تاۋەلسىز قازاقستان مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمىنىڭ قاتار اتالۋى – زاڭدى ءارى ادىلەتتى. جاڭادان ازاتتىق العان, ەگەمەندىگىن ەندى ەنشىلەگەن ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستاعاننان اۋىر جۇك جوق شىعار. بۇعان تاۋەلسىزدىك العان توقسانىنشى جىلدار قازاقستان ءۇشىن قاي تۇرعىدان السا دا وڭاي كەزەڭ بولماعانىن قوسىڭىز. وسىنداي سىندارلى ساتتە تاريحتىڭ تاڭداۋى, حالىقتىڭ قالاۋى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ءتۇستى.
ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى قول ارتقان تابىسى, باعىندىرعان بيىگى, جەتكەن جەتىستىگى, دەربەس ەل رەتىندە ىرگەسىن بەكىتىپ, كەرەگەسىن كەڭەيتىپ قانا قويماي, التى قۇرلىققا تانىلۋى – مۇنىڭ بارىندە ەلباسىنىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى, ەرلىگى مەن ورلىگى, قالتقىسىز قىزمەتى مەن قاجىر-قايراتى جاتىر.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسىنىڭ ەلىمىزدىڭ باياندى بولۋىنا قوسقان ۇلەسى باعا بەرگىسىز زور! نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاريحتىڭ سىندارلى ساعاتىندا بيلىكتىڭ باسىندا بولىپ, تەرەڭ ساياساتكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ تاۋەلسىز دارا جولىن قالىپتاستىرا ءبىلدى. بۇگىندە بۇكىل الەم قازاقستاندى دامىعان ەل دەپ مويىندايدى, دۇنيەنىڭ ءتورت قۇبىلاسىمەن تەڭ ارالاسامىز.
سارىارقانىڭ تورىندە ازاماتتىعىمىزدىڭ شولپان جۇلدىزىنداي بولىپ ەل جۇرەگى جاڭا استانا بوي تۇزەدى. ونىڭ دا باس ارحيتەكتورى ەلباسىنىڭ ءوزى. جاڭا ەلوردانىڭ ءسانى مەن ءمانى دە, ساۋلەتى مەن داۋلەتى دە تاۋەلسىز قازاقستاندى تورتكۇل الەمگە پاش ەتتى.
ەلوردانى نۇر-سۇلتان دەپ اتاۋ ادىلدىك يدەالدارىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىنىنە, قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ۇمىتتەرىنە سايكەس كەلەتىنىنە كامىل سەنەمىن.
تاريحىمىزدا ءبىرىنشى رەت شەكارانى حالىقارالىق شارتتارمەن قۇجاتتاپ بەكىتتىك. سولتۇستىك ءوڭىر قازاق رۋحىنا قانىقتى. سانىمىز ءوسىپ, ساپامىز جاڭارىپ, ەل رۋحى, ەڭسەسى كوتەرىلدى. كوشىمىز تۇزەلىپ, ءانىمىز كوكتە ەركىن شىرقالا باستادى, قازاقپەن قازاق قازاقشا سويلەسىپ, ءتىلى جويىلىپ كەتۋ قاۋپىنەن ارىلدى.
ەڭ باستىسى, دەربەس ەلدىڭ وزىندىك زاڭناماسى قالىپتاسىپ, حالىق كونستيتۋتسيالىق ەركىندىك الدى. مەملەكەت جانە قوعام مۇددەسىنە كەرەكتى شەكتەۋلەردەن باسقاعا اتا زاڭ نەگىزىندە رۇقسات ەتىلىپ, ازاماتتار ەركىن ءومىر ءسۇرۋ بوستاندىعىنا جەتتى. جوقشىلىق قورقىنىشىنان, ءسوز سويلەۋگە تىيىم ۇرەيىنەن حالىق قۇتىلدى. ونىڭ ىشكى ومىرىنە ەشكىم ارالاسپايتىن بولدى.
ەلباسىنىڭ باتىل دا ۋاقتىلى شەشىمدەرىنىڭ ارقاسىندا بارلىق سىناقتاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, ەكونوميكاسى بەرىك, حالىقارالىق ارەناعا تانىمال, دەموكراتيالىق جانە زايىرلى ەلگە اينالدىق. سونىڭ بارىندە ن.نازارباەۆتىڭ قولتاڭباسى مەن تاريحي قىزمەتى تۇر.
وسىعان دەيىن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاپ, جاس مەملەكەتتى الەم مويىنداعان ابىرويلى ەلگە اينالدىرعان جاھاندىق دەڭگەيدەگى قايراتكەرلىگى تۋرالى كوپ ايتىلدى. تومدالعان كىتاپتار دا جازىلدى, ءالى دە جازىلماق...
بۇل ماقالادا مەن ەلباسىنىڭ مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان ءبىرىنشى كۇننەن, بارلىق سىن-قاتەرلەردەن تەك زاڭدىلىقتى نىعايتىپ, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى بەرىك ۇستاپ, كونستيتۋتسياعا قاتال باعىنعان كەزدە عانا جەتۋگە بولاتىنىن تەرەڭ كورە بىلگەنىنە وقىرمانداردىڭ نازارىن اۋدارعىم كەلەدى.
