ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلاتىن ءۇش ۇعىم: تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسياسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانە جاڭا استانا – نۇر-سۇلتان قالاسى ءبىر-بىرىمەن ۇنەمى تىعىز تاريحي بايلانىستا بولىپ قالا بەرەدى. ولاردىڭ ءبىرتۇتاس تاريحي بايلانىسىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قىزمەتى مەن جەتىستىكتەرى بىرىكتىرەدى. وسىنىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ ستراتەگيالىق جوبالارى – حالىق پەن ەلدىڭ ءومىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۇرىلۋ تاريحىنىڭ كەزەڭدەرى.
جانسەيىت تۇيمەباەۆ,
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى
توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
ەل ازاماتتارىنىڭ قازىرگى بۋىنىنا تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك-ساياسي جانە رۋحاني سالاسىن قايتا قۇرۋ پروتسەسىنىڭ كۋاگەرلەرى مەن بەلسەندى قاتىسۋشىلارى بولۋ باقىتى بۇيىردى. بۇل پروتسەستىڭ باسىندا ناعىز كوشباسشى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ تۇردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» كىتابىندا: «مەن پراگماتيك جانە ءىستىڭ ادامى رەتىندە قازاقستاندىق قوعامنىڭ سەنىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى بىرىگۋى ءۇشىن يدەيالار مەن قۇندىلىقتاردىڭ اسا ماڭىزدى ەكەنىن ءاردايىم جادىمدا ۇستايمىن. بۇل يدەيالار مەن قۇندىلىقتاردى قولدان جاساپ قۇراستىرۋعا بولمايدى – ءاربىر ازامات ونى ءوزى تابۋى كەرەك, وعان ءوزىنىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسىندە كەلۋى كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى.
بۇگىنگى تاڭدا, ەلىمىزدە جانە بۇكىل الەمدە جاڭا جاھاندىق وزگەرىستەر ورىن الىپ جاتقان كەزدە, بىزگە ەلباسىنىڭ تاجىريبەسى, ونىڭ مۇراسىن شىعارماشىلىق تۇرعىدان ۇعىنۋ جانە قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا تاسىلدەرى مەن پاراديگمالارىن قۇرۋ اۋاداي قاجەت. ەلباسى ساياساتىنىڭ باستى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى – كەز كەلگەن رەفورمالار مەن دامۋدىڭ ساتتىلىگى قوعامداعى بىرلىك پەن كەلىسىمگە تىعىز بايلانىستى بولۋىندا. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق جانجالدار دامۋعا, پروگرەسكە جانە رەفورمالار جۇرگىزۋگە كەدەرگى كەلتىرىپ قانا قويماي, ەلدىڭ اۋماقتىق ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتتىلىگىن ساقتاۋىنا دا قاۋىپ توندىرەتىنىن بايقايمىز. كسرو ىدىراعان كەزدە, مۇنداي ستسەناري يۋگوسلاۆيادا, يراكتا, ليۆيادا, اۋعانستاندا ءتۇرلى جاعدايدا قايتالاندى جانە بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى.
بۇل تۇرعىدا ەلباسىنىڭ بىرلىك ساياساتىنىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ماڭىزدىلىعىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ناقتى باعالادى: «باياندى بىرلىگىمىزدىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتىپ, حالقىمىزدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا جول اشتىق... ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىن بۇكىل الەم مويىنداپ, قازاقستاندىق, ياعني نازارباەۆ مودەلى دەپ اتادى».
تارلان تاريح قازاقستاندىق مودەلدىڭ جەتىستىگىنىڭ نەگىزگى فاكتورى – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ساياسي كوشباسشىلىعى جانە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ساياساتىن ىسكە اسىرۋداعى ەرىك-جىگەرى بولعانىن ايقىن كورسەتتى. بۇل ساياسات ءبىزدىڭ ەتنوستارىمىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ اينالاسىندا ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقىنا, ونىڭ تىلىنە جانە مادەني-تاريحي ينتەگراتور رولىنە ازاماتتىق قاعيداتتارىندا تابىستى بىرىگۋىن قامتاماسىز ەتتى.
