Cوڭعى وتىز جىلدا قازاق كىتابى ءوندىرىسىن نارىققا بەيىمدەۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. دەرەكتەر كىتاپ نارىعىنىڭ 65-90 پايىزى رەسەيلىك, ال 10-35 پايىزى (وقۋلىقتاردى قوسا العاندا) وتاندىق باسپالاردىڭ ۇلەسىندە ەكەنىن كورسەتەدى. الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر قازاقستاندىقتاردىڭ 15-17 پايىزىنىڭ بەلسەندى, 20 پايىزىنىڭ كىتاپقا مۇلدە قىزىعۋشىلىعى جوق ەكەنىن, ال RBC daily مالىمەتتەرى ەلىمىزدە شىققان كىتاپتاردىڭ 40 پايىزى تۇتىنۋشىسىنا جەتپەيتىنىن راستايدى.
جازۋشىلىققا باۋليتىن وقۋ ورنى كەرەك
ەلىمىزدە كىتاپ وقيتىندار سانىنىڭ تومەندەۋىن بىرقاتار ساراپشى سۇرانىسقا يە كىتاپتاردىڭ ازدىعىمەن, سونداي-اق نارىقتىڭ رەسەي ونىمدەرىمەن تولىققاندىعىمەن تىعىز بايلانىستىرادى.
بۇگىندە كىتاپ ىسىمەن اينالىساتىن بەلسەندى باسپالار نۇر-سۇلتان مەن الماتىدا شوعىرلانعان بولسا, باسپا ونىمدەرىنىڭ 40 پايىزى وڭتۇستىك شاھاردىڭ ۇلەسىندە. دەرەكتەر كىتاپ ءوندىرىسىنىڭ جىلىنا 10-15 پايىزعا ءوسىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. باسپا ونىمدەرىنىڭ ستاتيستيكاسىن جۇرگىزەتىن ورتالىق كىتاپ پالاتاسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنەتىن بولساق, وتكەن جىلى 304 باسپا تاراپىنان 4307 اتالىممەن 22 ملن-نان استام كىتاپ جارىققا شىققان. كىتاپ سانى 2018 جىلمەن سالىستىرعاندا شامامەن 2 جارىم ميلليوننان اسىپ, 190 اتالىمعا كوبەيگەن.
ءبىر قاراعاندا كۇرەتامىرى بۇلكىلدەپ جاتقان سالادا تىرشىلىكتىڭ نىشانى بايقالادى. دەسەك تە, سوڭعى وتىز جىلدا قوعامدىق-ساياسي جۇيەدە ورىن العان وزگەرىستەر ەلىمىزدىڭ كىتاپ شىعارۋ ىسىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. ءيا, زامان وزگەردى. بىراق كىتاپتىڭ رۋحاني ءونىم, تاربيە قۇرالى, وي-ءورىستىڭ باستاۋى رەتىندەگى ميسسياسىنا قوعامدىق فورماتسياداعى وزگەرىستەر ۇستەمدىگىن جۇرگىزە العان جوق. دەسەك تە, وتاندىق كىتاپ شىعارۋ ءىسى ءوندىرىس كوزى ءھام تاۋار رەتىندەگى نارىقتىق تالاپتار ۇدەسىنەن شىعا المادى. قالاداعى كىتاپ دۇكەندەرىنە بارا قالساڭىز, وسىناۋ رۋحاني تاۋاردىڭ تۇتىنۋشىسىنا قانشالىقتى قولجەتىمدى ەكەنىن, ال ونىڭ سەبەپ-سالدارى ءبىز بولجاعاننان دا الدەقايدا تەرەڭدە جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. وسى ورايدا كىتاپ شىعارۋدىڭ جاي-جاپسارىنا كەڭەستىك ءداۋىر مەن دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىن بايلانىستىرا وتىرىپ قوزعاعان باسپاگەرلەر پىكىرلەرى ارقىلى ۇڭىلگەن ەدىك.
