ورالدىقتار بيىل جاز باستالعالى كادىمگى قارا سۋعا زار بولىپ قالدى. ءۇش وزەننىڭ ورتاسىندا تۇرعان شاھاردا تۇرعىنداردى سۋمەن قامتۋ شەكتەلىپ, ۋاقىتپەن بەرىلە باستادى. ماسەلەگە جاۋاپتى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جاعدايدىڭ وسىلاي ۋشىعۋىنا بىرنەشە سەبەپ بار.
قالادا سۋ كەستەمەن بەرىلۋدە
«قۇرمەتتى ورالدىقتار! كوروناۆيرۋسقا قاتىستى كۇردەلى ەپيدەميالىق جاعداي تۇرعىندارىمىزعا وڭاي بولىپ تۇرعان جوق. راسىندا دا, جاعداي قيىن. ونىڭ ۇستىنە قالانى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتۋ وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. وسى ورايدا قالا اكىمى رەتىندە قازىرگى تۋىنداعان ۋاقىتشا قولايسىزدىقتارعا بايلانىستى بارشاڭىزدى سابىرعا شاقىرىپ, كەشىرىم سۇرايمىن». بۇل كەشە عانا الەۋمەتتىك جەلى ەفيرىنە شىعىپ, حالىققا مالىمدەمە جاساعان ورال قالاسىنىڭ اكىمى ابات شىنىبەكوۆتىڭ سوزىنەن ءۇزىندى.
شىنىندا دا, ورال قالاسىن سۋمەن قامتيتىن «باتىس سۋ ارناسى» مەكەمەسى ماۋسىم ايىنان باستاپ «جازعى مەرزىمگە وزگەرتىلگەن سۋ بەرۋ كەستەسى» دەگەن ءتارتىپ جاريالادى. بۇل بويىنشا ورال قالاسىندا تاڭعى ساعات 07:00-09:00, تۇسكى 12:00-14:00 جانە كەشكى 19:00-22.00 ارالىعىندا عانا سۋ تولىق كولەمدە بەرىلىپ, قالعان ۋاقىتتا جەلىدەگى سۋدى 50-70%-عا قىسقارتتى. سول-اق ەكەن قالادا سۋسىراعان جۇرتتىڭ جانايقايى باستالدى. اسىرەسە زارداپ شەككەن كوپقاباتتى ءۇيدىڭ جوعارى بولىگىندە تۇراتىندار ەدى. سۋ قىسىمى ازايعان سوڭ جوعارى قاباتتارعا سۋ جەتپەي قالدى. ال سۋ ۋاقىتشا تولىق قىسىممەن بەرىلگەن كەزدە شۇمەكتەن اققان سۋ توت پەن لايعا اينالىپ, پايدالانۋعا جارامسىز بولدى. «باتىس سۋ ارناسى» مەكەمەسىنىڭ, ورال قالالىق اكىمدىگىنىڭ, وبلىس باسشىلىعىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشالارى نارازى جۇرتتىڭ وكپە-رەنىشى مەن قارعىسىنا تولدى.
وبالى نە كەرەك, وبلىس, قالا باسشىلىعى جەلىدە حالىققا جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ, كەشىرىم سۇراپ, تۇرعىنداردى سابىرعا شاقىرۋدا. بىراق كوروناۆيرۋس ىندەتى كۇشەيىپ, ەلدە كارانتين جاريالانىپ, حالىقتىڭ كوبى ءتورت قابىرعاعا قامالعان كەزدە سۋ تاپشىلىعى ارىق اتقا اۋىر قامشى بولىپ ءتيدى. ونىڭ ۇستىنە قازىر اۋا رايى قاپىرىق, كەيىنگى اپتادا ىستىق 40ºC-تان تۇسەر ەمەس. وڭىردە كارانتينگە بايلانىستى بارلىق جاعاجاي, ساۋنا-مونشا جابىلعان. ەندەشە حالىقتىڭ رەنىشى ورىندى.