«ارالۋاندىقتاعى بىرلىك» قاعيداتى 100-دەن استام ەتنوستى, ولاردىڭ مادەنيەتى مەن داستۇرلەرىن قامتيدى. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وقشاۋلاۋ ستراتەگياسىن ۇستاناتىن ەتنوستار جوق. بارشا ەتنوس وكىلدەرى وزدەرىن قازاقستان حالقىنىڭ اجىراماس بولىگى دەپ سانايدى. بۇل جەردە مەملەكەت باسشىسىنىڭ «كومسومولسكايا پراۆدا» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىن كەلتىرۋگە بولادى, ول «قازاقستاندىقتار, ولاردىڭ ەتنوستىق شىعۋ تەگىنە قاراماستان, وزدەرىن ءبىرتۇتاس حالىق, ءبىرتۇتاس ۇلت دەپ سانايدى»... قازاقستاندا «ۇلتتىق ازشىلىق» دەگەن ۇعىم جوق. ال «دياسپورا» ءسوزىن ءبىزدىڭ ەتنوستارعا قولدانۋ – شىندىققا تۇبەگەيلى قايشى كەلەدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتى ەلدىڭ بىرلىگىنە قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتتى. ەلباسى, حالىقتىڭ بىرلىگىن, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم – «قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىراتىن ءبىزدىڭ باستى يگىلىگىمىز», دەپ بىرنەشە رەت اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
ءبىز, قازاقستان حالقى – ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىلىك پەن اۋماقتىق ەگەمەندىك اياسىنداعى ازاماتتىق, مادەني جانە ساياسي بىرلىك ەكەنىن سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. ونىڭ نەگىزىنە ازاماتتىق قاعيدات, جالپىۇلتتىق مۇددەلەر, ازاماتتىق الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, مادەني قۇقىقتار مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تەڭدىگى ەنگىزىلگەن. ءبىرتۇتاس قۇندىلىقتار اياسىندا قازاقستاندىق ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى, رۋحاني مادەنيەتتىڭ تۇتاستىعىن دامىتۋ ءجۇرىپ جاتىر. ەلباسى ساياساتىنىڭ داۋسىز جەتىستىگى – قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ وزەگى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بولدى. ەلباسى باسقاراتىن اسسامبلەيا قۇرىلعان كۇنىنەن باستاپ بيلىك پەن پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ اجىراماس بولىگىنە, امبەباپ ديالوگ الاڭىنا جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ ەڭ دامىعان ينستيتۋتتارىنىڭ بىرىنە اينالدى. اسسامبلەيا قۇرۋ ەلباسىنىڭ بىرەگەي ساياسي قولتاڭباسىن, ونىڭ ساياسي-فيلوسوفيالىق پاراديگماسىن ايقىن كورسەتەدى – ماسەلەنى شەشۋدەن قاشپاي, ونى بۇركەمەلەپ-وشىرمەي, كەرىسىنشە, ونى الەۋمەتتىك جانە ساياسي-قۇقىقتىق تۇردە ينستيتۋتتاندىرۋ ءتاسىلىن قولدانۋ, بۇل كوبىنەسە ماسەلەنىڭ ءساتتى شەشىلۋىنىڭ ورايى بولىپ تابىلادى. ارينە بۇل جەردە ەلباسى ساياساتىنىڭ تاعى ءبىر ءادىسى مەن قاعيداسى – ء«اربىر داعدارىستان ءوسۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن ىزدەۋ» امبەباپ ءتاسىلى جۇمىس ىستەدى, ونى ءبىز «نازارباەۆ ءتاسىلى» دەپ سەنىمدى اتاي الامىز.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاننىڭ ەتنوستىق جانە مادەني-تىلدىك ارالۋاندىلىعى جانە سول كەزدەگى ساياسي احۋال, ارينە كوپتەگەن قيىندىق تۋدىردى. ونىڭ ۇستىنە, قازاق حالقىنىڭ سانى ەل حالقىنىڭ از عانا بولىگىن قۇرايتىن ەدى. سوندىقتان بىرىكتىرۋشى ينستيتۋت – ينتەگراتسيا ينستيتۋتى رەتىندە قحا-نى قۇرۋ تاريحتىڭ وسى ءبىر سىنىنان سۇرىنبەي وتۋگە مۇمكىندىك بەردى. مەملەكەت پەن قوعامدى دامىتۋدىڭ بىردە-ءبىر ستراتەگيالىق ماسەلەسى اسسامبلەيانىڭ تالقىلاۋىنسىز وتكەن جوق. اسسامبلەيا ءوزىنىڭ تاريحي ميسسياسىن ويداعىداي ورىنداپ, قوعامداعى ساياسي جانە ەتنوستىق تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزىن قالاۋشى فاكتورعا اينالدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ 25 جىلدىعى, ونىڭ كونستيتۋتسيالىق مارتەبەسى بار ورگانعا ەۆوليۋتسياسى جانە ونىڭ جۇمىسىنىڭ ناتيجەلەرى ەلباسىنىڭ تاريحي بولجامىن جاقسى سيپاتتايدى, ول: «ۋاقىت وتە كەلە اسسامبلەيانىڭ ءرولى وسەدى, ويتكەنى ول رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ازاماتتىق ىقپالداستىعىنىڭ نەگىزگى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ارەكەت ەتەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ جانە بالالارىمىزدىڭ بولاشاعى وسىعان بايلانىستى», دەپ اتاپ ءوتتى.