قورىتا ايتقاندا, ءوز ماقالامدى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى − نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسيوناليزمگە نەگىزدەلگەن جانە زاڭ ۇستەمدىگىن قاتاڭ ساقتاپ, سول ارقىلى ەلىمىزدى الەمگە تانىمال قىلعان زور ەڭبەگىنە ارناماقپىن.
قازاقستاننىڭ ءبىر سيپاتى كونستيتۋتسيامىزبەن ايقىندالعان قۇقىقتىق مەملەكەت ەكەندىگىندە. قۇقىقتىق مەملەكەت رەتىندە باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ورنىعۋى مەن ولاردىڭ مودەرنيزاتسيالانۋ كەزەڭدەرى ەلباسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق يدەيالارىنان, قۇقىقتىق كوزقاراستارىنان باستاۋ العانىن اشىق ايتۋ كەرەك.
دەربەستىكتى الۋعا ۇمتىلۋ كەزەڭى باستالعاندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كورەگەن باسشى رەتىندە بولاشاق تاۋەلسىزدىگىمىزگە نەگىز بولاتىن العاشقى قادامدارعا باتىل بارا ءبىلدى. سول قيىن جىلدارى قوعامدىق قاتىناس سۋبەكتىلەرىنىڭ ينستيتۋتسيونالدى جادىنا لايىقتاپ, ۋاقىت سۇرانىسىن ەسكەرە وتىرىپ, كسرو-دان قالعان كونستيتۋتسيا تۇسىندا كوپتەگەن زاڭعا وزگەرىستەر كىرگىزىپ, قۇقىقتىق رەانيماتسيا جاساپ, ەرەكشە كورەگەندىكپەن ۋاقىتتى ۇتا الدى.
ەلباسى كەڭەس وداعىنىڭ الداعى ىدىراۋى جاعدايىندا قازاقستاندى جۇيەلى داعدارىستان شىعارۋ ءۇشىن نەنى, قالاي جانە قاشان جاساۋى قاجەت ەكەندىگى تۋرالى ناقتى ءتۇسىندى. الەمدىك تاريح پەن ساياساتتى جوعارى دەڭگەيدە بىلە وتىرىپ, جاقىندا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىككە يە بولعان ەلدەردىڭ باسشىلارى مەن ۇكىمەتتەرىنىڭ ارەكەتتەرىن ۇنەمى زەردەلەي وتىرىپ, جوعارى دامىعان مەملەكەتتەر ەۆوليۋتسياسىنىڭ, سونداي-اق دەموكراتيالىق ترانسفورماتسيا اياسىنداعى ورىن العان ساياسي جانە ەكونوميكالىق ترانزيت مىسالدارىن مۇقيات زەرتتەي ءبىلدى. سول ارقىلى تەرەڭ جانە كوپۆەكتورلى جاڭعىرتۋدىڭ شىنايى قازاقستاندىق جولى تۋرالى ناقتى تۇسىنىك قالىپتاستىردى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار ءساتى, كۇنى قىمبات. قازىر ازاتتىقتىڭ ءۇشىنشى ونجىلدىعىن تۇيىندەيتىن تۇسقا كەلىپ قالعانىمىزدى ەسكەرسەك, وندا وتكەنىمىزگە جانە وسى كۇنگە قالاي جەتكەنىمىزگە بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان باعا بەرۋىمىز كەرەك-اق. ال بۇل رەتتە قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋداعى جانە دامىتۋداعى ەلباسىنىڭ ءرولى مەن ولشەۋسىز ەڭبەگىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. بۇل ماقالادا مەن ەلباسىنىڭ سول ەڭبەگىنە العاش رەت جەكە كوزقاراسىمدى ءبىلدىرىپ وتىرمىن. توقسانىنشى جىلداردان وسى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان وسىناۋ تاريحي پروتسەسكە قاتىسۋعا سەنىم بەرىلگەن تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ سەرىگى رەتىندە باستى ساتتەردى قامتىعىم كەلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇراقتى جانە ۇدەمەلى دامۋى ءبىرىنشى كەزەكتە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىن ەنگىزۋمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. قازاقستاننىڭ ەگەمەندى مەملەكەت رەتىندە ناقتى قالىپتاسۋى 1990 جىلدىڭ 24 ساۋىرىنەن باستالادى. ناق وسى كۇنى قازاقستاندا العاش رەت پرەزيدەنتتىك لاۋازىم ەنگىزىلىپ, قازاق كسر پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سايلاندى. ءوز حالقىنىڭ شىنايى پاتريوتى, تاجىريبەلى ساياساتكەر رەتىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت سول ۋاقىتتىڭ وزىندە بۇكىلوداققا جوعارى دەڭگەيدەگى باسشى-پراكتيك رەتىندە تانىلىپ ۇلگەرگەن بولاتىن. ول وداق دەڭگەيىندە جۇيەلى الدىن الا بولجاي الاتىن, زامان تىنىسىنىڭ تامىرىن تاپ باسا بىلەتىن قابىلەتكە يە, جوعارى باسقارۋشىلىق تاجىريبەسى بار جانە سول كەزدەگى وتە تالانتتى جاس باسشى بولدى.
