ەرتەدە موڭعولدار مەكەن ەتكەن تارباعاتاي تاۋىنىڭ سۋىرلى تاۋ اتالۋىنىڭ بىرنەشە ماعىناسى بار. سۋىرلار كوپ مەكەندەگەن ولكەنى سول كەزدە جوڭعارلاردىڭ مەكەنى بولعاندىعىنا بايلانىستى, سۋىرلاردىڭ شىڭعىرعان داۋىسى جوڭعارلارعا مازا بەرمەگەندىكتەن, سونداي-اق سۋىر تەرىسىنەن تىگىلگەن بورىك كيگەنىنە بايلانىستى «سۋىرلى تاۋ» اتاعان دەسەدى. نەگىزىنەن تارباعاتايدىڭ ەجەلگى اتاۋى بارقىتبەل بولعان ەكەن.
سۋىرلى تاۋدىڭ بۇگىنگە دەيىن ءسىز بەن ءبىز بىلمەيتىن قىر-سىرى كوپ. تامىلجىعان تابيعات سۇلۋلىعى ءوز الدىنا ءبىر توبە. ەجەلگى قىپشاقتار ونى «كوگىلدىر تاۋ» اتاعان دەگەن دەرەك بار. الىستان قاراعاندا جوتالارى جولبارىس جونىنداي بولىپ جاتاتىن تاۋ باتىسىندا الاكول, شىعىسىندا ساۋىر-سايقانعا دەيىن سوزىلىپ جاتىر. جالپى ۇزىندىعى 300-350 شاقىرىم بولسا, ەنى 30-50 شاقىرىم.
تارباعاتاي جوتاسى سولتۇستىگىندە زايسان كولىنىڭ باسسەينىنە, وڭتۇستىگىندە الاكول, ساسىقكول جانە بالقاش كولدەرىنە تيەسىلى وزەندەردىڭ سۋ ايرىعى بولىپ تابىلادى. بۇدان بولەك جوتالاردىڭ ساي-سالاسىن, قويناۋلارىن قۋالاي اعاتىن بوعاس پەن بازار, شورعا مەن ەسپە, تايجۇزگەن مەن اتاقتى قاندىسۋ, قۇستى, تاعى باسقا ۇلكەندى-كىشىلى وزەندەردىڭ ءبىرازى جامىراي كەپ جايساڭ كول زايسانعا قۇيادى. مارال مەن تاستاۋ قۇزدارىنىڭ ەكى قاينارىنان وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي اعاتىن ءۇرجار – وڭتۇستىك باۋرايداعى ەڭ ۇلكەن وزەن. ءۇرجار وزەنى جوتانىڭ قالعان بولىگىندەگى سۋدى جينايدى جانە تولىق اعىندى وزەن بولىپ الاكولگە قۇيادى. ونىڭ ءىرى سالاسى – قۇساق, ەگىنسۋ, اقتاس وزەندەرى. ال وڭتۇستىگىندە تەرەكتى, ءۇرجار, جالاڭاش, كولدەنەڭ, شولاقتەرەك, قۋساق سىندى وزەندەر تاۋدىڭ ەتەگىندەگى كۇزەت ايماعىنىڭ ەگىستىكتەرىن سۋارۋ ءۇشىن كەتەدى.
ەگەر ونىڭ سولتۇستىك جاعىن تارباعاتاي جوتاسىنىڭ باتىس سىلەمدەرى قاراۋىلتوبە, اقتاس (1316 م) جانە اقشاۋلى (1618 م) تاۋلارى الىپ جاتسا, وڭتۇستىك جاعىن تارباعاتاي جوتاسىنىڭ وڭتۇستىك ۇساق شوقىلى بەتكەيى مەن الاكول ويىسىنىڭ سولتۇستىك بولىگى, ال وڭتۇستىك-شىعىس بولىگىن بارماق قۇمى مەن قوساي شاعىلى, كورپەباي (568 م), باقتى (1273 م), ارقالى جانە اراسان تاۋلارى الىپ جاتىر. وسىعان بايلانىستى اۋداننىڭ جەر بەدەرى سولتۇستىك-شىعىستان وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي ەداۋىر ەڭىس كەلەدى.
تارباعاتاي جوتاسىنىڭ ەڭ بيىك جەرلەرى تاستاۋ (2992 م) مەن اتباس (2263 م) تاۋلارى جانە تىكجولدانا, قىزاسۋ, اقشوقى, كىشى سىرعاناق اسۋلارى ورنالاسقان. تارباعاتاي جوتاسى دالالى جانە ءشولدى ايماقتا ورنالاسقاندىقتان, مۇنداعى وسىمدىكتەر جامىلعىسى باسقا تاۋلى ايماقتارعا: سولتۇستىك تيان-شان, جوڭعار الاتاۋى, التاي تاۋلارىنا قاراعاندا ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنەدى.