بۇگىندە اسسامبلەيا قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى نىعايتۋ, حالىقتىڭ ءبىرتۇتاس ساياسي ۇلتقا بىرىگۋى مىندەتتەرىن ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قوعامنىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەدى جانە ەلباسى قويعان نەگىزگى مىندەتتەردى ورىندايدى. ونىڭ ءرولىن حالىقارالىق ساياسي يستەبليشمەنت تە جاقسى بىلەدى جانە باعالايدى. اسسامبلەيانى بۇۇ-عا ۇقساتۋ فاكتىسى – وسى ينستيتۋتتىڭ ايرىقشا سيپاتىنىڭ كورىنىسى. بۇۇ-نىڭ باس حاتشىلارى كوفي اننان مەن پان گي مۋن اسا جوعارى باعا بەرۋگە بەيىل ساياساتكەرلەردىڭ قاتارىنان ەمەس.
اسسامبلەيا جۇمىسىنا تىكەلەي قاتىسقان حالىقارالىق ساراپشىلار ءبىراۋىزدان, ەلباسى ساياساتىنىڭ كومپروميستەر ىزدەۋ جانە ءبىرتۇتاس ۇستانىمداردى نىعايتۋ ارقىلى بارلىق ۇلتتىق توپتاردىڭ دامۋىنا نەگىزدەلگەن بىرىكتىرۋشى باستامالارىنىڭ بىرەگەي دۇرىس شەشىم بولعانىن مويىندايدى. ەلباسىنىڭ ساياسي يننوۆاتسياسىنا بەرىلگەن «ەتنوستىق وكىلدىكتىڭ تۇبەگەيلى جاڭا ءتۇرى», «قازاقستان حالقىنىڭ ساياسي تۇتاستىعى», «تىكەلەي دەموكراتيا» جانە «حالىقتىق ەگەمەندىك» قۇرالى», ء«تيىمدى الەۋمەتتىك ليفت» دەگەن باعالاۋلار اسىرا ايتقاندىق ەمەس. ەلباسىنىڭ بەيبىتشىلىك پەن بىرلىك ساياساتىنا بەرىلگەن جوعارى باعا – ەقىۇ مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ 10 جىلدان كەيىن 2010 جىلى ەلوردادا ۇيىمنىڭ ءسامميتىن شاقىرۋى جانە ونىڭ كۇن تارتىبىنە تولەرانتتىلىق پەن كەمسىتۋشىلىككە جول بەرمەۋ تۋرالى ارنايى ماسەلەنى قوسۋعا كەلىسىم بەرۋى.
2019 جىلعى 2 قىركۇيەكتە ەقىۇ از ۇلتتار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كوميسسارى لامبەرتو زانەر قحا مۇشەلەرىمەن ارنايى كەزدەسۋ وتكىزدى جانە قازاقستاندا ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ساياساتقا كورسەتىلگەن حالىقارالىق سەنىمدى تاعى دا راستادى.
بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم ساياساتى «رۋحاني جاڭعىرۋ» قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدىڭ باستالۋىمەن جاڭا سەرپىن الدى. ونىڭ باستى ماعىناسى – ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ پروتسەستەرىنىڭ وزەگىنە اينالاتىن وزىق رۋحاني جاڭعىرۋمەن قاتار ءجۇرۋى ءتيىس.
