«جىرى» بىتپەيتىن جول

ەس بىلگەلى سالىنىپ كەلەدى

ودان بەرى ەكى جىلدان اسا ۋاقىت ءوتتى. قازتالوۆتان ءارى قاراي سالىنۋى ءتيىس 300 شاقىرىمداي جول قۇرىلىسى ءالى باستالعان جوق دەۋگە بولادى. جىل ون ەكى اي جول ازابىن تارتىپ جۇرگەن جەرگىلىكتى حالىق ۋاعدالى ۋاقىتتا تەگىس جول­دىڭ تۇساۋكەسەرى بولماي ما دەپ ۋايىمداپ وتىر.

چاپاەۆتان قازتالوۆقا دەيىن 213 شاقىرىم جول سالىنىپ بىتۋگە تاياۋ. بيىلعا قاجەتتى 2,4 ملرد تەڭگە قارجى تولىق بولىنگەن, جىل سو­ڭىنا دەيىن اياقتالادى. بۇل جولد­ىڭ قۇرىلىسىن بىرنەشە جىل­دان بەرى «يۋنيسەرۆ» جشس جۇرگىزىپ كەلەدى. بۇل ارالىقتا ماسەلە جوق, جول قۇرىلىسى باياۋ بولسا دا تۇراقتى جۇزەگە اسۋدا.

ماسەلەنىڭ ءبارى قازتالوۆتان ءارى قاراي اسقاندا باستالادى. ەلدى مەكەنى از, قۇلان جورتپاس قۇلا دۇزدەگى بۇل جول جانىبەك جانە بوكەي ورداسى اۋداندارى­نا تارتادى. ورال قالاسىنان 600 شاقىرىمعا دەيىن سوزىلاتىن بۇل ارالىقتىڭ «جىرى» كۇز بەن كوكتەمدە عانا ەمەس, جازدىڭ جاڭبىرلى كۇندەرى دە ءبىر بىتپەيدى.

– ماۋسىم ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرى ىسساپارمەن جانىبەك اۋدانىنا بارىپ ەدىك, قايتاردا جاڭبىر جاۋىپ, دالادا قالا جازدادىق. اسىرەسە قازتالوۆقا دەيىنگى جولدا ميتىڭداپ, كولىگىمىز قايتا-قايتا جولدىڭ ەكى جيەگىنە لاقتىرىپ, يت-ازاپقا تۇستىك. جولدىڭ جاع­دايىن ايتۋعا اۋىز بارمايدى. جانىبەكتەن ءتۇس قايتا ساعات 4-تە شىعىپ, ورالعا تۇنگى 3-تە جەتتىك. جولدىڭ ەكى جاعىن ۇلكەن جىرا قىلىپ قازىپ تاستاعان, ەگەر جازاتايىم جولدىڭ جيەگىنە تايعاناپ ءتۇسىپ كەتەتىن بولسا, نە بولارى قورقىنىشتى. ءبىز عانا ەمەس, جولدا باتپان بالشىقتان دوڭگەلەگى اينالماي, موتورى قىزىپ, دوڭ­گەلەگىنىڭ جەلى جىبەرىپ, شاراسىز شوڭقيىپ تۇرعان ماشينا كوپ, – دەيدى ءبىزدىڭ ارىپتەسىمىز, «جايىق پرەسس» مەدياحولدينگىنىڭ باس ديرەكتورى راۋان ءسابيتوۆ.

بۇل – بوكەي ورداسى مەن جانىبەك اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ كۇندە كورىپ جۇرگەن قۇقايى.

– جانىبەكتىڭ جولى – مەن ەس بىلگەلى سالىنىپ بىتپەي كەلە جاتقان جول. وقۋشى كۇنىمىزدە جارىسقا بارامىز دەپ شىعىپ, ۇلگەرمەي قالاتىن كەزدەر بولۋشى ەدى. سوندا ۇلكەندەر: «بۇل دا ءبىر كۇنى بىتەدى», دەيتىن... «2021 جىل» دەگەن ناقتى مەرزىم ەلباسى كەلگەن سوڭ ايتىلا باستادى. بىزدە ءبارى جوعارىدان تاپسىرما كۇتىپ تۇراتىنى جامان-اق. قانشا جىلدان بەرى سالىنباعان وسى جولعا قاراپ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ باسشىلارىنا الگى قوس اۋداننىڭ حالقىنىڭ قاجەتى شامالى بولعانى عوي دەپ ويلايسىڭ, – دەيدى جايناگۇل حاميدوللا.

