشەۋى ءۇش جاقتا ءجۇ­رىپ, 1950 جىلداردا عانا الماتىدا تا­بىس­قاندارىن, حا­لىق جاۋىنىڭ بالاسى رەتىندە كورگەن قورلىقتارىن كوز جاسىن توگە وتىرىپ اڭگىمەلەيتىن. تۇلپاردىڭ تۇياعى, اسىلدىڭ سىنىعى حاميت تەك اكەسى اقتالعان سوڭ عانا تاريحتان, قارىنداسى مايا مەديتسينا سالاسىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. جاستاي جابىسقان دەرت اسەرىنەن ەكەۋى دە ومىردەن ەرتە ءوتتى.

...ماقتاارال جەرىندە ءىزى قالعان ءىزني بيسەنوۆتى سونداعى ەل-جۇرت بىلە ءجۇرۋ ءۇشىن ادەيى ەسكە الىپ وتىرمىز...»

بەلگىلى عالىم ءارى بيسەنوۆتەردىڭ اۋىلداسى حانعالي سۇيىنشاليەۆ 1945 جىلى جەتىم بالا حاميت بيسەنوۆتى الماتىعا اكەلىپ, قازمۋ-عا تۇسىرگەنىن, ول كەيىن عىلىم كانديداتى بولىپ, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسى تاريح ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەگەنىن جازادى. حاميت 1975 جىلى اۋىرىپ كوز جۇمعان.

 

نۇرعالي

«باقتىعاليدىڭ اعاسى نۇرعالي  اۋقات­تى شارۋا ەدى, 1929 جىلى سوتتالىپ, مال-مۇلكى تاركىلەنگەن. 1944 جىلى ومىر­دەن ءوتتى» دەپ جازادى ءاليحان دوساحانوۆ.

بيسەننىڭ ۇلكەن ۇلى مەيىرماننىڭ نەمەرەسى عالىمجان عۇماروۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, نۇرعالي بازارتوبەدە ءىنىسى باقتىعاليدىڭ مالىن باققان. بايلاردىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ ناۋقانىندا نۇر­عالي كوك­شەتاۋ وبلىسىنا جەر اۋدا­رىلعان.

«ول كەزدە بازارتوبە اۋدان ورتالىعى ەكەن. باقىش بيسەنوۆ بايلاردى تاركىلەۋ, كولحوزداستىرۋ ساياساتىنا قارسى بولعان. جەرگىلىكتى بايلار «سوۆەت مالىمىزدى كامپەسكەلەپ الىپ جاتىر, قالاي كۇن كو­رەمىز؟» دەپ اقىل سۇراي كەلگەندە: «بۇل ساياسات دۇرىس ەمەس. بايدىڭ مالىن كەدەيگە بەرسە, ولار جەپ قويادى. بايدان تاجى­ريبە الۋ كەرەك, سوسىن بارىپ ۇلەستىرۋ كەرەك», دەگەن. سول ءۇشىن سوتتالعان», دەيدى عالىم­جان عۇماروۆ.

نۇرعالي كوكشەتاۋدان سوعىستىڭ الدىندا ورال قالاسىنا قايتىپ كەلە­دى. ءسويتىپ قالانىڭ ەت كومبيناتى اۋما­عىندا تۇرعان. ۇلى بولماعان, ىڭكار, عازي­زا, عاپۋرا جانە رازيا دەگەن ءتورت قىزى بول­عان. عالىمجان اعايدىڭ ايتۋىنشا, ۇلكەن قىزى ىڭكار – قامىس-سامار ۋەزىندە ميليتسيا باستىعى بولىپتى.