ءوزىنىڭ ۇلتتىق كودىن, مادەنيەتىن ساقتاۋ مىندەتى كەشەندى جاڭعىرتۋ نەگىزىندە ەلدىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگىمەن ۇيلەسەدى.
ەلباسىنىڭ بۇل تاريحي بولجامى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى تاريح تارازىسىندا تۇر» دەگەن سيمۆولدىق اتاۋمەن جازىلعان سۇحباتىندا تولىق كولەمدە كورىنىس تاپتى: «تاريحتان ساباق الا وتىرىپ, ءبىز تەحنولوگيا مەن روبوتتار باستى ءرول اتقاراتىن جاڭا داۋىردەگى قازاق حالقىنىڭ يگىلىكتى ءومىرى جايىندا ويلانۋىمىز كەرەك. الەم تۇپكىلىكتى وزگەرىستەردىڭ الدىندا تۇر. ...مەملەكەتتىڭ ءوزى ولەرمەندىكپەن ءومىر سۇرەتىن كەزگە كەلدىك. سوندىقتان ەڭبەك ەتۋ – ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا اينالىپ, باستى مىندەت سانالۋعا ءتيىس. بۇل ءداۋىر – اقىل-ويدىڭ, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ, ەڭبەكتىڭ ءداۋىرى!».
ارينە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ساياسي ازاماتتىق ۇلت رەتىندە ۇلتتىق سانانىڭ ءتۇرلى پوليۋستەرىن بىتىستىرەتىن, حالىقتىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنىڭ جانە بولاشاعىنىڭ كوكجيەگىن بىرىكتىرەتىن جاڭا ۇلتتىق بىرەگەيلىكتىڭ «دامۋ باسپالداعى» بولدى. ەڭ ماڭىزدى ناتيجەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە ەلباسىنىڭ ساياساتى, ونىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى مەن مەملەكەتتىك كەمەڭگەرلىگى قازاق حالقىنىڭ ۇيىستىرۋشى حالىق, ينتەگراتور حالىق رەتىندەگى ءرولىن ارتتىردى جانە جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى.
ەلباسى ء«بىز قازاق حالقىنا, ونىڭ مادەنيەتى مەن تىلىنە بايلانىستى تاريحي ادىلەتتى قالپىنا كەلتىردىك. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندە قازاقتارعا ەل تاعدىرىنا بايلانىستى ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى» دەپ ايرىقشا اتاپ وتكەن بولاتىن.
اسسامبلەيانىڭ 2008 جىلعى 23 قازاندا وتكەن XIV سەسسياسىندا ن.نازارباەۆ قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ تاريحي بەس نەگىزگى قاعيداتىن تۇجىرىمدادى: ەتنوستىق, كونفەسسيالىق, مادەني, تىلدىك ارالۋاندىلىق ءبىزدىڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز بولىپ تابىلادى; ەتنوستاردىڭ مادەنيەتى مەن تىلدەرىن دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ; تولەرانتتىلىق پەن جاۋاپكەرشىلىك – ۇلتتىڭ ماڭىزدى قۇندىلىقتارى; قازاقتاردىڭ بىرىكتىرۋشى ءرولى; قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى.
سول كەزدە ەلباسى: «قازاق حالقى ارقاشان ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى بولا ءبىلدى. ول بولاشاقتا دا ءبىزدىڭ قوعامىمىزدى بىرىكتىرۋشى بولىپ قالۋى ءتيىس. بۇل قازاق حالقىنا ەلدىڭ بولاشاعى ءۇشىن ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى» دەپ اتاپ ءوتتى.
