“KATEV” حالىقارالىق قوعامدىق قورى مەن ء“تىل” رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق-ساراپتامالىق جۋرنالىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلىمىزدە ەكىنشى مارتە وتكىزىلىپ وتىرعان “جارقىن بولاشاق” رەسپۋبليكالىق KATEV قازاق ءتىلى وليمپياداسىنىڭ قورىتىندىسى شىعارىلىپ, جەڭىمپازدار التىن, كۇمىس جانە قولا مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.
تۇرىك اعايىنداردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ماقساتىنداعى جوباسى ەلىمىز اۋماعىنداعى بارلىق مەكتەپتەردى قامتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى دەسەك, “جارقىن بولاشاق” وليمپياداسىندا اۋداندىق, قالالىق جانە وبلىستىق ىرىكتەۋلەر بويىنشا 390 مەكتەپتەن 4506 وقۋشى باق سىناعان. ولاردىڭ اراسىنان 68 مەكتەپتىڭ 338 ونەرلى ۇلانى الماتى قالاسىندا وتكەن وليمپيادانىڭ جارتىلاي فينالىنا قاتىسسا, بۇل توپتان تاعى دا 40 ءبىلىم وشاعى ەرەكشەلەنىپ, 69 وقۋشى اقتىق باسەكەگە جولداما العان. قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى انا ءتىلدىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتۋمەن شەگەلەنە تۇسەتىنىن تۇيىندەگەن بايقاۋدىڭ قورىتىندىسىنا ارنالعان كەشتىڭ بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىنىڭ ساحناسىندا استانا فيلارمونياسى ۇلت-اسپاپتار وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن كوكشەتاۋ قازاق-تۇرىك ليتسەيىنىڭ 9-سىنىپ وقۋشىسى, رەسپۋبليكالىق “بوزتورعاي”, باسقا دا حالىقارالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى ەرسايىن ءامريننىڭ شىرقاۋىندا انۇرانمەن باستالۋى تالاپتى تالاي جاستىڭ جۇرەگىنە وتانسۇيگىشتىك رۋحىن سەپكەندەي ەدى. شاتتىق كۇيگە تولى اسقاق پافوستى اۋەن KATEV حالىقارالىق قوعامدىق قورى وكىلىنىڭ وقۋشىلارعا ارناۋ سوزىمەن ءورىلىپ, ءسابي سانانى قاتايتۋدا انانىڭ اق سۇتىمەن داريتىن انا تىلىنە تەڭدەسەر ەشتەڭە جوقتىعى, سول سەبەپتى ونى ولە-ولگەنشە قۇرمەتتەۋ ءار ادامنىڭ قاسيەتتى بورىشى بولىپ سانالاتىنى ايتىلدى. ەلباسىنىڭ ء“بىزدىڭ, بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن باستى فاكتور – مەملەكەتتىك ءتىل. قازاق حالقىنىڭ تۋعان ءتىلىن دامىتۋ ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمساۋىمىز كەرەك” دەگەن ءسوزى بىزگە كوپ وي سالادى دەگەن قوناق وسى سايىس بارىسىندا “سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى” قاسيەتىمەن ايرىقشا دارالانعان دارىندى جاستارعا ەل بولاشاعى ءوز قولدارىڭىزدا, سىزدەرمەن قازاق ەلىنىڭ بولاشاعى جارقىن بولادى, تالاي جەڭىستەرگە جەتەدى. وسىعان ءبىز شىن جۇرەكتەن سەنەمىز, دەپ تىلەگىن ايتتى. ودان ءارى ۇلت-اسپاپتار وركەسترىنىڭ ورىنداۋىندا تۇركەشتىڭ “كوڭىلاشارى”, قۇرمانعازىنىڭ “سارىارقاسى” توگىلگەندە ساراي ءىشى سايىن ساحارانىڭ لەبى ەسكەندەي جاڭعىرىپ سالا بەردى. قۇدىرەتتى كۇي تىلىمەن ۇلى دالانى مەكەندەگەن بايىرعى بابالار ءتىلى بالبال تاستاردان بالعىن جاستار ساناسىنا كوشىپ, سامالا شۋاق شاشتى. سەبەبى, حالقىمىزدىڭ ەجەلگى كونە كۇيى مەن جىرىن ءسۇيىپ وسكەن جاستاردىڭ كوكجيەگى قاشاندا بۇلتسىز اسپانداي اشىق تا ايقىن بولارى ءسوزسىز. بۇگىندە ۇلان-بايتاق قازاق جەرىندە تاۋەلسىزدىك رۋحى جەڭىپ, ءتول ءتىلدى تورگە وزدىرۋدىڭ بارلىق قام-قارەكەتى جاسالىپ جاتىر. تۋعان جەردىڭ ۇلاندارىن مەملەكەتتىك تىلدە ەمىن-ەركىن سويلەپ, ساۋاتتى جازۋعا تاربيەلەۋمەن قاتار, قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى بالالارىنىڭ دا بابالار ءتىلىن