ابات شىنىبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ورال قالاسىندا 430 شاقىرىمنان اسا سۋ قۇبىرى, 363 شاقىرىم كارىزدىك جەلى جۇمىس ىستەپ تۇر. بىراق كەيىنگى جىلدارى سۋ تۇتىنۋ كوبەيگەن. مىسالى, 2015 جىلى ورال قالاسىندا سۋ تۇتىناتىن 98 مىڭ ابونومەنت بولسا, قازىر ولاردىڭ سانى 108 مىڭعا جەتكەن.
– اۋىز سۋدىڭ ارنايى كەستەمەن بەرىلۋ سەبەبى – كەيىنگى كەزدە سۋ تۇتىنۋ مولشەرى ءوسىپ كەتتى. بۇعان سوڭعى اپتالارداعى ىستىق اۋا رايى جانە ەكى اپتالىق كارانتينگە وراي ورالدىقتاردىڭ كوپشىلىگى ۇيدە وتىرعاندىعى اسەر ەتتى دەگەن ويدامىز. مىسالى, مامىر ايىندا ورالدىقتار تاۋلىگىنە 49 مىڭ تەكشە مەتر سۋ تۇتىنعان ەدى. ال قازىر «باتىس سۋ ارناسى» مەكەمەسى تاۋلىگىنە 58 مىڭ تەكشە مەتر سۋ جەتكىزسە دە جەتپەي جاتىر, – دەيدى ابات شىنىبەكوۆ.
دەگەنمەن, سۋ بەرۋدى شەكتەۋدىڭ باستى سەبەبى – ورال قالاسىنداعى كارىزدىك جەلىلەردىڭ قايتا-قايتا جارىلىپ, اپاتتىق جاعداي جاريالانۋى بولىپ تۇر. مىسالى, بۇگىندە 19ا كوللەكتورلىق جەلىسى اپاتتى دەپ تانىلىپ, جوندەلۋ ۇستىندە. زاچاگانسك كەنتىندە جاڭا كوپقاباتتى ۇيلەردىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى كنس 29 دەپ اتالاتىن جەلىدە جاڭعىرتۋ جۇمىسى قولعا الىنعان. ۇشىنشىدەن, شولوحوۆ كوشەسىندەگى اينالما كارىزدىك جەلى دە اپاتتى دەپ تانىلىپ, ول جەردە دە جوندەۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. سوندا بارلىق جۇكتەمە قازىر قالا ورتالىعىندا ورنالاسقان نەۋسىپوۆ كوشەسىندەگى كنس 1, كنس 2 كوللەكتورىنا ءتۇسىپ وتىر ەكەن. ەگەر بۇل قۇبىرلار قىسىمدى كوتەرە الماي جارىلار بولسا, وندا ورالدا نە بولارىن بولجاۋ قيىن. شاھار قۋىعى بايلانعان پەندەدەي, ءوز ناجىسىنە ءوزى تۇنشىعىپ, ۋلانارى ءسوزسىز.
قالا اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, قيىن جاعدايدان شىعۋدىڭ بارلىق شاراسى جاسالىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن, جەر استى سۋ قورى مەن جايىق وزەنىنەن تاۋلىگىنە 58 مىڭ تەكشە مەتر سۋ بەرىلۋدە. ەكىنشىدەن, «جايىقجىلۋقۋات» مەكەمەسى ەنەرگەتيكالىق قازاندىقتىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ, ىستىق سۋدىڭ تەمپەراتۋراسىن تومەندەتتى. وسى قازاندىقتى سالقىنداتۋدان بوساعان قوسىمشا سۋ جانە جايىق وزەنىنەن الىناتىن سۋ ناسوستارىنىڭ قوسىلۋىنا بايلانىستى ساعاتىنا 1750 تەكشە مەتر سۋ قوسىمشا بەرىلۋدە. جەكە سەكتورلاردا, اتاپ ايتقاندا كونە اۋەجاي, ساياجاي ايماقتارى, زاچاگانسك, ميچۋرين, اسان اۋىلدارىندا دا جەكە تۇرعىن ۇيلەرگە سۋ بەرۋ كەستەگە سايكەس شەكتەلدى. شولوحوۆ كوشەسىندەگى قازىر قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان اينالما قىسىمدى كارىزدى كوللەكتورعا دا قوسىمشا ناسوس قويىلىپ, كارىزدىك جەلىگە جۇكتەمە ازايتىلعان. اۋرۋحانا سەكىلدى الەۋمەتتىك نىساندارعا ۇزدىكسىز سۋ بەرۋ تولىق قامتىلعان.