بۇگىن الەمدە 5 مىڭنان استام ەتنوس پەن حالىق بار, بىراق ولاردىڭ 200-دەن استامى عانا قاتاڭ تاريحي باسەكەلەستىكتە ءوز ەلىن قورعاپ قالدى جانە مەملەكەتتىلىگىن قۇرۋ مەن دامىتۋ قۇقىعىنا يە بولدى. بۇل ماسەلە تەك اسكەري-ساياسي اسپەكتىگە عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن حالىقتىڭ ءتۇرلى ەتنوستاردى, مادەنيەت پەن تىلدەردى رۋحاني-مادەني تارتىمدى قۇندىلىقتار نەگىزىندە توپتاستىرۋ قابىلەتىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. بۇل رەتتە, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگى مىنادا – قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋ پروتسەسىندە ول ەتنوستىق جانە مادەني تۇرعىدا سان الۋان ميلليونداعان ادامدار ءۇشىن تارتىمدى بولاتىن كۇن ءتارتىبىن جانە ەلدىڭ بولاشاق بەت-بەينەسىن ۇسىندى. ال قازاق حالقىن مادەني-رۋحاني, ساياسي-تاريحي ارقاۋ ەتە وتىرىپ, مەملەكەت قۇرۋشى سۋبەكت جاساي الدى, ونىڭ اينالاسىندا ينتەگراتسيانىڭ الەمدەگى ەڭ ۇتىمدى كوپەتنوستىق ۇلگىسى قالىپتاسۋدا. بۇل ءرول قازىرگى كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ جاڭا وركەنيەتتى رولىنە اينالدى. ن.نازارباەۆتىڭ وسىنداي ءتاسىلىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ كوپەتنوستىلىعى تاۋەكەل فاكتورىنان دامۋدىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرسىنا اينالدى.
باسقا ەلدەردە تاۋەلسىزدىكتىڭ قالىپتاسۋى قوعامدا ەتنوستىق قاراما-قايشىلىققا, ۇلتتىق اپاتقا اينالسا دا, قازاقستاندا بارلىق ەتنوس قازاق حالقىنىڭ بايىرعى قازاق جەرىندە تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋعا دەگەن زاڭدى ۇمتىلىسىن قولدادى. سونىمەن قاتار بارلىق ەتنوستاردىڭ وكىلدەرى وسى ۇدەرىسكە ءوز ۇلەستەرىن قوسىپ, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋدا.
قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگى مەرەكەسى مەن العىس ايتۋ كۇنى ەلباسىنىڭ بىرلىك فورمۋلاسىنىڭ تيىمدىلىگىنىڭ جاندى سيمۆولدارىنا اينالدى, حالقىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي مادەنيەتىنە كىرىگىپ, ونى بارلىق ازاماتتار قابىلدادى. بارلىق ەتنوستاردىڭ ءبىر-بىرىنە جانە XX عاسىردىڭ 30-40 جىلدارى تاعدىر تاۋقىمەتىمەن قازاق جەرىن پانالاپ كەلگەن ءتۇرلى ەتنوستاردىڭ وكىلدەرىنە مەيىرباندىق كورسەتىپ, باۋىرىنا باسقان قازاق حالقىنا العىس ايتۋى, ءبىزدىڭ ورتاق تاريحىمىزدى قاستەرلەۋ, ءوزارا كومەك پەن قولداۋدى قۇرمەتتەۋ, تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى بىرلەسكەن جەتىستىكتەرىمىز ءۇشىن ماقتانىشىمىز ۇلتتىق كودتىڭ ادامگەرشىلىك نەگىزى مەن يمپەراتيۆى بولىپ تابىلادى.
ەل اۋماعىندا بوي كوتەرگەن «قازاق ەلىنە مىڭ العىس!» مونۋمەنتتەرى اكىمدىكتەردىڭ باستاماسى بولعان جوق, بىراق قازاق جەرىنە جانە قازاق حالقىنا كوپتەگەن ەتنوستىق توپ وكىلدەرىنىڭ شىنايى العىسىنىڭ, بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ ءوزارا قۇرمەتى مەن سەنىمىنىڭ, دوستىعى مەن بىرلىگىنىڭ نىشانىنا اينالدى.
اقش-تاعى جانە بۇكىل الەمدەگى وقيعالار وزگەرگەن احۋال جاعدايىندا شەشىلمەگەن ناسىلدىك, ەتنوالەۋمەتتىك ماسەلەلەر قوعامنىڭ ىرگەلى ۇستانىمدارىن باعىندىرۋعا قابىلەتتى نارازىلىق تريگگەرى بولا الاتىنىن كورسەتتى. قازاقستاندا دا قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىندا قازاق حالقىنىڭ سان جاعىنان ءوسۋى ساپالىق فورماتقا وتكەن كەزدە حالىقتىڭ ەتنوالەۋمەتتىك قۇرىلىمىندا تەرەڭ جانە ىرگەلى وزگەرىستەر بولدى.