بارىنشا مەڭگەرۋىنە ايرىقشا كوڭىل بولىنە باستاعانى KATEV-ءتىڭ بۇگىنگى ءىس-ارەكەتىنەن ايقىن كورىنىس تاپتى. اقتوبەلىك ولەگ ەسىمدى ورىستىڭ بالاسى “بابالار جىرى” ءانىن شىرقاپ بەرگەندە, قازاق ءتىلىن جاتىق مەڭگەرگەن وقۋشى جيىلعان ءجۇرتتىڭ قوشامەتىنە بولەنىپ قانا قويماي, جۇلدەلى ورىنعا يە بولدى. كوپتىڭ كوڭىلى ءسوز مانەرى نوميناتسياسى بويىنشا سايىستا كاكىمبەك سالىقوۆتىڭ “توي كەلەدى” جىرىن مانەرلەپ وقىپ بەرگەن قاراعاندىلىق مارلەن ايتجانوۆقا بىردەن اۋعان. ويتكەنى, قازاق ءتىلىنىڭ قايماعىن قايىرعان ءدال وسىنداي جەتكىنشەكتەر ءوسىپ كەلە جاتقاندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ەڭسەسى ەمەن اعاشتىڭ دىڭگەگىندەي نىعىرلانىپ, بيىكتەي بەرەرى راس. جىردى جاتتاپ قويماي, ءار ءسوزدىڭ ءمان-ماعىناسىن تەرەڭ سەزىنگەن كوركەمسوز وقۋ شەبەرى موينىنا التىن مەدال تاعىلىپ, باس بايگە تابىس ەتىلدى.
قازاقتىڭ كەڭ دالاسى ءداستۇرلى ونەرگە تۇنىپ تۇرعانىن ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن قىز بالانىڭ ونەرى تاعى دا ەسكە سالعانداي ەدى. جامبىلدان كەلگەن ايبوپە تەڭگەباي “سۇگىردىڭ تولعاۋىن” كادىمگى كاسىپقوي انشىلەر سەكىلدى سەرپىلە سەرگەك ورىنداعاندا ناعىز ءسوز قاسيەتىن ءتۇسىنىپ, ءتىل قادىرىن پايىمدايتىن جان وسىنداي-اق بولسىن دەگەن وي كىم-كىمنىڭ دە كوكەيىنە ءمىنسىز ۇيالاعانى ءسوزسىز. ال ساحنالىق قويىلىم نوميناتسياسى بويىنشا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ “انا-جەر-انا” قويىلىمىنان ءۇزىندى وقىعان پاۆلودارلىق لەيلا ەسىمدى كىشكەنتاي ونەرپازدىڭ باعى جانىپ, التىننان القا تاقتى. ۇلتىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن, ءور رۋحتى ماحامبەت تۋى ساحنادا ۇرپاقتار ۇنىمەن قايتا جاڭعىردى. اتىراۋدان كەلگەن جاس تەرمەشى عيبادات تۇرعاليەۆ قازىردىڭ وزىندە-اق باتىر جىرلارىن كانىگى انشىلەردىڭ ماقامىنا جەتكىزىپ, تەرمە ءنارىن ءون بويىنا دارىتا شىرقادى. جەزقازعاننان كەلگەن ماكسيم ماكاروۆ “قازاق ەلى” ءانىن ورىنداعاندا زالداعى كورەرمەن ءدۇر سىلكىندى. وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ بالالارى قازاق ءتىلىن عانا ەمەس, قازاقتىڭ ونەرىن دە شاشاۋسىز ۇيرەنۋگە تالپىنىپ جاتىر ەكەن. مەملەكەتتىك تىلگە جەتىك تالاي تالانتتى كورىپ قۋاندىق. ماسەلەن, يۋليا ەسىمدى ورىس قىزى قادىر مىرزا ءالىنىڭ “قازاقتاردى شەتەلدىك قوناقتارعا تانىستىرۋ” ولەڭىن وقىپ شىعاردا قولىنداعى قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن تارتۋدى ۇمىتپاعان. ءالى جورعاداي جەلدىرتىپ كەتە الماي جاتقان شىعار, بىراق وسى ءبىر ازعانتاي اياقالىسىنىڭ ءوزى تاعى تالپىنا تۇسسە, ماقساتىنا دا جەتەر كۇن الىس ەمەس ەكەنىنە سەندىرەدى. مەملەكەتتىك تىلدە ولەڭ وقىپ, ودان ءارى دومبىرانىڭ ءتىلىن ۇيرەنۋگە بەكىنگەن مۇنداي جاستارعا العىستان باسقا نە ايتاسىڭ. راحمەت, قادامدارىنا نۇر جاۋسىن دەيمىز دە. بولاشاقتىڭ كىلتى مەملەكەتتىك ءتىلدى جەتىك مەڭگەرگەن جانداردىڭ قولىندا بولاتىنىن الدەقاشان ۇعىنعان ولاردىڭ بايگەگە ايتەۋىر قاتىسىپ, اتىمىزدى شىعارساق بولدى عوي دەگەن ويمەن كەلمەگەنى بايقالادى. سەمەيلىك روزا كوناۆالوۆانىڭ “اتامەكەندى” ايرىقشا تەبىرەنىسپەن شىرقاپ, ءسوز بەن اۋەننىڭ اۋەدە اسەم ۇندەسۋىنە تالپىنعان ۇنىنەن جۇرت قازاق ەستراداسىنىڭ كەلەشەك ءبىر بايشەشەگىن تانىعانداي. سۇڭعات ەسىمدى كىشكەنتاي كۇيشى بالانىڭ سۇڭعىلا ونەرىنە قول سوقپاعان جان نەكەن-ساياق. قۇرمانعازىنىڭ “اداي” كۇيىن البىرت كوڭىلمەن ايالاي تارتقان ول دا كەلەشەكتە ساحنا ساڭلاعى بولارىنا كۇمان تۋعىزبايدى.