ول ۋاقىت قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنداعى وتە ءبىر قيىن جىلدار ەدى. مەملەكەتتىڭ قازىناسى بوس, قىزمەتكەرلەرگە جالاقىنى ۋاقتىلى تولەۋ مۇمكىن ەمەس, زەينەتكەرلەر ۇكىمەتكە قولىن جايىپ, ايەلدەر الا دوربا كوتەرىپ, بازار ارالاپ كەتكەن زامان باستالدى. ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە تاپشىلىق, قوبالجۋ. وعان جۇرتتى كوشەگە شاقىرىپ, قولتىقتارىنا سۋ سەپكەندەردى قوسىڭىز.
سول قيىن كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى سابىرلىلىق پەن سالقىنقاندىلىق ساياسات ۇستانىپ, ءورت شىعاتىن جەرگە سۋ سەبەلەپ, داۋ تۋاتىن تۇستا بۇقارانى ىمىراعا كەلتىرە الدى. شەشۋشى كەزدە ەشقانداي قيىندىقتاردان قورىقپاستان باتىلدىق تانىتىپ, جول تابا ءبىلدى (قاراعاندىداعى شاحتەرلەر نارازىلىعى, ورالداعى كازاكتاردىڭ ءدۇمپۋى جانە ت.ب.). ەلباسىنىڭ جوعارى باسشىلىققا بىردەن كەلە سالماي, حالىقتىڭ ورتاسىنان شىققانى سوندا بايقالدى. سوناۋ قاراپايىم مەتاللۋرگ بولعان جىلداردان بەرى قانشاما جولدان ءوتىپ, ىسىلىپ, سىناقتاردان سۇرىنبەي, تاجىريبە جيناپ, بولاتتاي شىڭدالعانى سوندا انىق كورىندى.
ءاربىر ۇلى زاڭنامانىڭ ءماتىنى العاشىندا حاريزماتيكالىق تۇلعانىڭ ويىندا نورماتيۆتىك مودەل ەسەبىندە قالىپتاسىپ, جوبا بولىپ, ءارتۇرلى ساتىداعى سىننان وتۋدەن باستاۋ الادى.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزى بولعان بارلىق تاريحي زاڭداردىڭ قابىلدانۋىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمى شەشۋشى ءرول اتقاردى.
1990 جىلعى 25 قازانداعى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى مەن قۇزىرەتىنىڭ دەربەستىگىن ايقىنداپ, كەڭەستىك وداق اياسىندا دارالانا باستاعان مەملەكەتتىلىكتىڭ جاڭا كورىنىسىن انىقتادى.
سول كەزدە قابىلدانعان جاڭا زاڭدار, ەسكى زاڭنامالارعا جاسالعان تۇزەتۋلەر مەن قوسىمشالار جاڭا ۋاقىتتىڭ تالابىنا ساي ەل ەكونوميكاسىن, الەۋمەتتىك, مادەني سالانى دەربەستىك ساياساتىنا يكەمدەدى.
1991 جىلى 1 جەلتوقساندا العاشقى تىكەلەي پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. حالىقتىڭ ەركىمەن ن.ءا.نازارباەۆ ساياساتتى ايقىنداۋ جانە ونى بارلىق قازاقستاندىقتاردىڭ اتىنان جۇرگىزۋ قۇقىعىنا يە بولدى.
ال 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭى وتانىمىزدى تاۋەلسىز, ەشكىمگە بودان, وداقتاس ەمەس, دەربەس ەل ەكەنىن, ونىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان بوستاندىق كۇنى تۋعانىن الەمگە پاش ەتكەن تاريحي ۇلىق قۇجات بولدى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىن حالىقارالىق تانۋ پروتسەسىنە باستاۋ بولدى.
بۇل زاڭ كونستيتۋتسيالىق باسقارۋ قۇرىلىمدارىن, مەملەكەتتىك اپپاراتتى, ادام ەركىندىگى مەن بوستاندىقتارىن قالىپتاستىرۋ الاڭىندا تۇعىرلى نەگىز بولدى. ول تاريحي قۇجاتتا ەلباسىنىڭ قولتاڭباسى مەن قۇقىقتىق يدەياسى جارقىن كورىنىس تاپتى.
رەسپۋبليكامىزدىڭ العاشقى كونستيتۋتسياسى 1993 جىلى 28 قاڭتاردا قابىلداندى. وندا ەلىمىزدىڭ دەربەستىگى, بيلىك فورماسى بۇرىنعى وكتەم جۇيەدەن جاڭا دەموكراتتىق ليبەرالدى قۇندىلىققا باعىت العان كونتسەپتسياعا نەگىزدەلگەنى العاش رەت ايشىقتالدى.
دەي تۇرعانمەن, بۇل كونستيتۋتسيا وتپەلى كەزەڭدە سانا مەن مەنتاليتەتتىڭ اۋىسۋىن نورمالىق مامىلەگە كەلتىرۋگە باعىتتالعان, تاۋەلسىز ەلدىڭ زاڭدارىمەن قوسا كسرو-نىڭ كەيبىر نورماتيۆتىك زاڭنامالارى تەڭ قولدانىلادى دەگەن دۋاليزم مەن كونفورميزمگە تاۋەلدى قۇجات بولدى. نورما باسەكەلەستىگى, اسىرەسە نارىقتىق قاتىناستاردا, قۇقىق قولدانۋ جانە سوت تاجىريبەسىندە قوعامدىق قاتىناستاردى كۇردەلى مەحانيزمنىڭ رەتتەلۋ ساناتتارىندا ەرەكشە ءبىلىندى.