بۇل فاكتىنى كورسەتۋ ءبىر جاعىنان, وسى جاعدايلاردا قازاقتاردىڭ ەلدەگى ەتنوسارالىق قاتىناستاردىڭ جاي-كۇيى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگى ارتىپ كەلە جاتقانىن, ەكىنشى جاعىنان, قازاق حالقىنىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى ەتنوسارالىق قاتىناستار جۇيەسىندەگى ماڭىزدى ينديكاتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلاتىنىنىڭ وبەكتيۆتى شىندىعىن ۇعىنۋ بولىپ تابىلادى.
سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ, قوعامدىق كەلىسىم مەن جالپىۇلتتىق بىرلىكتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىن دامىتۋدىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. بۇل جۇمىستىڭ ۆەكتورىن پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ناقتى ايقىنداپ بەردى. بۇل: قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندەگى ءرولى; ەتنوسارالىق كەلىسىم مەن دىنارالىق ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ; «ەل بىرلىگى – ونىڭ ارالۋاندىعىندا»; ەلىمىزدەگى بارلىق ەتنوستىق توپتاردىڭ تىلدەرى مەن مادەنيەتىن دامىتۋ; مەملەكەتتىك قازاق ءتىلىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ, ول ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالادى. بۇل ۆەكتور ەلباسى ساياساتىنىڭ وسى ماسەلەدەگى ستراتەگيالىق ساباقتاستىعىن ەشبىر كۇمانسىز تولىعىمەن قامتاماسىز ەتەدى, ن.نازارباەۆتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسىنىڭ شىعارماشىلىق دامۋى بولىپ تابىلادى. ەتنوسارالىق ماسەلەلەر بويىنشا اقپاراتتىق, زەرتتەۋ, ءبىلىم بەرۋ, تاربيە جانە مادەني جۇمىستاردى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ مىندەتى قويىلدى.
جاستار اراسىندا قوعامدىق كەلىسىم جانە جالپىۇلتتىق بىرلىك يدەولوگياسىن ىلگەرىلەتۋگە بارىنشا نازار اۋدارۋ قاجەت. ەلباسىنىڭ ۇستانىمدارىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جانە پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ يدەولوگيالىق بلوگىنىڭ باسشىلىعىمەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار, قحا, قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەتنوسارالىق قاتىناستار سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى «قايتا جۇكتەۋ» بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس جۇرگىزۋدە. قىسقا مەرزىمدە ەتنوسارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ جونىندەگى جاڭا كوميتەت, قولدانبالى ەتنوساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى قۇرىلدى. ورتالىقتا جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە وسى سالادا بارلىق باسقارۋ جۇيەسىن قايتا جاڭارتۋ ءجۇرىپ جاتىر. تۇجىرىمداما دەڭگەيىندە ەلدەگى قازىرگى زامانعى ەتنودەموگرافيالىق احۋالدى, قوعامدىق جانە الەۋمەتتىك پروتسەستەردى كورسەتەتىن ەتنوسارالىق سالاداعى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ جاڭا جۇيەلى پايىمداۋى ازىرلەنۋدە.
ءىس جۇزىندە كۇردەلى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايدا, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ايتقانداي, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تۇتاس ءبىر سالاسى رەفورمالاندى.
جالپى العاندا, 2020 جىل دا ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى, كەلىسىم مەن بىرلىكتى نىعايتۋدىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى بولادى. ۇلى ابايدىڭ 175 جىلدىعى, ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى, التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى, جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى, ۆولونتەر جىلى, كونستيتۋتسيا مەن اسسامبلەيانىڭ 25 جىلدىعى – ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق توپتاستىرۋشى تاريحي سانامىزدى, ۇلتتىق كود پەن قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى, ازاماتتىق باستاۋلاردى, ۇلتتىڭ دۇنيەتانىمىن نىعايتىپ, جاڭعىرتۋدى جالعاستىرۋدا. ولار ازاماتتاردىڭ ازاماتتىق قاتىستىلىعى مەن باستاماشىلدىعىنىڭ, ساياسي بەلسەندىلىگىنىڭ باعىتىن ايقىندايدى.