تارباعاتاي تاۋىنىڭ ورماندارى, سارقىراپ اققان وزەندەرى, جايقالعان قۇنارلى جايىلىمدارى, جورتقان اڭى مەن ۇشقان قۇستارى, جەر قويناۋىنداعى التىن, كۇمىس, مىس, قالايى, مىرىش, تاعى باسقا دا قازبا بايلىقتارى ادام بالاسىن ەجەلدەن-اق وزىنە تارتقان. مۇنى العاشقى ادامداردىڭ مەكەنجايلارى, قولا داۋىرىندەگى كەن شىعارۋ ورىندارى, تاستارعا سالىنعان ورنەك-بەدەرلەرى, تاس سۋرەتتەر مەن تاڭبا بەلگىلەرى دالەلدەپ وتىر. تارباعاتاي جوتالارىنداعى تاسقا قاشالعان تاماشا كەسكىندى بەينەلەر ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءبىرىنشى مىڭجىلدىقتا وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن كوشپەلى تايپالاردىڭ تىرشىلىگى, ۇعىمى, العاشقى جازۋ تۇرلەرى جونىندە جان-جاقتى حاباردار ەتەدى.
ايماقتاعى وسىمدىكتەر تۇرلەرىنىڭ قۇرامى مەن تارالۋ ەرەكشەلىكتەرى بيىكتىك بەلدەۋلەر بويىنشا ايتارلىقتاي وزگەرىپ وتىرادى. جوتانىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىندە بۇتالى وسىمدىكتەر: يتمۇرىن, توبىلعى جانە ىرعايدىڭ بىرنەشە ءتۇرى وسەدى. جوتانىڭ سولتۇستىك بەتكەيىندە ورال مياسى مەن ارشا سەكىلدى وسىمدىك تۇرلەرى كەزدەسەدى. بۇلاردان باسقا شايقۋراي, كيىكوتى, قازتابان, بۇلدىرگەن, تەڭگەجاپىراق, سۇيەلشوپ جانە ت.ب. وسىمدىك تۇرلەرى كەڭ تارالعان. جوتاداعى ءجيى كەزدەسەتىن شوپتەسىن وسىمدىكتەر: ۋقورعاسىن, ميا, تارعاقشوپ, كۇرەڭوت. جالپى, مۇندا فلورانىڭ 1640 ءتۇرى وسەدى.
تابيعاتىنىڭ ەرەكشەلىگى, سارقىراپ اققان بۇلاقتارى, تاۋىنىڭ باسىنان تەرىسكەي بەتىنە قاراي قاراعاي, قايىڭ, تال, تەرەك, كۇنگەيىنە قاراي ارشا, التىن تامىر, ەڭلىكگۇل, راۋعاش سىندى شوپتەر كەزدەسەدى. جالپى, ەندى تابيعاتى سونداي كوركەم. تارباعاتايدىڭ ەڭ بيىك شىڭىندا التى اي جازدا قار جاتادى. اڭ-قۇسقا كەلەتىن بولساق, مۇندا سىلەۋسىن, سۋىر, مارال, قوڭىر ايۋ, ارقار, ەلىك كەزدەسەدى. تارباعاتاي – تابيعاتى اڭعا دا, قۇسقا دا, پايدالى وسىمدىك-شوپكە دە باي تاۋ.
جوڭعار الاتاۋى مەن التاي سەكىلدى تارباعاتاي جوتاسى دا مۇحيت كەڭىستىگىنەن الشاق جاتىر, وسىعان وراي وعان «قۇرلىقتىق» كليمات ءتان. اۋداننىڭ كليماتى وتە قۇبىلمالى. اۋانىڭ ورتاشا ايلىق تەمپەراتۋراسى شىلدەدە ماكسيمۋمعا جەتەدى (وڭتۇستىك بەتكەيىندە +22.2ºس, +23.2ºس تەڭ, ال سولتۇستىك جانە باتىس بەتكەيدە +21.2ºس). ەڭ ىستىق اي شىلدە, كەيدە تامىز ايلارىنا سايكەس كەلەدى. ەرتەدە موڭعولدار سۋىرلى تاۋ دەپ اتاپ كەتكەن تارباعاتاي بۇگىندە ۇشقان قۇس پەن جورتقان اڭنىڭ مەكەنىنە اينالعان, تاسى تارعىل, تاريحى تەرەڭ, تابيعاتى تاماشا تارباعاتايدىڭ اسپانمەن تالاسقان بيىك-بيىك شىڭدارى, تاۋ بيىگىنەن قۇلاپ اققان سارقىراماسى مەن ءمولدىر بۇلاعى, نۋ ورمانى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتىپ, ەرەكشە سەزىمگە بولەيتىن تابيعاتتى بولاشاق ۇرپاققا قاز قالپىندا جەتكىزۋ – «تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى قىزمەتكەرلەرىنىڭ باستى مىندەتى.
ايگەرىم شارىپقانوۆا,
«تارباعاتاي» مۇتپ عىلىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى