جۋىردا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە ش.ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءسابيت شىلدەباي «قازارحيۆ» باسقارماسى قاجەت» اتتى ماقالاسىندا وتە وزەكتى ماسەلەنى كوتەرىپتى.
2017 جىلعى 12 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ №827 قاۋلىسىمەن «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بەكىتىلدى.
باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا تسيفرلى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنىن جەدەلدەتۋ جانە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, سونداي-اق ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قازاقستان ەكونوميكاسىن بولاشاقتىڭ تسيفرلى ەكونوميكاسىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن تۇبەگەيلى جاڭا دامۋ جولىنا كوشىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ.
باعدارلاما شەڭبەرىندە ۆيرتۋالدى مۇراجايلار, مۇراعاتتار جەلىسىن قۇرۋ جانە بارلىق مۋزەيلىك, ارحيۆتىك قورلاردى, كونتسەرتتەردىڭ, پەسالاردىڭ جازبالارىن, ماتەريالدىق جانە ماتەريالدىق ەمەس تاريحي جانە مادەني مۇرانىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرىن ەلەكتروندى فورماتقا اۋدارۋ جوسپارلانۋدا. اقپاراتقا قول جەتكىزۋدى جاڭا بىرىڭعاي ەلەكتروندى پورتالىن قۇرۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋگە بولادى, ول ەلىمىزدىڭ مادەني ءومىرىن ءبىر تانىمال رەسۋرسقا اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – قازاقستاننىڭ الەمدىك كەڭىستىكتەگى مادەنيەتى مەن ونەرىن العا جىلجىتۋدىڭ جانە ونى كەڭ تانىمال ەتۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ ەڭ قولجەتىمدى فورماتى.
قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا تاريحي قۇندى جادىگەرلەر مەن قۇجاتتاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋمەن قاتار, ونى قالىڭ كوپشىلىككە تانىتۋ جانە حالىق يگىلىگىنە اينالدىرۋ – اسا ماڭىزدى ءارى جاۋاپتى ءىس. وسى جاعدايدا قۇندى تاريحي قۇجاتتار مەن دەرەكتەر ساقتالاتىن ارحيۆ مەكەمەلەرىنىڭ ورنى ەرەكشە. ارحيۆتەر بۇگىندەرى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى نىشانى بولىپ تابىلادى. سەبەبى مەملەكەتتىك ارحيۆتەر ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحى تۋرالى دەرەكتىك جانە قۇجاتتىق مول مالىمەت بەرەتىن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ بىرىنە سانالادى.
مەنىڭشە, «ساندىق فابريكا» جوباسىنا بولىنەتىن 96 ملرد تەڭگە قارجى «ۇستاعاننىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا» كەتپەس ءۇشىن, «ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى اياسىندا تومەندەگى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارعان ءجون دەپ ويلايمىن.
الدىمەن ارحيۆتەردىڭ ماتەريالدىق بازاسىن نىعايتۋىمىز كەرەك. قازىرگى كۇنى قازاقستانداعى ارحيۆتەردىڭ 80-90 پايىزعا جۋىعى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى عيماراتتار. ارحيۆتەر ءورت-دابىل قوندىرعىلارىمەن جابدىقتاۋ, تەمىر جانە اۆتوماتتى سورەلەرمەن, اسا قۇندى قۇجاتتاردى ساقتايتىن گەرمەتيكالىق وزدىگىنەن جابىلاتىن بوكستارمەن جابدىقتاۋ سوڭعى ۇلگىدەگى كومپيۋتەر, كوشىرمە اپپاراتتارىمەن جابدىقتاۋدى قاجەت ەتەدى. سونىمەن بىرگە بىزدەگى ارحيۆتەردەگى قولدانىلىپ جۇرگەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر ءالى دە تولىق دۇرىس جولعا قويىلماي كەلەدى.
جۇمىس ىستەيتىن جاس ارحيۆيستەرگە ارناپ مەملەكەتتەن جالدامالى پاتەرلەر ءبولۋدى قولعا العان ءجون. قازىر قالالىق جەرلەردە جۇمىس ىستەيتىن جاس ارحيۆيستەر ماردىمسىز اقشامەن ءۇي جالداپ تۇرا المايدى, سوندىقتان قارجىسى كوپ جۇمىس كوزىن ىزدەپ كەتىپ جاتادى. ولاردى قىزىقتىرىپ تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە قويۋ, ارحۆيستەردىڭ جالاقىسىن 30-40 پايىزعا دەيىن كوتەرۋ كەرەك. كەشەگە دەيىن وبلىستىق نەمەسە اۋداندىق اكىمدىكتەگى بەدەلدى ادامدى زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەننەن كەيىن ارحيۆكە باسشى قىلىپ جىبەرۋ ءداستۇرى ساقتالىپ كەلدى, بۇدان ارىلاتىن كۇن جەتتى دەپ ويلايمىز.
ارحيۆتەگى شتات بىرلىگىنە ءمان بەرۋ كەرەك, سەبەبى ارحيۆ قورىنداعى قۇجاتتار سانىنا بايلانىستى شتات بىرلىگىن بەلگىلەۋ قاجەت.
جوعارى وقۋ ورىندارىندا ارحيۆيست كادرلارىن دايارلاۋ, ارحيۆ سالاسى بويىنشا مالىمەتتەردى ساراپتاۋ جانە وڭدەۋ بويىنشا مامان (Data Scientist), ءىت ماماندار ازىرلەۋگە ءمان بەرەتىن كەز جەتتى. قازىر اۋداندىق ارحيۆتەردە ءبىر باعدارلاماشى جىلىنا 141050 پاراقتى سكانەرلەپ (تىگۋ, سوگۋ) وتىر, وسىعان جوعارى, ورتا ءبىلىمى بار جۇمىسسىز جۇرگەن 2 باعدارلاماشىنى قوسساق, جۇمىس كولەمى ارتقان بولار ەدى. اۋداندىق جەرلەردەگى سكانەرلەنگەن قۇجاتتاردى وبلىس ورتالىعىنداعى سەرۆيس ورتالىقتارىنا قوسۋ كەرەك.
ارحيۆ قۇجاتتارىن تسيفرلاندىرۋ ءۇشىن سەرۆيستىك ورتالىق, سكانەرلەۋ كەزىندە كوشىرمەنى سوككەندە, تىككەندە ءاربىر قۇجاتقا جەكەلەي ءمان بەرىلگەنى ءجون. سوگىپ سكانەرلەۋ, قايتا تىگۋ, ب ۇلىنگەن, ۇلبىرەپ تۇرعان, ءماتىنى ءوشىپ بارا جاتقان ەسكى پاراقتاردى ورنىنا كەلتىرىپ تىگۋ, رەستاۆراتسيالاۋ ءبىر مەزەتتە جۇرگىزىلەتىن جۇمىستار. بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعىنا ارنايى ءبىلىمى بار ارحيۆيست ماماندار قاجەت. ارحيۆتەردەگى قۇجاتتاردىڭ بارلىعىن تسيفرلاندىرۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. سەبەبى قورعا الىنعان قۇجاتتاردىڭ بارلىعى ستك-دان ىرىكتەۋدەن وتكەن, تاريحي ماڭىزى بار قۇجاتتار. سكانەرلەۋ جوسپارلاعاندا الدىمەن ارنايى كوميسسيا قۇرىپ, اسا قۇندى قۇجاتتاردى جوسپارلاعان ءجون.
كوپشىلىك جاعدايدا ءارحيۆتى ەڭبەك ءوتىلىن انىقتاپ, كۋالاندىراتىن ورىن دەگەن جاڭساق پىكىر قالىپتاسقان. ءارحيۆتىڭ قوعامعا قانداي پايدا اكەلەتىنىن, الەمگە تاراعان كورونوۆيرۋس كەزىندە ارحيۆيستەر ۆيرتۋالدى كورمەلەر, ونلاين ساباقتار, سەمينارلار, كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋ ارقىلى كورسەتە ءبىلدى. باعدارلاما بويىنشا جۇمىس كوزى رەتىندە ارحيۆ سالاسىن جۇمىسسىزدارمەن تولتىرۋ بارىپ تۇرعان كوزسىزدىك.
سونىمەن قاتار ۇلتتىق ارحيۆ قۇجاتتارىن جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەر قولىنا بەرۋ اقىلعا قونىمسىز ءىس دەپ ويلايمىن. «ۇلتتىق ارحيۆ قورى جانە ارحيۆتەر تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1998 جىلعى 22 جەلتوقسانداعى زاڭىنىڭ 7-بابى «ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ قۇجاتتارىن مەنشىكتەنۋ قۇقىقتارىنا كەپىلدىك بەرۋ مەن ولاردى قورعاۋ» تۋرالى 6-تارماقشاسىندا «ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى قۇجاتتارى مەملەكەت يەلىگىنەن الۋ مەن جەكەشەلەندىرۋ, ساتىپ الۋ-ساتۋ, ايىرباستاۋ نەمەسە سىيعا تارتۋ, ياعني مەنشىك قۇقىعىن بەرۋگە بايلانىستى مامىلەلەر جاساۋ وبەكتىسى بولا المايدى, سونداي-اق ولاردى تۇراقتى ساقتاۋ ءۇشىن باسقا مەملەكەتتەرگە اكەتۋگە بولمايدى» – دەپ كورسەتسە, «ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ قۇجاتتارىن پايدالانۋداعى شەكتەۋلەر» تۋرالى 16-باپتىڭ 4-تارماقشاسىندا «اسا قۇندى قۇجاتتاردىڭ تولنۇسقالارى, سونداي-اق فيزيكالىق جاي-كۇيى قاناعاتتانارلىقسىز ارحيۆتىك قۇجاتتار ارحيۆتىك قۇجاتتاردى پايدالانۋشىلارعا بەرىلمەيدى. ولاردىڭ ورنىنا كوشىرمەلەرى بەرىلەدى» دەپ كورسەتىلگەن. بىزدەگى اسا قۇندى جانە ەسكى قۇجاتتاردى جەكەنىڭ قولىنا بەرۋ, بىرىنشىدەن زاڭ تالاپتارىنا قايشى كەلسە, ەكىنشىدەن, قولدا بار بارلىق قۇندى قۇجات جەلگە ۇشىپ, ايدىڭ امانىندا ايىرىلىپ قالماسىمىزعا كىم كەپىل بولا الادى؟
«ارحيۆ-2025» باعدارلاماسى اياسىندا بولىنگەلى وتىرعان قاراجاتتى شەتەلدىك ارحيۆتەردەن قاتار وزىمىزدەگى قۇجاتتاردى عىلىمي اينالىمعا تارتىپ, كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ءجون.
بولاتبەك قۋاتوۆ,
«قىزىلوردا وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى» كمم ارال اۋداندىق فيليالىنىڭ باسشىسى