مەنىڭ ەلباسىمەن ەڭ العاش رەت بەتپە-بەت كەزدەسۋىم دە سول كەزدەرگە تۇسپا-تۇس كەلدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا مەن جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ ورىنباسارلىق قىزمەتىنە سايلانىپ, ءبىراز ۋاقىت توراعانىڭ مىندەتىن ۋاقىتشا اتقاردىم.
ەلباسى رەسپۋبليكانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋدە رەفورما جاساۋ ءۇشىن ەلدەگى قىلمىستىڭ دەڭگەيىنە الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قوعامدىق ءتارتىپتى قالىپتاستىرۋ ماڭىزدىلىعىن, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ, ونىڭ مارتەبەسىن جاڭاشا رەتتەۋ تۋرالى ويلارىن باسا ايتىپ, بارلىعىن وزىق الەم تاجىريبەسى اياسىندا وڭتايلاندىرۋ كەرەك ەكەنىن ءجيى قوزعاپ ءجۇردى.
ۋاقىت ادام ومىرىنەن وزا قيمىلداعان سول توقسانىنشى جىلدار قوعامنان نارىقتىق قاتىناسقا بەيىمدەلۋ, دەموكراتيالىق, زايىرلىلىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ سياقتى تىڭ باعىتتاردى تالاپ ەتتى. مەملەكەتتىڭ دامۋىن جاڭاشا مودەرنيزاتسيالاۋ, وزگەمەن تەرەزەسىن تەڭەستىرۋ ستراتەگياسى جاڭا كونستيتۋتسيا, وزگەشە قۇرىلىم مودەلى كەرەكتىگىن قاجەتسىندى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ باستاماشىلدىعىمەن, 1995 جىلى 30 تامىزدا بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا قابىلداندى. ونى ماقۇلداعان حالىق, ۇسىنعان ەلباسى بولاتىن. كونستيتۋتسيا مەملەكەتىمىزدىڭ باستى ينستيتۋتسيونالدىق نەگىزدەرىن ورنىقتىراتىن حالىق پەن بيلىكتىڭ نەگىزگى شارتى, كەلىسىم قۇجاتى, ۇلتتىق يدەولوگيا ماڭىزىنا يە بولدى.
كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس بارىسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت ءىس جۇزىندە جيىرمادان استام شەتەلدىك كونستيتۋتسيانى ءوزى زەردەلەپ, پىسىقتاعانى تۋرالى بۇعان دەيىن دە كوپ ايتىلدى. ول مىسالدى ودان ءارى تەرەڭدەتپەي-اق, وسىمەن قاناعاتتانايىق.
جاڭا كونستيتۋتسيادا مەملەكەت فورماسى قانداي بولماق؟ باسقارۋ تەتىكتەرى قالاي رەتتەلەدى؟ ادامنىڭ جانە ازاماتتىڭ تابيعي جانە پوزيتيۆتىك قۇقىقتارى قانداي دەڭگەيدە بەكيدى, ەركىندىك پەن بوستاندىق قالاي بايان ەتىلەدى, ونىڭ كەپىلى كىم؟ مەنشىك فورماسى, ونىڭ قۇندىلىق ەسەبىندە بەكۋى, سوت جۇيەسى, كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ينستيتۋتى, جەرگىلىكتى اۋماقتىق باسقارۋ ءتاسىلى, بيلىكتىڭ تۇتاستىعى مەن ونى تەجەۋ سالماقتىلىعى قالاي بولۋى كەرەك دەگەن كونتسەپتۋالدى ماسەلەلەر تۇبەگەيلى انىقتالىپ, نورماتيۆتىك سيپاتىن الدى.
مەملەكەت قالىپتاستىرۋدىڭ الەمدىك تاريحىندا اسا ماڭىزدى قۇقىق جادىگەرلەرىنىڭ اۆتورى بولادى. شىڭعىس حاننىڭ « ۇلى جاساق», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعى», ناپولەوننىڭ «ازاماتتىق كودەكسى» دەگەندەي.
بۇگىنگى قولدانىستاعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى – تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ مەملەكەتشىلدىك يدەياسىنىڭ قۇقىقتىق پوزيتسياسىنىڭ جۇزەگە اسقان كورىنىسى. كونستيتۋتسيا الەمدىك وزىق تاجىريبەگە سۇيەنگەن, حالقىمىزدىڭ ءداستۇر ادەتىنە يەك ارتقان, ينتەللەكتۋالدىق قۋاتىنا بەيىمدەلگەن جاڭا ۇدەمەلى وركەنيەتتىك قۇندىلىقتارعا جەتەلەيتىن باعدارلى قۇجات بولدى. ەلباسى ونىڭ نورمالارىن جەتىك بىلۋمەن قاتار, جاتقا ايتىپ وتىراتىنى ونىڭ ءار بابى ءوز جۇرەگىنەن, تولعانىسىنان تۋعانىنان دەپ ويلايمىن.
جاڭا كونستيتۋتسيا قابىلدانعان العاشقى جىلى قۇقىقتىق بازا جوققا ءتان, جوعارعى كەڭەس ءوز جۇمىسىن توقتاتقان, ال جاڭا پارلامەنت ءالى سايلانباعان ءبىر ۆاكۋمدى ۋاقىت بولدى. سول كەزدە ەلباسى الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن ەرەكشە قۇقىقباستاماشىلىق پرەتسەدەنتكە باردى. زاڭ قابىلداۋ فۋنكتسياسىن ءوز قولىنا الىپ, پرەزيدەنت ءۇش ايدا جۇزدەن اسا زاڭدىق كۇشى بار جارلىق قابىلدادى. اعىن سۋدىڭ تەجەۋىن اشقانداي ەكونوميكانى رەفورمالاۋعا قۇقىقتىق مۇمكىندىك بەرگەن وسى جارلىقتار كسرو-دان قالعان كوتەرىلۋى قيىن جوسپارلى ەكونوميكانى, سوتسياليستىك شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن وزگەرتۋگە, كونستيتۋتسيا بەكىتكەن باسقارۋ ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋعا تەڭدەسسىز ۇلەس قوستى.
جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەس تىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىم ينستيتۋتتارى جاساقتالدى. مەملەكەت الەۋمەتتەگى كەلىسپەۋشىلىكتى, داۋ-داماي, شيەلەنىستى شەشۋ فۋنكتسياسىن سوتسىز اتقارا المايتىنى بەلگىلى. كونستيتۋتسيا جاڭا سوت بيلىگى جۇيەسىنىڭ مودەلىن ۇسىندى. اربيتراجدىق سوتتاردىڭ فۋنكتسيالارىن جالپى يۋريسديكتسياداعى سوتتارعا بەرە وتىرىپ, ولاردى تاراتۋ ارقىلى سوت جۇيەسىنىڭ بىرلىگى بەكىتىلدى. جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ سۋديالارىن ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاعايىنداۋى جانە جوعارعى سوت سۋديالارىن پارلامەنت سەناتىنىڭ سايلاۋى ءتارتىبى ەنگىزىلدى. سۋديالاردى ىرىكتەۋ جانە ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ورگان رەتىندە جوعارى سوت كەڭەسى مەن بىلىكتىلىك ادىلەت القاسىن قۇرۋ كوزدەلدى, سۋديالاردىڭ مارتەبەسى مەن ادامنىڭ قۇقىعىن جانە بوستاندىعىن قورعاۋ جۇيەسىندەگى ءرولىن نىعايتا وتىرىپ, ولارعا تيىسپەۋشىلىك كەپىلدىگى كۇشەيتىلدى.
وسىلايشا, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جاڭا كونستيتۋتسيا نەگىزىندە جاڭا سوت جۇيەسىنىڭ ىرگەسى قالانىپ, ونىڭ قىزمەتىنىڭ قاعيداتتى ماسەلەلەرى رەتتەلدى.
پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى, ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى, رەسپۋبليكانىڭ باس پروكۋرورى, ال قازىر – كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى سياقتى جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىمدارىندا جۇمىس ىستەي وتىرىپ, مەن ەلباسىنىڭ كوپتەگەن جۇمىس كەزدەسۋلەرىندە, رەسپۋبليكالىق كەڭەستەردە, قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ, سەناتتىڭ وتىرىستارىندا جانە پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىستارىندا سويلەگەن سوزدەرىن تۇراقتى تىڭدادىم. پرەزيدەنتتى كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, سوت جۇيەسىنىڭ, پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتى تۋرالى حاباردار ەتىپ وتىردىم.
ءبىلىمى بويىنشا زاڭ سالاسىنىڭ مامانى ەمەس ادامنىڭ كونستيتۋتسيالىق, قۇقىق قورعاۋ تاقىرىبى بويىنشا تۇسىنىكتەرىنىڭ سونشالىقتى مولدىعىنا, كونستيتۋتسيالىق ماتەريانى تەرەڭ مەڭگەرگەنىنە ارقاشان تاڭداناتىنمىن. ول ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى, قاتىناستاردىڭ ەكونوميكالىق نەگىزدەرى, ازاماتتىق قوعام, ساياسي كوزقاراستار تۇرىندە تولىق سۋرەتتە كەشەندى كورەدى. ءوزىنىڭ وسى ۇستانىمىن مامانداردىڭ نازارىنا جەتكىزە الادى جانە وپپونەنتتەرمەن وتكىر پىكىرتالاستاردا قورعاي الادى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتىق ساياساتتى ءجىتى مەڭگەرە وتىرىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىندە ارقاشان كونستيتۋتسيادا كورسەتىلگەن زاڭ ۇستەمدىگىنە ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ءوزىنىڭ سول سەنىمىن جەكە ۇلگىسىمەن دالەلدەپ وتىرادى.