الەمدىك دەڭگەيدەگى كارانتين, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق كاتاكليزمدەر جاعدايىندا قازاقستان ازاماتتارى جوعارى ءپاتريوتيزمدى, ازاماتتىق رۋحتى جانە الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى كورسەتەدى. ءبىزدىڭ حالقىمىز ء«بىز بىرگەمىز!» اكتسياسى اياسىندا قوعامنىڭ بارلىق توپتارى وكىلدەرىنىڭ الەۋمەتتىك ىنتىماقتاستىعى, ۆولونتەرلەردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگى, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن پوليتسيانىڭ جانقيارلىقپەن شەكتەسەتىن كاسىبي ەرلىگى مەن تاباندىلىعىنىڭ جارقىن ۇلگىلەرىن كورسەتتى. ءوزىن ءوزى وقشاۋلاۋ جاعدايىندا الەۋمەتتىك بايلانىستار مەن كوممۋنيكاتسيالار ۇزىلمەيدى – ولار بارىنشا تسيفرلى فورماتقا كوشۋدە. قحا, Nur Otan پارتياسى, قوعامدىق بىرلەستىكتەر ءبىر ساتكە دە ءوز جۇمىسىن توقتاتپايدى.
ارينە كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىمەن كۇرەسكەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ازاماتتىق ەرلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. كارانتين جاعدايىندا وقشاۋلانۋعا قاراماستان, ول ەلدەگى جاعدايدى ءجىتى باقىلاۋدا. بيىلعى 8 ساۋىردە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بىرلەسە بىلگەن ەل ءبارىن جەڭەدى» ماقالاسىن جاريالادى, وندا پاندەميامەن كۇرەسۋدىڭ ازاماتتىق باعدارلاماسىن تۇجىرىمداي كەلە: «بىردە-ءبىر ادام, ەلىمىزدىڭ ەشبىر ازاماتى قامقورلىقسىز قالمايدى. ءبىز – ءبىرتۇتاس ەل, بىرلىگى بەرىك جۇرتپىز. مەن ارقاشان حالقىممەن بىرگە بولعانمىن, بۇل جولى دا سىزدەرمەن بىرگەمىن», دەپ جازدى.
ەلباسى, شىنايى مەملەكەت, ساياسي جانە حالىق كوشباسشىسى رەتىندە, ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ رۋحىن جانە ەرىك-جىگەرىن نىعايتۋ, ءوز كۇشىنە مىزعىماس سەنىم ۇيالاتۋ ءۇشىن ۇيىمشىلدىققا جانە بىرلىككە شاقىردى. ونىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «Birgemiz» قايىرىمدىلىق قورى قۇرىلىپ, تۇرعىنداردىڭ وسال توپتارىنا قولداۋ كورسەتىلدى. ەل پرەزيدەنتى مەن ۇكىمەت پاندەميادان قورعاۋ, ەكونوميكانى جانە ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىن جان-جاقتى قولداۋ جونىندەگى اۋقىمدى شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىردى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى تيىمدىلىگىنىڭ قۇپياسى وسىندا. شىنايى ومىردە دە, ساياساتتا دا ەلباسى ءاردايىم حالىقپەن بىرگە – حالىقتىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ مەن ىسكە اسىرۋدىڭ شىنايى جانە پارمەندى كەپىلى بولدى جانە سولاي بولىپ قالا بەرەدى. وسى ساياساتتىڭ ناتيجەسى مەن قورىتىندىسىن شىعارا وتىرىپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى: «ۇلتارالىق بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم – ءبىزدىڭ ورتاق جەتىستىگىمىز جانە كوپ جاعدايدا ەلدەگى قوعامدىق ءومىر مەن ونىڭ جاڭا تاريحىنىڭ بارىسىن انىقتايتىن ۇلى قۇندىلىق. ءبارىمىز بىرگە – ءبىرتۇتاس حالىقپىز, ءبىزدىڭ ارقايسىمىز – ونىڭ ءبىر-ءبىر بولشەگىمىز!» دەپ ايتۋعا تولىق قۇقىعى بار.
ەل بىرلىگىنىڭ كەپىلى – ەلباسىنىڭ بۇل سوزدەرىنەن اسىرىپ ايتۋ قيىن...