– ورال قالاسىن قوسىمشا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا زاچاگانسك كەنتىنە كامەن توپتىق سۋ قۇبىرى ارقىلى قوسىمشا سۋ الۋ ماسەلەسى كوزدەلىپ جاتىر. سونداي-اق ترەكين ەلدى مەكەنىندە قوسىمشا سۋ الۋ ۇڭعىماسىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. «باتىس سۋ ارناسى» مەكەمەسىنىڭ بۇل قادامدارى ورال قالاسىنا اۋىز سۋ بەرۋ مولشەرىن بولاشاقتا ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ابات اباي ۇلى.
حالىق نەگە نارازى؟
شىنىن ايتساق, ورال قالاسىن سۋمەن قامتۋدا ىركىلىس ءجيى بولادى. ونىڭ باستى سەبەبى – جوعارىدا ايتىلعانداي, كارىز جەلىسىندەگى اپاتتار. سالىنعان كەزدە «50-100 جىلعا دەيىن توزبايتىن», «ەڭ زاماناۋي ماتەريالدان جاسالعان» دەپ ماقتالعان كارىز قۇبىرلارى ونداي بولماي شىقتى. بيىلعى اقپان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە شولوحوۆ كوشەسىندە وسىدان ون جىل بۇرىن عانا جاڭارتىلعان كارىز قۇبىرى جارىلىپ, 74 مىڭعا جۋىق حالىق سۋسىز قالدى. قازىر ول جەردە 5 شاقىرىمنان اسا قۇبىر قايتا جاڭارتىلۋ ۇستىندە.
20 ماۋسىمدا ازەربايجان كوشەسىنىڭ بويىنداعى ارىندى كارىز كوللەكتورى جارىلىپ, 1-كارىزدىك سورعى ستانساسىنىڭ جۇمىسى توقتاتىلدى. ول كەزدە دە ورال قالاسىنا قاراستى زاچاگانسك كەنتىنىڭ 50 مىڭعا جۋىق تۇرعىنى ۋاقىتشا قيىندىق كوردى.
ورال قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ميراس مۇلكايدىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ورال قالاسىنداعى كارىز جۇيەسىندە 20 شاقتى اپات بولعان.
تۇرعىندار «باتىس سۋ ارناسى» جشس باس ديرەكتورى قايىرعالي يماشەۆتىڭ: «قالادا جاڭا شاعىناۋداندار سالىنعاندىقتان, تاۋلىگىنە 65-70 مىڭ تەكشە مەتر سۋ قاجەت. جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل كەرەك. توقپاي كەنىشىندەگى سۋ قورىن زەرتتەۋدىڭ وزىنە ەكى جىل كەرەك. ال ترەكين اۋىلى ماڭىنداعى كەنىشتە 11 سكۆاجينا قازىپ, سورعىلارىمەن جاڭا رەزەرۆۋار قويساق, سۋ جەتكىلىكتى بولار ەدى. بۇل ءۇشىن شامامەن 24 ملرد تەڭگە قارجى كەرەك. قازىر جوبا دايىندالۋدا», دەگەن سوزىنە دە نارازى. ورال قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ميراس مۇلكاي دا شاھاردى سۋمەن قامتۋ جوبالارىن جاساۋ, قۇجاتتارىن دايىنداۋ بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىنىن ايتقان بولاتىن.