ەلباسى رەسپۋبليكانى باسقارۋدى كۇردەلى وتپەلى كەزەڭدە ءوز قولىنا الدى. ەكونوميكالىق داعدارىس, قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ قۇندىلىقتى باعدارلاردى جوعالتۋى, قىلمىستىڭ ءوسۋى, سىبايلاس جەمقورلىق جاڭا قوعامدىق-ەكونوميكالىق فورماتسيانىڭ بازالىق نەگىزدەرىن, وعان بارابار نارىقتىق ينستيتۋتتاردى قۇرۋعا بايلانىستى تۇبەگەيلى شارالاردى جۇرگىزۋگە كەدەرگى جاسادى.
بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ جولدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەكە باقىلاۋىندا بولدى, قاجەتتى ۋاقىتتا ول بۇل پروتسەستى «قولمەن باسقارۋ» رەجىمىندە ۇيلەستىردى. مىنا ءبىر جاعداي ەسىمە ءتۇسىپ وتىر, 1999 جىلى قالىپتاسقان احۋالدى ەسەپكە الا وتىرىپ, رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قۇقىق قورعاۋ جانە وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءبىرىنشى باسشىلارى كىرگەن شۇعىل شتاب قۇرىپ, ونى باسقارۋدى وزىنە قالدىردى. مەنى ورىنباسار ەتىپ تاعايىندادى. شتاب وتىرىستارى اي سايىن, ال كەيدە ودان دا ءجيى وتكىزىلگەن بولاتىن, ولاردا رەسپۋبليكا وڭىرلەرىندەگى قىلمىستىق احۋال, وزەكتى پروبلەمالار تالقىلانىپ, سول بويىنشا پارمەندى شەشىمدەر قابىلداندى. ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك سەبەپتەردى جويۋ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رۇقسات بەرۋ فۋنكتسيالارىن وڭتايلاندىرۋ, قىلمىسقا قارسى كۇرەستە باسىمدىقتاردى قايتا قاراۋ جاعدايدى جاقسارتۋعا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كەپىلدىكتەرىن نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
اسىرەسە, سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرىنىڭ الدىن الۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. شەتەلدەردىڭ وڭ تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋعا باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جاڭا ساياسات جاسالدى. ەلباسى ءوزى باسقارعان شتاب جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ەلدەگى قىلمىستاندىرۋ پروتسەسى تەجەلدى, قوعامدى قىلمىستىق سيپاتتان ارىلتۋعا مۇمكىندىك اشتى. سول جىلداردان باستاپ ەلدەگى قىلمىس سانى جىلدان-جىلعا ازايا ءتۇستى. پەنيتەنتسيارلىق جۇيە رەفورمالاندى.
حالىقارالىق ماسشتابتا كونستيتۋتسيانى دامىپ وتىراتىن قۇقىقتىق ماتەريا رەتىندەگى قابىلداۋ تۋرالى تەزيس جالپى تانىلعان. ول ء«تىرى كونستيتۋتسيا» دەپ اتالاتىن تۇجىرىمدامانىڭ نەگىزىندە قالانعان. اتا زاڭدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ وعان تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ جولىمەن, سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
دامۋدىڭ جوعارى قارقىنى, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, جاھاندانۋ, ەكونوميكادا, الەۋمەتتىك سالادا ترانسفورماتسيالاۋعا اكەپ سوعاتىن قازىرگى زامانعى سىن-قاتەرلەر جانە باسقا دا فاكتورلار بىرقاتار مەملەكەتتەردە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇرگىزۋگە تۇرتكى بولدى.
كونستيتۋتسيا مەن قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك دامۋ قاجەتتىلىكتەرىنىڭ اراسىندا الشاقتىققا جول بەرۋگە بولمايتىنى ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە انىق بولدى. وسى ماقساتتا مەملەكەت باسشىسى ءوز كەزەگىندە دەموكراتيالىق رەفورمالارعا نەگىز بولىپ, جىلدام ءوسۋ ءۇشىن جاعداي جاسايتىن وزگەرىستەر ەنگىزۋگە باستاماشىلىق جاسادى.
وتكەن جيىرما بەس جىل ىشىندە كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار جۇرگىزۋ جونىندەگى پروتسەستىڭ پرەزيدەنتتىك فورماتى پىسىقتالدى جانە بەكىتىلدى. بۇل پروتسەستەر كەزىندە دە ەلباسى قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. ونىڭ نەگىزىن اتا زاڭدى بارىنشا ساقتاۋ, ونىڭ تۇراقتىلىعى مەن سەرپىندىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ قۇرايدى. كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋگە تەك ەرەكشە قاجەت بولعان جاعدايدا, ەلەۋلى دالەلدەمە بولعان كەزدە, كۇتىلەتىن سالدارلار مەن ىقتيمال تاۋەكەلدەر تۇسىندىرىلگەندە عانا جول بەرىلدى.