جۇمىس باياۋ, كوڭىل قاياۋ...

ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ 2018 جىلى 15 مامىردا ورال قالاسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندە وبلىستىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىنا قاتىستى جول ماسەلەسىن كوتەردى.

– بوكەيورداعا ءبىز جول سالۋىمىز كەرەك. مەن ۇكىمەتكە تاپسىرما بەردىم, قاراجات شىعارىپ, ەكى جولاقتى, جاقسى جول سالىنۋى كەرەك. ءبىز بوكەي ورداسىنا تۋريستەردى اپارعىمىز كەلەدى. جول بولماسا قالاي اپارامىز؟ سوندىقتان وسى ماسەلەنى قولعا الىپ, بىرگە شەشەمىز, – دەگەن ەدى ەلباسى.

وسى تاپسىرمادان كەيىن سول كەزدەگى ءوڭىر باسشىسى التاي كولگىنوۆ جا­ۋاپتى ماماندارىمەن بىرگە استاناعا ار­نايى بارىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار ءماميننىڭ قابىلداۋىندا بولدى. ماسە­لەگە جان ءبىتتى, سەڭ قوزعالدى. 2019 جىلى جول قۇرىلىسىنىڭ جوبالىق-قۇجات­تامالىق سمەتاسى جاساقتالدى. 138 شاقى­رىمدىق «قازتالوۆ–جانىبەك–رف شەكاراسى» جانە 103 شاقىرىمدىق «ونەگە–بيسەن–سايقىن» باعىتىنداعى جول قۇرى­لىسىنىڭ جوباسىن «ايس پروەكت» جانە «قوستانايدورپروەكت» جشس سىزىپ شىق­تى. باتىسقازاقستاندىقتار ءۇشىن «عاسىر جولى» سىندى بۇل قۇرىلىستىڭ قۇنى 52 ملرد تەڭگەگە باعالاندى.

وسىلايشا, نەگىزگى قۇرىلىس جۇمىسى 2020 جىلى قىزۋ باستالىپ كەتۋى ءتيىس بولاتىن. ويتكەنى 300 شاقىرىمعا جۋىق جول­دى ەكى جىل ىشىندە سالىپ ءبىتىرۋ وڭاي ەمەس. ورال قالاسىنان, ءوندىرىستى ورتالىقتان شالعاي, جول-كولىك قۇرىلىمى دامىما­عان وڭىردە جولعا قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەتكىزۋدىڭ ءوزى ۇلكەن كۇش ءارى شى­عىن. ارينە مۇنىڭ ءبارى جوبالاۋ قۇجاتتارىن­دا ەسەپتەلگەن. تەك ايتىلعان مەرزىمدە جول قۇرىلىسى اياق­تالۋى ءۇشىن جەدەلدىك كە­رەك. ال ءالى كۇنگە دەيىن قازتالوۆتان ءارى قا­راي ناقتى ءىس باستالماعانىن ەسكەرسەك, «مى­نا قار­قىنمەن 2021 جىلى وردا­نىڭ جولى بىت­پەيدى-اۋ» دەگەن حالىقتىڭ كۇما­نى ورىندى سەكىلدى.

باستى سەبەپ – قارجى...

جانىبەك پەن بوكەي ورداعا بارا­تىن جول قۇنى 52 ملرد تەڭگەگە باعالاندى دە­دىك. «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانيا­سى با­تىس قازاقستان وبلىستىق فيليالىنىڭ دي­رەكتورى ەركەبۇلان جۇمانوۆتىڭ ايتۋىن­شا, سول قارجىنىڭ 2,4 ملرد تەڭ­گەسى بىلتىر يگەرىلگەن. ال بيىل نەبارى 4,8 ملرد تەڭگە ءبولىنىپتى. مۇنىڭ تەڭ جار­تىسىن قازتالوۆ اۋىلىنا دەيىنگى جول قۇ­رى­لىسىن ءتامامداۋ ءۇشىن «يۋنيسەرۆ» كوم­پا­نياسى العان. ال قالعان 2,4 ملرد تەڭ­گە بوكەي ورداسى مەن جانىبەك باعى­تىن­­داعى 300 شاقىرىمداي جول ءۇشىن وتە از.