«سوندا قالاي, جاڭا شاعىناۋدانداردى سالىپ بولعان سوڭ عانا ولاردى سۋمەن قامتۋ كەرەكتىگى ويعا تۇسكەن بە؟ جوبالاۋ جۇمىستارى الدىن الا ويلاستىرىلىپ, كەشەندى شەشىلۋى ءتيىس ەمەس پە؟ دەركۇل, شاعان جانە جايىق وزەندەرىنىڭ ورتاسىندا تۇرعان ورال قالاسىنىڭ سۋدان تاپشىلىق كورۋى اقىلعا سىيىمسىز نارسە ەمەس پە؟!» دەيدى كوپقاباتتى ۇيدە كارانتينگە قامالىپ وتىرعان تۇرعىندار.
ددۇ ەسكەرتەدى
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى 2004 جىلى جەنەۆا قالاسىندا قابىلداعان «اۋىز سۋدىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى نۇسقاۋلىق» دەگەن حالىقارالىق قۇجات بار. بۇل قۇجاتتىڭ 5.3.4 تاراۋى «ۇزدىكسىزدىك» («نەپرەرىۆنوست») دەپ اتالادى. وندا: «سۋ قۇبىرىنداعى كۇندەلىكتى نەمەسە اپتالىق ۇزىلىستەر تۇرباداعى قىسىمنىڭ تومەندەۋىنە, ءسويتىپ سۋدىڭ لاستانۋىنا اكەلىپ سوعادى. سونداي-اق سۋ تاپشىلىعى گيگيەنالىق تازالىقتىڭ ساقتالۋىنا دا كەرى اسەر ەتەدى. حالىق سۋدى ءۇي جاعدايىندا ءتۇرلى ىدىسقا ساقتاپ, ۇنەمدەپ پايدالانۋى مۇمكىن. بۇل دا سۋدىڭ بۇلىنۋىنە, ساپاسى تومەندەۋىنە اكەلەتىن جاعداي. ساپالى سۋمەن قامتۋدا بولاتىن ماۋسىمدىق ىركىلىستەر تۇتىنۋشىلاردى لاستانعان, ساپاسىز سۋلاردى تۇتىنۋعا يتەرمەلەيدى», دەپ جازىلعان ەكەن.
ءدال وسى ەسكەرتۋ ورالدىقتاردىڭ بۇگىنگى كۇيىن كوزبەن كورىپ, قولمەن ۇستاعانداي ەتىپ جازىلعان. ويتكەنى قازىر كوپقاباتتى ءۇي تۇرعىندارى سۋ بەرىلگەن ۋاقىتتا بوس ىدىستارىن تولتىرىپ الۋعا اسىعادى. ۋاقىتپەن بەرىلگەن سۋ كوبىنە لايلانىپ, پايدالانۋعا جارامسىز بولعاندىقتان كوپ وتباسى سۋعا تۇسۋدەن, كىر جۋدان قاعىلعان. دارەتحانا سۋى جەتىسپەگەندىكتەن شىعار, قالادا ءناجىس ءيىسى ءجيى سەزىلەتىن بولدى.
«كۇننىڭ قاتتى ىسۋى, قۇبىرداعى سۋدىڭ بىردە بار, بىردە جوق بولۋى – ورال قالاسىندا ىشەك ينفەكتسياسىن بۇرق ەتكىزۋى مۇمكىن. قازىرگى كوروناۆيرۋس, پنەۆمونيا جاعدايىندا ونسىز دا كۇردەلى ەپيدەميالىق احۋالعا ىشەك ەپيدەمياسى كەلىپ قوسىلاتىن بولسا, ۇلكەن داعدارىسقا اكەلۋى مۇمكىن» دەيدى سانيتار ماماندار.
باتىس قازاقستان وبلىسى