قازاقستاندا وتكەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالاردىڭ ارقايسىسى قوعامنىڭ ەۆوليۋتسياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى. اتا زاڭ ۋاقىتتىڭ بولمىسىن ەسكەرە وتىرىپ, 1998, 2007 جانە 2017 جىلدارى جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار بارىسىندا تۇزەتۋلەرگە, سونداي-اق 2011 جانە 2019 جىلدارى ءىشىنارا تۇزەتۋلەرگە ۇشىرادى. ءاربىر كونستيتۋتسيالىق رەفورما قوعامدى ودان ءارى دامىتۋعا ىقپال جاساپ, ادام قۇقىقتارى سالاسىن جوعارى ستاندارتتارعا جاقىنداتا ءتۇستى.
كونستيتۋتسيالىق ماتەريانى تولىعىمەن بىلە وتىرىپ, ەلباسى كونستيتۋتسيانىڭ باستى قۇندىلىقتارىن, يدەيالارى مەن ەرەجەلەرىن ايقىندايتىن تۇجىرىمدامالىق قۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋعا شەشۋشى اسەر ەتتى.
كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدە قالىپتاسقان پرەزيدەنتتىك فورمات وسى پروتسەستە ساياساتتى قۇقىققا ارالاستىرماۋدىڭ جانە بولاشاقتا ساپالى كونستيتۋتسيالىق قۇقىق قولدانۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى بولدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق پروتسەستىڭ سوڭعى كەزەڭىندە ساياساتتى ەكىنشى كەزەككە ىسىرىپ, زاڭ جوباسىن زاڭگەر-ماماندار دايىنداعانىن قاتاڭ قاداعالاپ وتىردى.
كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار مىندەتتى تۇردە تەرەڭ جانە اۋقىمدى حالىق ساراپتاماسىن جۇرگىزۋدى, قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ كونستيتۋتسيالىق پروتسەسكە قاتىسۋىن قامتيدى. بۇل پروتسەسس سونداي-اق ءاردايىم شەتەلدىك عالىمداردىڭ جانە حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ پىكىرلەرىمەن ساناسۋدى قاجەت ەتەدى.
مىسالى, 2017 جىلى وتكىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ جوباسى تۋرالى كونستيتۋتسيا سالاسىنداعى تانىمال مامانداردى بىرىكتىرەتىن اسا بەدەلدى ورگان − ۆەنەتسيالىق كوميسسيا قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق ەۆوليۋتسياسى جونىندە وتە جوعارى باعا بەردى.
قازاقستاندىق كونستيتۋتسيوناليزم قۇرىلىسىنىڭ بارلىق بولىكتەرىن ءبىر-بىرىمەن ۇيلەستىرۋ, مازمۇنى, كەزەكتىلىگى, قۇرالدارى مەن ورىنداۋشىلارىن انىقتاۋ تۇڭعىش پرەزيدەنت جاساعان مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىڭ بىرەگەي جۇيەسى ارقىلى مۇمكىن بولدى. ونىڭ نەگىزىن قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋلار, ستراتەگيالار, تۇجىرىمدامالار جانە باسقالار قۇرايدى.
كونستيتۋتسياعا نەگىزدەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇزاقمەرزىمدى دامۋىنىڭ ەكى ستراتەگياسى: «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى جانە ىسكە اسىرىلعان «قازاقستان-2030» ستراتەگياسى وزدەرىنىڭ ەڭ جوعارى ادىسنامالىق, ساياسي, دۇنيەتانىمدىق, يدەيالىق جانە پاتريوتتىق مازمۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ولاردىڭ ارقاسىندا ءارتۇرلى تاريحي كەزەڭدەردە مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ەۆوليۋتسياسىنداعى ساباقتاستىق ساقتالدى.
2015 جىلى ناۋرىزدا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ۇسىنعان بەس ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما بويىنشا دا قوعامدىق جانە قۇقىقتىق توپتار اراسىندا تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل ورناتىلدى.
كونستيتۋتسيانىڭ كەپىلى رەتىندە پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەرگە يە. ول ءوزىنىڭ وسىنداي كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن ۇنەمى ىسكە اسىرىپ وتىردى.
ەلباسى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ ورگانىنىڭ الدىندا كونستيتۋتسيانى ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەردى ۇنەمى كوتەرىپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە 23 رەت ءوتىنىش بەردى.
ن.ءا.نازارباەۆ ەلدەگى كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى اقپاراتتى تىڭداپ, كەڭەس توراعاسىمەن جانە مۇشەلەرىمەن كەزدەسىپ وتىردى, نەگىزگى زاڭنىڭ ەرەجەلەرى مەن نورمالارىن ناسيحاتتاۋ جانە ءتۇسىندىرۋ ماسەلەلەرىن ارقاشان ءوز نازارىندا ۇستادى.
تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆ ءوزىنىڭ ارقاشان بۇلجىتپاي باسشىلىققا الىپ كەلە جاتقان نەگىزگى زاڭعا ادالدىعىن, كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى بارىنەن جوعارى قوياتىنىن وتكەن جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا تاعى ءبىر راستاپ بەردى.
مەملەكەتىمىزدىڭ وسى اسا ماڭىزدى تاريحي ساتىندە جاساعان ۇندەۋىندە ەلباسى ءوز ەركىمەن جوعارعى بيلىكتەن كەتەتىنىن جاريالاپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندەگى الداعى مىندەتىم − باسشىلاردىڭ جاڭا بۋىنىنىڭ بيلىككە كەلۋىن قامتاماسىز ەتۋ, دەگەن ەدى.