نۇرعالي قىزدارىنىڭ ىشىندە 1914 جىلى تۋعان عازيزا بيسەنوۆانىڭ تاعدى­رى ەرەكشە. وتە سۇلۋ ءارى ءبىلىمدى عازيزا تالانتتى ءانشى بولعان, ورال قالاسىن­داعى مۋزىكالىق دراما تەاترىندا قىز­مەت ەتكەن. العاشقى كۇيەۋى ساعيت قۇداي­بەرگەنوۆ – «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولعان ەكەن. ول ۇلى وتان سوعىسىندا قازا تاپقاننان كەيىن الماتى قالاسىنا قونىس اۋدارادى. انشىلىك ونەرىنە قوسا عازيزا نۇرعاليقىزى ماشينكانى شەبەر باسقان. 1953 جىلى «ۇگىتشى بلوكنوتى» جۋرنالىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن عازيزانى ايگىلى مۇحتار اۋەزوۆ كورىپ, وزىنە جۇمىسقا شاقىرادى. سول جىلدىڭ ماۋسىمىنان باستاپ 1961 جىلعا دەيىن عازيزا جازۋشى شىعارمالارىن قاعازعا تۇسىرەدى. بۇل كەزەڭدە اۋەزوۆتىڭ «اباي» ەپوپەياسىنىڭ سوڭعى كىتابى, «قاراگوز» تراگەدياسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسى, «تولەگەن توقتاروۆ» وپەراسىنىڭ ليبرەتتوسى, «دوس-بەدەل دوس» دراماسى, ء«ۇندىس­تان وچەركتەرى», ء«ار جىلدار ويلارى», «وسكەن وركەن» رومانى, ت. ب. كوپتەگەن شىعارماسى عا­زي­زا­نىڭ قولىمەن ماشينكامەن باسىلعان. 1960 جىلى اقپاندا مۇحتار اۋە­زوۆ ءوز كۇندەلىگىندە: بۇگىن «تولەگەن» وپەرا­سى­نىڭ ليبرەتتوسىن جازدىق. عازيزا باستى, مەن اۋىزشا ايتتىم», دەپ جازعان ەكەن.

عازيزا بيسەنوۆا 1971 جىلى قازاق­تىڭ تاعى ءبىر كلاسسيك جازۋشىسى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ جارى اتانعان. سول كەزدە الماتى قالاسىندا بولعان عالىم­جان عۇماروۆ عازيزا اپاسىنا قۇدا تۇسۋگە عابيت­پەن بىرگە عاريفوللا قۇرمان­عاليەۆ, ءسابيت مۇقانوۆ, بەرقايىر امان­شين جانە قۇبىش مۇحيتوۆ كەلگەنىن جىر قىلىپ ايتاتىن. بۇگىندە كەڭساي زيراتىنداعى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ قابىرى قاسىندا سوڭعى جارى عازيزا جاتىر.

نۇرعاليدىڭ رازياسى مەن عاپۋراسى دا الماتىدا تۇرعان. 1922 جىلعى رازيا «ۇگىتشى بلوكنوتىندا» ماشينكاشى بولسا, ورال پەدينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىن, كەيىن الما­تى كونسەرۆاتورياسىن بىتىرگەن عاپۋرا بيسەنوۆا وسى كونسەرۆاتوريادا عىلى­مي جۇمىستار جونىندەگى پرورەكتور دارە­جەسىندە ۇزاق جىل قىزمەت ەتىپتى. تانىمال مۋزىكا زەرتتەۋشىسى. «حالىق جاۋى­نىڭ تۇقىمى» دەگەن اتاق ونى دا ماڭايلاعان كورىنەدى. عالىمجان عۇماروۆ اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, عاپۋرا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە نۇسقاۋشى بولىپ جۇرگەن قىزمەتىنەن ءدال وسى سەبەپپەن شەتتەتىلگەن. عاپۋرا قازاق ايەلدەرى اراسىنان شىققان العاشقى شاحماتشىلاردىڭ دا ءبىرى.

 

P.S. بيسەننىڭ وراز بەن ەسپان دەگەن بالالارى جاستاي قايتىس بولعان. ال مەيىرمانى پاتشا زامانىندا ءبىلىم الىپ, مۇعالىم بولعان. تاريحشى جانىبەك يسمۋرزين مەيىرمان بيسەنوۆتىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنداعى قاراكول مەكتە­بىندە ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەندە 1911 جىلى دۇنيەدەن وزعانىن جازادى. كوزى اشىق قازاق مۇعالىمىنىڭ ماقالالارى سول كەزدەگى قازاق گازەتتەرىندە جاريا­لانىپ تۇرعان ەكەن. مىنە, زامانىندا ءوز قاتارىنىڭ الدى بولىپ, بالالارىن وقىتىپ, بىلىمگە باۋلىعان بيسەن قارتتىڭ ۇرپاقتارى تۋرالى اڭگىمە وسىنداي.

 

باتىس قازاقستان وبلىسى