قازىرگى قوعامدا جازۋشىنىڭ ەڭبەگى باعالانباي قالدى دەپ الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سلامبەك تاۋەكەل: «جازعان ەڭبەگىنە وراي الاتىن قالاماقىسى ماردىمسىز. كەزىندە جازۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى جازعان كىتابىنا ءبىر كولىك مىنەتىن دارەجەدە بولعان. ول زاماندا كىتاپتار ەلۋ مىڭ تارالىممەن شىقسا, بۇگىندە كورسەتكىش 50 ەسەگە دەيىن تومەندەپ كەتتى. قازاق جازۋشىلارىنىڭ ءوز كىتاپتارىن ارقالاپ ءجۇرىپ تاراتىپ جۇرگەنى كوڭىلگە قاياۋ تۇسىرەدى. وسىدان-اق قازاق قالامگەرلەرىنە قانشالىقتى كوڭىل ءبولىنىپ جاتقانىن باعامداي بەرۋگە بولادى», دەيدى. «جازۋشى بولۋ ءۇشىن دە دارىن كەرەك, دەسەك تە جاس جازۋشىلاردى وقىتاتىن وقۋ ورنى قاجەت» دەگەن پىكىرىمەن بولىسكەن عالىم-ۇستاز جاس قالامگەرلەردىڭ ەڭبەكتەرىن شىعارىپ, ناسيحاتتاۋ قاجەتتىگىن العا تارتادى.
«كىتاپتىڭ سالماعى جازۋشىنىڭ يىعىنا ءتۇستى. بۇگىندە كىتاپتارى بالكونىندا سارعايىپ جاتقان قالامگەرلەر بار», دەگەن پىكىرمەن اڭگىمەسىن باستاعان «جىبەك جولى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, اقىن, جازۋشى باقىتجان قاناپيانوۆ وسى ورايدا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, باسپاگەرلەر قاۋىمداستىعى مەن كىتاپحانالاردىڭ ءتۇيىسۋ تەتىگىن تابۋ قاجەتتىگىن ۇسىنا وتىرىپ, وزىق ەلدەر تاجىريبەسىندەگىدەي كىتاپ شىعارۋ ىسىنە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر بەرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. باسپاگەردىڭ ايتۋىنشا, ساپاسى جاعىنان دا, مازمۇندىق تۇرعىسىنان دا باسەكەگە قابىلەتتى, شەتەلدىك باسپاگەرلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزاتىن وتاندىق ونىمدەر بار. بۇگىندە الەم الدىندا تسيفرلى جانە باسپا تۇرىندەگى باسىلىمداردى تاڭداۋ مۇمكىندىگى تۇر. تسيفرلى كەڭىستىك باسپا, پوليگرافيا سالاسىنداعى بايلانىستاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەنىمەن, كىتاپتىڭ ءجونى ءبىر بولەك.
تاجىريبەسىز باسپالار تەندەرلەرگە قاتىسىپ ءجۇر
بۇگىندە وتاندىق باسپالاردىڭ كوپشىلىگى مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا ارقا سۇيەپ وتىرعانى بەلگىلى. جىلىنا ءبىردى-ەكىلى كىتابىن شىعارىپ جاتسا, سونىڭ ءوزى وندىرىسكە دەمەۋ. دەگەنمەن اتالعان باعدارلاما بويىنشا بولىنەتىن قاراجات تەڭىزگە تامعان تامشىمەن بىردەي. مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا باسپا نارىعىندا تاجىريبەسى جوق باسپالاردىڭ قاتىسىپ جۇرگەنىنە الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن «ولكە» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ: «تەندەر كەزىندە جاڭادان اشىلعان, قىزمەتكەرى جوق, باسپا جۇيەسى جولعا قويىلماعان باسپالار ۇتىپ كەتىپ جاتادى. باسپالاردىڭ تاجىريبەسى مەن شىعارعان ونىمدەرى نەگە قاپەرگە الىنبايدى؟» دەپ قىنجىلىسىن بىلدىرە كەلە: «تەندەرلەردە زاعيپتار قوعامدارىنا دا باسىمدىق بەرىلەدى. بۇل دا اسا نازار اۋداراتىن ماسەلە. وسى تۇستا مۇگەدەكتەردى قولداۋدىڭ باسقا دا جان-جاقتى جولدارىن قاراستىرعان ءجون», دەيدى. باسپاگەردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كىتاپتارعا مونيتورينگ جاسالماۋى سالدارىنان ءبىر اتاۋلى كىتاپ ەكى جىل قاتارىنان باسىلادى, ال وڭىردەگى كىتاپحانالار سول كىتاپتى قايتالاپ الۋعا ءماجبۇر. ال «كىتاپحانالارعا الەۋمەتتىك كىتاپتارعا بيۋدجەتتەن بولىنەتىن قارجىعا سولتۇستىك قازاقستان سياقتى وڭىرلەردە ت.ۋستينوۆا, د.دونتسوۆا سياقتى رەسەيلىك جازۋشىلاردىڭ كىتاپتارىنا قولجەتىمدى بولا تۇرا تاپسىرىس بەرىپ جاتاتىنى قاپەرگە الاتىن جايت» دەپ ءوز تاجىريبەسىندەگى دەرەكتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ەلىمىزدەگى كوپتەگەن مەكتەپتەردىڭ كىتاپحانالارىنا سوڭعى جيىرما جىلدا كوركەم شىعارمالار جەتكىزىلمەگەنىن اتاپ ءوتتى. وسىدان بارىپ جاستار كىتاپ وقىمايدى دەيمىز.
ءيا, كىتاپ دۇكەندەرىندەگى قازاق كىتابىنىڭ پۇشايمان كۇيى ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلە. باسپاگەر اتاپ وتكەندەي, قازاق ادەبيەتىنە بۇل كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ ءبىر بۇرىشى عانا تيەسىلى. وندا فوتوالبومدارمەن قاتار قازاق قالامگەرلەرىنىڭ بىرەن-ساران شىعارمالارى بار. مۇندا رەسەي جانە شەتەل ادەبيەتىنىڭ سان ءتۇرى جەكەلەگەن اۆتورلار بويىنشا سالتانات قۇرىپ تۇر. كوركەم شىعارمالار جازاتىن جاس قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى ساتىلىمدا جوقتىڭ قاسى. ال بالالار ادەبيەتى بولىمىندە ءبىردى-ەكىلى تانىمدىق باسىلىمدار مەن وقۋلىقتاردى عانا كورۋگە بولادى. «قازاق كىتابىنىڭ قاراپايىم وقىرمانعا قولجەتىمسىز ەكەنىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – باعاسىنىڭ قىمباتتىعى. وزىندىك قۇنىنا ەلۋ-الپىس پايىز ۇستەمە قوسىلاتىندىقتان, ساتىپ الۋعا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. تۇپتەپ كەلگەندە, قازاق كىتابىنىڭ ناسيحاتى تومەن. وسىلايشا تۇيتكىلدى ماسەلەسى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاسىپ جاتقان سالاعا باسقاشا كوزقاراس قاجەت», دەيدى مەرەكە قۇلكەنوۆ. باسپاگەر اتاپ وتكەنىندەي, مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن شىعاتىن كىتاپ اتاۋلارى جىلدان-جىلعا ازايىپ بارادى. مۇنى بولىنەتىن قارجىنىڭ ازدىعىمەن بايلانىستىرعان باسپاگەر بۇگىندە قازاق كىتابىن قولداپ وتىرعان تەك مەملەكەتتىك كىتاپحانالار ەكەنىنە توقتالدى. ال ەلىمىزدىڭ «مادەنيەت تۋرالى» زاڭىندا كىتاپ ءىسىن قولدايتىن بىردە-ءبىر باپ جوق. كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا كىتاپ تاراتۋ ىسىمەن بۇتىندەي ءبىر مينيسترلىك اينالىساتىن, كەيىننەن دەپارتامەنت, كوميتەت جۇمىس ىستەدى. قازىرگى كەزدە وسى اۋقىمدى سالانىڭ جۇمىسى ءبىر بولىمگە عانا قاراپ وتىر. كىتاپتىڭ جانىن تۇسىنبەي, قىر-سىرىنا قانىقپاي وتىرىپ, الدا شىعاتىن كىتاپتىڭ جوسپارىن قالاي جاساۋعا بولادى؟ سوندىقتان دا كىتاپتىڭ تابيعاتىن بىلەتىن باسپالاردى ىرىكتەپ الاتىن ۋاقىت جەتتى. ال قازاق كىتابىنىڭ تاعدىرى مەملەكەتتىڭ قولىندا.
مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا كىتاپ شىعارۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءسوز قوزعاعان «بالالار ادەبيەتى» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى شايزادا بايكەنوۆا مينيسترلىك تاقىرىپتىق جوسپاردى قاراستىرعاندا باسپانىڭ تاريحىنا, تاجىريبەسىنە نازار اۋدارۋ ماسەلەسىن قۇپتادى. كىتاپ شىعارۋ ءىسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي قاتىسى بار سالا بولعاندىقتان, تاقىرىپتىق جوسپار ۇسىنعان باسپانىڭ سەرتيفيكاتى قاپەرگە الىنۋى ءتيىس. كوپ جاعدايدا قارجى جوق دەگەن جەلەۋمەن لايىقتى دەگەن كىتاپتار وتپەي قالىپ جاتادى. سونىمەن قاتار اۆتورلىق قۇقىقتى ساتىپ الاتىن, قالاماقىعا بەرىلەتىن قاراجات بولەك قاراستىرىلۋى قاجەت.
«مەكتەپ» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ەرلان ساتىبالديەۆ نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا بارلىعى جەكەمەنشىك بولىپ كەتكەندىكتەن, كەڭەستىك كەزەڭدەگى كىتاپ تاراتۋ جۇيەسىن قايتا دامىتۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوق ەكەندىگىن العا تارتادى. ال قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردىڭ دامۋى سۇرانىستىڭ ارتۋىمەن بايلانىستى.
ءوندىرىس دامىماي, مەنەدجمەنت جولعا قويىلمايدى
وتاندىق كىتاپ شىعارۋ ءىسىن مەملەكەتتىك باسپالار مەن باسپاحانالاردىڭ دامۋىمەن بايلانىستىرعان جازۋشى-عالىم, «ارىس» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى عاريفوللا انەس «بۇگىندە ەلىمىزدە بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك باسپا دا, باسپاحانا دا جوق. كىتاپ شىعارىپ جۇرگەن 1300-دەي جەكە باسپانىڭ ءتورت-بەسەۋىندە عانا باسپاحانا بار», دەيدى. كىتاپ ساۋدا جۇيەسىن جولعا قويۋ مەن دامىتۋ سوڭعى وتىز جىلدا باسپا سالاسى وكىلدەرىن تولعاندىرىپ كەلە جاتقان تۇيتكىلدى ماسەلە دەسەك, وسى ورايدا شەتەل تاجىريبەسىن نەگىزگە العان باسپاگەر كەمىندە ءبىر-ەكى باسپا مەملەكەتتىكى بولۋى ءتيىس نەمەسە جەكەمەنشىك سالانى دامىتىپ, ءاربىر وبلىس ورتالىعىنان, قالا بەردى اۋدانداردان باسپاحانالار اشۋ قاجەتتىگىن ايتادى. الايدا كوپشىلىك باسپالاردىڭ ەكى ءجۇز دانامەن كىتاپ شىعارىپ جۇرگەنىن تىلگە تيەك ەتىپ, مۇنداي وندىرىستىك قارقىنمەن تولىققاندى نارىقتىڭ قالىپتاسۋى نەعايبىل ءارى مەنەدجمەنت تۋرالى ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز, دەپ اتاپ ءوتتى. باسپاگەردىڭ ايتۋىنشا, كىتاپ ناسيحاتى ءۇشىن ءباسپاسوز بەتتەرىندە كىتاپقا قاتىستى ايدارلاردى كوبەيتۋ كەرەك.
وتاندىق نارىقتاعى رەسەي كىتاپ ونىمدەرىنىڭ كوپتىگىن ەلدەگى كىتاپ تاپشىلىعىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ باسپاگەر باسپا ءىسىن نارىققا بەيىمدەۋ ماقساتىندا ءۇش جىل قاتارىنان قازاقستاندىق باسپالاردىڭ قاتىسۋىمەن گيوتە ينستيتۋتى وتكىزگەن سەمينار بارىسىنا توقتالدى. وسى ورايدا گەرمانيانىڭ بيرجا وداعىنىڭ تاجىريبەسى ماڭىزدى. بۇگىندە اتالعان بيرجا كىتاپ ساۋداسى جانە لوگيستيكاسىنا قاتىستى 10 مىڭعا جۋىق كومپانيا مەن 2 مىڭنان استام باسپانىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر. وندا ءار كومپانيا بيزنەستىڭ اۋقىمىنا قاراي مۇشەلىك جارنا تولەپ وتىرادى. وداقتىڭ جۇمىسىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن فرانكفۋرت كىتاپ كورمەسىن ۇيىمداستىراتىن جانە باسپالارعا ماركەتينگتىك قىزمەت ۇسىناتىن ينۆەستيتسيالىق كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار ءارتۇرلى سالا بويىنشا قازاقستاندىق باسپا جانە پوليگرافيا ىسىندە وزەكتى بولىپ وتىرعان مامانداردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى جولعا قويىلعان. گەرمانيادا كىتاپتىڭ ناقتى باعاسى دا بەلگىلەنگەن. وعان ساۋدا جۇيەسىنىڭ ۇستەمە قوسۋعا قۇقى جوق ءارى كىتاپ ونىمدەرىنە سالىق جەڭىلدىكتەرى قاراستىرىلعان.