– ءبىز بيىل جۇمىستى بارىنشا شيراتىپ, بارلىق جولدىڭ كەمىندە 35-40 پا­يىزىن جاساپ تاستاساق, كەلەر جىلدىڭ سو­ڭىنا دەيىن قالعان بولىگىن بىتىرۋگە تو­لىق سەنىمدى بولار ەدىك. الايدا بيىل بو­لىنەتىن قارجى كولەمىن كوبەيتۋ تۋرالى ۇسىنىسىمىز ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيسترلىگىنەن قولداۋ تاپپاي وتىر. كەلەر جىلى قارجىنىڭ قالعان قوماقتى بولىگى تۇگەل بولىنگەن كۇندە دە جۇمىس اۋقىمى وتە ۇلكەن بولعاندىقتان, جىل سوڭىنا دەيىن جول قۇرىلىسى بىتپەي قالۋى ابدەن مۇمكىن, – دەيدى ەركەبۇلان باقىت­جان ۇلى.

جول قۇرىلىسىنىڭ باياۋ ءجۇرۋى قارجى تاپشىلىعىنان ەكەنىن «قازاۆتوجول» ۇك» اق باسقارما توراعاسى ۇلان ءالىپوۆ تە ايتادى. «بيىل قارجى مينيسترلiگiنەن 20 ملرد تەڭگە سۇراعان ەدiك, بەرىلگەن جوق» دەپ مالىمدەدى ول الەۋمەتتىك جەلىدە وقىرمان ساۋالىنا.

ايتا كەتەيىك, قازتالوۆتان جانىبەككە, ودان ءارى بوكەي ورداسى اۋدانىنىڭ ورتا­لىعى سايقىن اۋىلىنا دەيىنگى جول قۇرىلىسى 4 بولىككە ءبولىنىپ, 4 مەردى­گەرگە بەرىلگەن. بۇل مەردىگەرلەر جۇمىسىن جانداندىرۋعا اسىعار ەمەس. ولاردىڭ ءۋاجى – بيىلعا بەرىلگەن قارجى مەن جۇ­مىس كولەمى وتە از, ونى جىل سوڭى­نا دەيىن ورىنداپ تاستاۋ تۇك ەمەس. ال «قاز­اۆتوجول» مەكەمەسى ۇكىمەتتەن بيىل ءبولۋ­دى سۇراعان 20 ملرد تەڭگە قارجى بە­رىل­گەن جاعدايدا يگەرىلمەي قالا ما دەپ الاڭدايدى.

بيىلعى مامىر ايىنىڭ سوڭىندا «قازاۆتوجول» ۇك اق باسقارماسى تور­اعاسىنىڭ ورىنباسارى تالعات سماعۇلوۆ بوكەي ورداسىنا ارنايى كەلىپ, جول قۇرى­لىسىنا جاۋاپتى مەكەمەلەردىڭ جۇمىسىن شيراتۋ ءۇشىن ءبىر اي مەرزىم بەرىپ كەتكەن بولاتىن. بىراق بيىلعى كارانتين, ءارى ماردىمسىز بولىنگەن قارجى جۇمىستى شيراتۋعا مۇمكىندىك بەرمەي تۇر.