بۇل – ۇلى ساياساتكەردىڭ پاراساتتى قادامى, ەلىن, جەرىن سۇيگەن ءبىرتۋار تۇلعانىڭ ناعىز ەرلىگى, مەملەكەتتىڭ قامىن ويلاعان ۇلكەن تەرەڭدىكتىڭ ايقىن كورىنىسى. پرەزيدەنتتىك بيلىكتى ءوز ەركىمەن جانە بەيبىت جاعدايدا بەرۋ الەمدىك تاجىريبەدە وتە سيرەك, ءتىپتى جوق دەۋگە بولادى. ساليقالى حالقىمىزدىڭ سابىرىمەن, بيلىكتىڭ سايلانۋ سالتىمەن وتكەن جوعارعى بيلىكتىڭ بايسالدى اۋىسۋى حالىقتىڭ قولداۋىن تاۋىپ, حالىقارالىق قوعامداستىقتا جوعارى باعالاندى.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاڭبالى شەشىمىن جۇزەگە اسىرۋ تولىعىمەن اتا زاڭنىڭ تالاپتارىنا نەگىزدەلدى. ونى جاريا ەتپەس بۇرىن ەلباسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسكە جۇگىنىپ, پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتەردى مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ نەگىزدەرىن ناقتىلاپ بەرۋدى سۇرادى. كەيىننەن كەڭەستىڭ قاۋلىسىن باسشىلىققا الىپ, ءوزىنىڭ قۇقىعىن ىسكە اسىردى. وسىلايشا, ءىس باسىنداعى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتار الدىندا, ول ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپتەرگە تاۋەلدى ەكەنىن تاعى دا كورسەتتى. زاڭگەر رەتىندە ءبىز ءبارىمىز بۇل ۇستانىمنىڭ ءمانىن باسقالاردان تەرەڭ تۇسىنەمىز.
وتكەن ءبىر جارىم جىلعا جۋىق ۋاقىت ەلباسىنىڭ مەملەكەت پەن حالىق مۇددەسى ءۇشىن جاساعان تەڭدەسسىز قادامىنىڭ دۇرىستىعىن كورسەتتى. كونستيتۋتسيالىق زاڭنامادا قاراستىرىلعان تۇڭعىش پرەزيدەنت پەن رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ قىزمەتتەرى ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ, ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە قىزمەت ەتۋدە.
تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ تاريحي ميسسياسىن تالداۋ كەزىندە اتاقتى عالىم دجون شااردىڭ: «بولاشاق قايدا بارا جاتقانىمىزبەن ەمەس, ءبىز نە جاسايتىنىمىزبەن تانىلادى. جولدى ىزدەۋ ەمەس, سالۋ كەرەك. قۇرىلىس پروتسەسىنىڭ ءوزى جاراتۋشىنى دا, سول سياقتى ونىڭ تاعدىرىن دا وزگەرتەدى», دەگەن سوزدەرى تۋرا ءبىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتكە ايتىلعان سياقتى كورىنەدى. بۇل پىكىردىڭ ءمانى ەگەمەندى قازاقستاننىڭ بولاشاعىن نولدەن قالىپتاستىرعان ەلباسىنىڭ جاسامپاز قىزمەتىنەن انىق كورىنىس تاۋىپ وتىر.
وتكەن جىلى ەۋرازيا ەلدەرىنىڭ پارلامەنتتەرى سپيكەرلەرىنىڭ IV كەڭەسىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: «ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى رەتىندە مەن وتىز جىلعا جۋىق مەملەكەت قۇرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەپ اتالاتىن ەلدى باسقارۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم. حالىق سونشا جىلدار بويى ماعان باسقارۋعا, ەلدى بەلگىسىز جولمەن جۇرگىزۋگە سەنىم ءبىلدىردى. كوپ ۋاقىت باسقارا وتىرىپ, مەن وكىلەتتىكتەردى توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادىم, ارنايى قابىلدانعان زاڭ كۇشىمەن ەلباسى مەن تۇڭعىش پرەزيدەنت وكىلەتتىگىنە يە بولدىم جانە ولاردى ءالى دە ورىندايمىن», دەپ ايتقان بولاتىن.
تۇڭعىش پرەزيدەنت وتىز جىلدا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىن ءوز قولىمەن جاساپ, الەم كارتاسىندا جاڭا قازاقستاننىڭ ءومىربايانىن ءوزى جازىپ كەتتى. ءبىز ونى شاما-شارقىمىز جەتكەنشە وقىرماندارعا بايان ەتتىك.
قازاقستان دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىندە حالقىمىزدىڭ بىرلىگىن ساقتاۋ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۋىن جىقپاۋ جولىندا ۇلكەن جۇمىس كۇتىپ تۇر. بۇل باعىتتا ەلباسى ءالى دە شەشۋشى ءرول اتقاراتىن بولادى. ۇلتىمىزدىڭ باقىتى ءۇشىن تۋعان ۇلى تۇلعاعا اماندىق, زور دەنساۋلىق تىلەيمىن!
قايرات ءمامي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى