سىر جەرىنىڭ قاي پۇشپاعىندا دا كونە تاريحتىڭ كوپ دەرەگىن ساقتاعان كومبە بار. ولاردىڭ بىرقاتارى قازىر زەرتتەلۋ ۇستىندە, ءالى كوپ كوزىنە تۇسە قويماعان قازىنا دا از ەمەس. قازالى اۋدانىنىڭ قاراقۇم بەتكەيىندەگى تاپا دەيتىن شاعىن ەلدى مەكەندە قولا داۋىرىنەن قالعان كوپ جادىگەردى وسى ءوڭىردىڭ بايىرعى تۇرعىنى امانجول جۇمابەكوۆ جارتى عاسىردان بەرى جيناپ كەلەدى, - دەپ حابارلايدى Egemen.kz.
كەزىندە 20 شاقتى ءۇي جايلاعان تاپادا قازىر 2-3 شاڭىراق قانا قالعان. ءبىز ىزدەپ كەلگەن امانجول اقساقال جارتى ساعاتتىڭ ىشىندە اۋىلدىڭ وتكەن-كەتكەنىمەن تانىستىرىپ ۇلگەردى. زەينەتكە ساۋدا سالاسىنان شىققان ول وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنان بەرى قۇم اراسىنان قازىنا تەرىپ كەلەدى ەكەن.
"1969 جىلى وسى ماڭنان تابىلعان ينە قۇياتىن قالىپ پەن تاس جەبەنى الماتى مۋزەيىنە وتكىزدىم. سودان بەرى تالاي قۇپيانى باۋىرىنا باسقان وسى توبەلەردەن جۇزدەگەن جادىگەر تابىلدى. قازىر قولىمدا 300-دەن استام ەكسپونات بار. سىنىقتاردى جىمداستىرا جەلىمدەپ, بىرنەشە قۇمىرا قۇراستىردىم. ولاردىڭ كوپشىلىگى قولا داۋىرىنەن قالعان قۇندى دۇنيەلەر. بۇل وسى اراعا كەلگەن عالىمداردىڭ پىكىرى", - دەيدى امانجول جۇمابەكوۆ
قۇم اراسىنان قىش قۇمىرالارمەن قاتار سول زامانداعى اتا-بابالارىمىزدىڭ قاجەتىنە جاراعان ءدان ۇككىش, تۇيمەلەر, تەمىر قازان, تاس پىشاقتار مەن تەرى وڭدەيتىن بۇيىمدار شىققان. امانجول اقساقالدىڭ ايتۋىنشا, جادىگەردىڭ ءبارى وسى تاپاداعى 200 گەكتارداي اۋماقتان تابىلىپ وتىر.
ەرتەرەكتە بۇل جەردە قىشتان قۇمىرا قۇياتىن كونە وشاقتار كوپ بولىپتى. ەلۋ جىلدان بەرى قازىنا ىزدەپ, اۋەسقوي ارحەولوگقا اينالعان امانجول جۇمابەكوۆ ونداي جەرلەردى بەلگىلەپ كەتىپ وتىرادى. كەيىن عالىمدار كەلگەندە تاپقان جەرىن كورسەتىپ, سولاردىڭ بولجام-بايلامىنا قۇلاق تۇرەدى. سونداي وشاقتاردىڭ سولاردىڭ بىرنەشەۋىن بىزگە كورسەتتى.
قۇم باۋرايىنا ءبىزدى باستاپ كەلگەن اقساقال بەلگىلەنگەن جەردىڭ ءبىرىن كۇرەك سالدى. ءا دەگەننەن-اق وسىدان 3 مىڭ جىل بۇرىن جاعىلعان سەكسەۋىلدىڭ ك ۇلى تابىلدى. سالدەن كەيىن وشاقتىڭ ءبىر قابىرعانى ايقىندالدى. ءار جەردەن قۇمىرالار سىنىقتارى مەن اقسوڭكە بولعان ادام سۇيەكتەرى كوزگە شالىنادى. ەستە جوق ەسكى زاماندا وتكەل بولعانى بايقالاتىن جولدان وتە بەرە شىققان جالدان شەتى كەتىلگەن تاس جەبە تاپتىق.
نەگىزى ەلىمىزدە ورتالىق قازاقستان قولا ءداۋىرىنىڭ دەرەكتەرى مول ساقتالعان ءوڭىر سانالاتىنى بەلگىلى. بىراق, قازاق قوعامىنا تان انتروپولوگيالىق, ەتنيكالىق, مادەني جانە شارۋاشىلىق نەگىزى باستاۋ الاتىن كەزەڭنىڭ بەلگىلەرى سىر جەرىندە دە از ەمەس. مىسالى, ارالدىڭ شىعىس جاعىندا ورنالاسقان تۇگىسكەن كەسەنەلەرى قولا ءداۋىرىنىڭ اسا كورنەكتى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. تەك وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى حورەزم ارحەولوگيالىق ەكسپەدەتسياسى جۇرگىزگەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنان كەيىن ايماقتا قولا ءداۋىرى ەسكەرتكىشتەرىنە قازبا جۇمىستارى جاسالعان جوق. ۇزاق جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن, وسىدان 7 جىل بۇرىن ءا.ح.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ استانا فيليالى مەن قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى وسى تاپاعا بىرلەسكەن ەكسپەديتسيا جاسادى. ونىڭ ناتيجەسىندە ارحەلوگتار مەن مەن جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىنىڭ اۆتورلىق بىرلەستىگىمەن «تاپا — پامياتنيك ەپوحي برونزى سەۆەرو-ۆوستوچنوگو پرياراليا» اتتى ماقالا جارىق كوردى. قر ۇلتتىق مۋزەيىنىڭ «حالىق قازىناسى» عزي جەتەكشىسى اقان وڭعار, قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ «ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى ءازىلحان تاجەكەەۆ, ەلىمىزگە بەلگىلى ولكەتانۋشى ەرلان سىزدىق امانجول اقساقالمەن ۇنەمى حابارلاسىپ, قولدان كەلگەن كومەكتەرىن بەرىپ تۇرادى.
امانجول اقساقال جۋىردا اۋدان اكىمىنە كىرىپ, جادىگەرلەر تابىلىپ جاتقان الاڭداردى قورشاۋ, مەملەكەتتىك ەسەپكە الۋ تۋرالى ءوتىنىش ءبىلدىردى. اۋدان باسشىسى وسىعان وراي ء تيىستى ورىندارعا تاپسىرما بەرىپتى. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن وسى ماڭايدا مۇناي قۇبىرىن جۇرگىزگەن قىتاي كومپانيانىڭ قالاشىعى بولعان. بۇل جەردەن قۇندى دۇنيەلەر تابىلىپ جاتقانىن ەستىگەن ولاردىڭ دا قاراپ قالماسى انىق. بىرنەشە مارتە «قارا ارحەلوگتاردىڭ» دا قارا كورسەتىپ قالعان كەزى بار. اقساقال تاريحي قازىنالار وسىلاي تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتە مە دەپ الاڭدايدى.