ايتپاقشى, باتىس قازاقستانداعى جول قۇرىلىسىنا كوبىرەك قارجى ءبولۋ ماسەلەسىن «Egemen Qazaqstan» بۇدان بۇرىن دا كوتەرگەن بولاتىن. ويتكەنى باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جەرگىلىكتى جولداردىڭ 28,7 پايىزى عانا جاقسى جانە قاناعاتتانارلىق كۇيدە. سوندىقتان ەلىمىزدە 2018 جىلدان باستاپ ەنگىزىلگەن وبلىستىق جانە اۋداندىق ماڭىزى بار اۆتوجولدارعا قاتىستى جوبالاردى قار­جى­لاندىرۋدىڭ 50/50 قاعيداسى بيۋد­جەتى شاعىن, دوتاتسيالىق ءوڭىر سانالاتىن وبلىس ءۇشىن كوتەرە المايتىن سالماق بولىپ تۇر. ءوڭىر باسشىلىعى قالىپتاسقان احۋالدى تۇزەپ الۋى ءۇشىن رەسپۋبليكادان بولىنەتىن قارجىنىڭ اراسالماعىن 80/20 كولەمىندە ءبولۋدى ۇسىنعان. ول تىلەك تە ازىرگە قولداۋ تاپپادى.

...ءبورى ەتەكتەن

ەلباسىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىنان كەيىن ەكى جىلدان اسا ۋاقىت وتسە دە بوكەي ورداسى مەن جانىبەككە سالىناتىن جولدىڭ ماسەلەسىندە تۇيتكىلدىڭ كوپتىگى «جالپى وسى جوبا اسىعىس, شالا-پۇلا جاسالعان جوق پا؟» دەگەن كۇماندى ويعا جەتەلەيتىنى راس. ماسەلەن, نەلىكتەن جول قۇرىلىسىنا قارالعان قارجى ءاۋ باستا ەكى جىلعا تەڭ بولىنبەگەن؟ بۇل جەردە تاپسىرىس بەرۋشى مەكەمەنىڭ, جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورىنداردىڭ كى­ناسى, جايباسارلىعى, ورالىمسىزدىعى باي­قالماي ما؟

بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ تە بار. جوعارىدا ايتىلعانداي, جول قۇرىلىسىنا قاجەتتى ماتەريالداردى جەتكىزۋ اجەپتاۋىر ماسەلە بولعان. اقىرىندا رەسەي تەمىر جولى ارقىلى سايقىن ستانساسىنا جەتكىزۋ جو­نىندە كەلىسىم جاسالىپ, بۇل ماسەلە شەشىلگەن ەدى. وتكەندە بوكەيوردالىق ارىپتەستەر سايقىن اۋىلىنداعى تەمىر جول تۇيىعىنا تۇسىرىلگەن قۇرىلىس ماتەريالدارى – قيىرشىق تاس پەن قۇم ۇرلانىپ, تالان-تاراجعا ءتۇسىپ جاتقانىن جازدى. مۇنىڭ ءوزى ەرتەڭگى جول ساپاسىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرگە كەلىسپەۋ قيىن.

«جول اكتيۆتەرىنىڭ ۇلتتىق ساپا ورتا­لىعى» وبلىستىق فيليالى بيىل قاڭ­تار-اقپان ايلارىندا جاساعان تەكسەرىس كەزىندە قازتالوۆ–جانىبەك, ونەگە–بي­سەن-سايقىن–رف جولدارىنىڭ كەي تۇسىندا مەردىگەرلەر جول قۇرىلىس ماتەريالدا­رى ساپاسىن باقىلامايتىنى, ونىڭ سىناق زەرتحاناسى مەن ىلەسپە قۇجاتتا­رى (سەرتيفيكاتتار, ساپا تولقۇجاتى, سىناق قاۋلىسى, سىنامالاردى الۋ اكتىسى جانە ت.ب) جوق ەكەنىن ەسكەرتكەن بولاتىن. وسى ورتالىقتىڭ جول قۇرىلىسى ين­جەنەرى نۇرسۇلتان نۇرمۇحامەتوۆ اتال­عان كەمشىلىكتەر جويىلعانىن ايتادى. دەگەنمەن جول قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن مەر­دىگەرلەر جولاۋشىلار ءۇشىن اينال­ما جول دايىنداپ, ۇزدىكسىز قارىم-قاتىناس­تى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. بۇل ماسەلە دە جول­عا قويىلماعان.

«بوكەي ورداعا جول سالىنادى» دەگەن اڭگىمە باستالىسىمەن-اق شىعىندى ازايتۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانۋ تۋرالى ما­سەلە كوتەرىلدى. ياعني بوكەي ورداسى اۋدانى اۋماعىندا جاتقان كىشى بوعدا – جامانتاۋدىڭ تاستى جىنىسىن جول قۇرىلىسىنا پايدالانۋ كەرەك دەگەن ۇيعارىم جاسالدى. ۇلتتىق ساپا ورتالىعى «جامانتاۋدان الىناتىن ماتەريال جولدىڭ تەك ەڭ تومەنگى قاباتىنا جانە اينالما جولعا توسەۋگە عانا جارامدى» دەگەن قورىتىندى شىعارعان. سوعان قاراماستان بۇگىندە «ATVS TECHNIC» جشس جامانتاۋ كەن ورنىن يگەرۋگە كىرىسىپ كەتتى. بىراق جامانتاۋ جىنىسى, ياعني قيىرشىق تاسى وڭدەمەي پاي­دالانۋعا, بىردەن جولعا توسەۋگە جارامسىز بولىپ شىقتى. ال بۇل تاستى ەلەكتەن وتكىزىپ, بىركەلكى ەتەتىن سۇزگى دە, ۇلكەن كەسەكتەردى ۋاتاتىن قۇرىلعى دا اتالعان مەكەمەدە ازىرگە جوق. «ول قوندىرعى شەتەلدەن رەسەي پورتىنا جەتكىزىلىپ, ودان تەمىر جول ارقىلى جانىبەك ستانساسىنا اكەلىنەدى. جامانتاۋ مەن سايقىننىڭ اراسىنداعى 52 شاقىرىمدىق جولسىز جەر دە ءونىم قۇنىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن», دەدى بىزگە «قازاۆتوجول» ۇلتتىق كومپانيا­سى وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى ەركەبۇلان جۇمانوۆ.

وسى ورايدا جامانتاۋ قونىسى – بەل­­گىلى كۇيشى, بيىل 200 جىلدىعى اتالىپ ءوتىپ جاتقان داۋلەتكەرەي شىعاي­ ۇلىنىڭ, ۇلتىمىزدىڭ تۇڭعىش ەتنوگراف عالىمدارىنىڭ ءبىرى مۇحامەد-سالىق باباجانوۆتىڭ اتاجۇرتى ەكەنىن ايتا كەتەيىك. جاقىندا عانا جامانتاۋعا ارنايى ەكسپەديتسيامەن بارىپ قايتقان ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مۇرات قالمەنوۆ جامانتاۋدىڭ تاس-كەسەك جىنىسىن جول قۇرىلىسىنا پايدالانۋ ارقىلى تابيعي-تاريحي مۇيىسكە ورنى تولمايتىن زيان كەلەتىنىن ايتىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە 50 جىلدان اسا كاپۋستين يار زىمىران پوليگونىنىڭ اۋماعىندا بولىپ, اسكەري سىناق الاڭىنا اينالعان جامانتاۋدىڭ جىنىسى رادياتسيا كوزى بولۋى مۇمكىن دەگەن دە جورامال بار. جالپى, كىشى بوعدا تاۋىنىڭ تاعدىرىنا ارنايى توقتالۋدى ويلاپ وتىرمىز.

مىنە, قۇرمەتتى وقىرمان, باتىس قازاق­ستان وبلىسىنىڭ قيىر شەتىندە جاتقان بوكەي ورداسى مەن جانىبەك اۋداندارىن «ۇلكەن جەرمەن» جالعايتىن اۆتوجول قۇرىلىسى باستالماي جاتىپ ءتۇرلى كەدەرگىگە كەزدەسىپ جاتىر. قۇرىلىسى ءۇش جىلعا جوسپارلانىپ, 2021 جىلدىڭ سوڭىندا پايدالانۋعا بەرىلۋى ءتيىس بولعان جول ۋاقىتىندا بىتە مە؟ جانە ونىڭ ساپا­سى كوڭىلدەگىدەي بولا ما؟ مىنە, باتىس­قازاقستاندىقتاردى الاڭداتقان ساۋالدىڭ ءبىرى وسىنداي.

باتىس قازاقستان وبلىسى