دۇنيە جۇزىندە ەڭ ۇلكەن بيزنەس كوزىنە اينالعان كىتاپ ساۋداسىنىڭ تەتىكتەرىن يگەرىپ, كىتاپ شىعارۋ ءىسىن كوركەم ادەبيەتپەن شەكتەمەي, مۋزىكا, ماتەماتيكا, مەديتسينا, ت.ب. سالالارعا قاتىستى ءونىم تۇرلەرىن شىعارۋدى نارىقتىق تالاپتارعا بەيىمدەيتىن كەز كەلدى, دەيدى باسپاگەر.
جەكەشەلەندىرۋدىڭ العاشقى جىلدارىندا قۇردىمعا كەتكەن مەملەكەتتىك كىتاپ ساۋداسى جۇيەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جايىنداعى پىكىرىمەن بولىسكەن «قازىعۇرت» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى تەمىرعالي كوپباەۆ: «بۇگىندە «اتامۇرانىڭ» كىتاپ دۇكەندەرىندە بولماسا, قازاق كىتابى جەتىمنىڭ كۇيىن كەشۋدە. بۇل جاعداي ستيحيالى سيپات الىپ بارادى», دەگەن قىنجىلادى. «كىتاپتان پايدا تابۋ قيىننىڭ قيىنى. جەكەلەگەن كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ شارتتارى اۆتورلار ءۇشىن ءتيىمسىز. سوندىقتان دا وبلىس ورتالىقتارىندا مەملەكەتتىك كىتاپ ساۋدا ورىندارىن اشىپ, قارجىلاندىرۋ كەرەك» دەگەن باسپاگەر كىتاپتىڭ وزىندىك قۇنىنا قاتىستى ماسەلەگە دە توقتالىپ, مەنەدجمەنتتى دامىتۋ قاجەت, دەپ اتاپ ءوتتى. ال «ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى تۇرلەرىن باسىپ شىعارۋ» باعدارلاماسى اياسىندا الەۋمەتتىك ماڭىزى, وقىرمان ءۇشىن پايداسى بار كىتاپتار جارىق كورۋگە ءتيىس. مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ءبىر اتالىم 5 مىڭ دانامەن جارىق كورەتىن بولسا, ونىڭ 3 مىڭى كىتاپحانالارعا ۇلەستىرىلىپ, 2 مىڭ داناسى كىتاپ دۇكەندەرى ارقىلى ساتىلسا يگى» دەگەن ۇسىنىسىمەن ءبولىستى.
باسپاگەرلەر ايتسا ايتقانداي-اق, وتاندىق كىتاپ شىعارۋ ءىسىنىڭ بۇگىنگى بەتالىسىنا قاتىستى پىكىرلەر نارىقتاعى احۋالدىڭ كوڭىل كونشىتپەيتىنىن بىلدىرەدى. قازاقتىلدى كىتاپتار قولجەتىمسىز. تىڭ شىعارمالاردىڭ, اۆتورلاردىڭ ناسيحاتى كەمشىن. كوپتەگەن اۆتورلار جەكە قارجىسىنا نەمەسە دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن كىتاپ شىعارىپ ءجۇر. قالاي بولعاندا دا وتاندىق باسپا نارىعىندا قازاقتىلدى كىتاپتاردىڭ كوسەگەسىنىڭ كوگەرىپ وتىرعانى سالا جاناشىرلارىنىڭ ارقاسى. دەگەنمەن دە نارىق جاعدايىندا ەكونوميكالىق تۇرعىدان مۇمكىندىگى مول سالانى ءارى ۇلت رۋحانياتىنىڭ باستى قۇندىلىعى قازاق ءتىلدى ادەبيەتتەردى جارىققا شىعارىپ, ناسيحاتتاۋ مەملەكەتتىڭ قولداۋىنسىز جۇزەگە اسپايتىنىن بۇگىنگى احۋالدان اڭعارامىز. ەندىگى كەزەكتە قالامگەرلەر, باسپاگەرلەر مەن پوليگرافيستەردىڭ اشىق الاڭداعى تۇشىمدى وي-پىكىرلەرى ءتيىستى ورىنداردىڭ نازارىن اۋدارسا, سالادا قوردالانعان تۇيتكىلدى جايتتاردىڭ شەشىمىن تابۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز دەپ سەنگىمىز كەلەدى.