ءان مەن جىرمەن كەستەلەنگەن وقۋشىلار وليمپياداسى ءوز مارەسىنە جەتىپ, كەش سوڭىندا جەڭىمپازدار ماراپاتتالدى. قازاق جانە وزگە ۇلت وكىلدەرى بولىپ ەكى توپقا بولىنگەن وقۋشىلار التى باعىت بويىنشا, اتاپ ايتار بولساق, ءتىل ءبىلىمى, ءان ايتۋ, مانەرلەپ وقۋ, ساحنالىق قويىلىم, عىلىمي جۇمىستار قورعاۋ جانە ولكەتانۋ نوميناتسيالارىنان باق سىنادى. ءتىل ءبىلىمى باعىتىندا قازاق ءتىلى تەورياسىن تەرەڭ مەڭگەرگەن ءبىلىمدى وقۋشىلاردى تاڭداۋ ماقسات ەتىلدى. تاپسىرمالار مەكتەپ باعدارلاماسى بويىنشا 5–11 سىنىپتار اراسىندا قۇراستىرىلدى. ءسوز مانەرى باعىتى بويىنشا قازاق تىلىندە مانەرلەپ سويلەۋگە ماشىقتانۋ, ءسوزدىڭ ءمانىن جەتە ءتۇسىنۋ, ونىڭ تابيعاتىن تانۋ جانە كوركەم شىعارمالاردى مانەرلەپ, ناقىشىنا كەلتىرىپ وقۋ ارقىلى وقۋشىنى اۋىزەكى سويلەۋگە ۇيرەتۋ ماقسات ەتىلسە, ءانشى-بۇلبۇلدار باعىتىندا قازاق حالىق اندەرى مەن سازگەرلەرىنىڭ شىعارمالارىن كەڭ كولەمدە ناسيحاتتاۋ, تالانتتى جاستاردى انىقتاۋ, ولاردى كوپشىلىككە دارىپتەۋ مىندەتتەلدى. ساحنا ساڭلاقتارى باعىتىندا قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ, دراماتۋرگتەردىڭ شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ, ءتاربيەلىك ماڭىزى بار قويىلىمداردى تاراتۋ, جاس عالىمدار باعىتىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ تاريحى, تەورياسى, ءتىل ءبىلىمىنىڭ وزەكتى ءماسەلەلەرىنە قاتىستى ءتۇرلى عىلىمي جۇمىستاردى انىقتاۋ, ال ولكەتانۋ باعىتىندا وقۋشىلاردىڭ ءوز وڭىرلەرىندەگى ۇلى تۇلعالاردى, تاريحي-مادەني جانە تۋريستىك جەرلەردىڭ تابيعاتىن, تاعى باسقالاردى تانۋى كوزدەلدى.
وليمپيادا جەڭىمپازدارى KATEV حالىقارالىق قوعامدىق قورى مەن ء“تىل” جۋرنالى تاعايىنداعان ءى,ءىى جانە ءىىى دارەجەلى ديپلومدارمەن, سونداي-اق باعالى سىيلىقتارمەن ماراپاتتالدى. قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرى مەن جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ وقۋشىلارى اراسىندا وسىمەن ەكىنشى رەت وتكەن “جارقىن بولاشاق” رەسپۋبليكالىق قازاق ءتىلى وليمپياداسى جەڭىمپازدارىنا جۇلدەلەردى پارلامەنت سەناتى مەن ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى, بەلگىلى عالىمدار تابىس ەتتى. قىسقاسى, تۇرىك باۋىرلاردىڭ تىلگە قامقورلىق نيەتىندەگى جوباسى قازاق ءتىلىنىڭ قاتىپ جاتقان ءبىراز توڭىن جىبىتكەن كوكتەمنىڭ لەبىندەي ءىس كورىندى.
قاراشاش توقسانباي.