سارسەنبى كۇنى اقوردادا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن كەزدەستى. كەزدەسۋدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل پان گي مۋننىڭ قازاقستانعا جاساپ وتىرعان ءۇشىنشى ساپارى ەكەنىن ەسكە الدى.
العاشقى ەكى ساپاردى ءسىز كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى رەتىندە جاساعان ەدىڭىز, سوندىقتان دا ءبىز ءسىزدى جاقسى بىلەمىز, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى. ودان كەيىن باس حاتشىنىڭ ارال مەن سەمەي وڭىرلەرى سياقتى ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ولاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا الەمدىك ۇيىم نازارىن اۋدارعانى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە, باس حاتشىنىڭ ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن ارالاپ كەلگەندىگىن ايتىپ, كوپتەگەن اقپاراتتارعا قانىققانى سەبەپتى ونىڭ تۇيگەن پىكىرلەرىن بىلگەن ءجون ەكەنىنە نازار اۋداردى.
جاقىن كۇندەرى ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى بويىنشا جاھاندىق سامميت بولاتىنىن ەسكە العان نۇرسۇلتان نازارباەۆ پان گي مۋننىڭ سەمەي ءوڭىرىنە جاساعان ساپارى سول جيىننىڭ تاقىرىبىنا ءدوپ كەلەتىنىن كولدەنەڭ تارتتى, باس حاتشى وسىندا يادرولىق سىناقتىڭ زارداپتارىن كوزىمەن كورگەنىن سول جيىننىڭ تالقىلاۋىنا سالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. سونىمەن بىرگە, 2010 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە پراگادا اقش پەن رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءوز ەلدەرىندەگى ستراتەگيالىق قارۋلارىن شەكتەۋ تۋرالى جاڭا كەلىسىمگە قول قوياتىنىن قولدايتىنىن جەتكىزدى. كىرىسپە ءسوزىنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت باس حاتشىنىڭ الەمدە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءجونىندە اتقارىپ جۇرگەن ەڭبەكتەرىنە زور باعا بەرە كەلىپ, قازاقستان ءسىزدى ءوزىنىڭ دوسى سانايدى جانە ارقاشان دا قۇشاعىن جايىپ قارسى الادى, دەدى.
ءوزىنىڭ بۇۇ باس حاتشىسى رەتىندە قازاقستانعا تۇڭعىش رەت كەلىپ تۇرعانىن ايتقان پان گي مۋن مۇندا ۇلكەن قۇرمەت پەن جىلىلىقتى سەزىنگەنىن جەتكىزدى. ءتىپتى بۇگىنگى اۋا رايى دا جىلىمىق تارتىپ, ءبىزدىڭ ساپارىمىزدى قولداپ تۇرعانداي, دەدى ول. ودان ءارى باس حاتشى ءوزىنىڭ سەمەي وڭىرىندەگى بۇرىنعى سىناق ايماعىنان ۇلكەن اسەر العانىن مالىمدەدى. ادامداردىڭ يادرولىق قارۋدى سىناۋدان تارتقان جاپاسىن ءتىپتى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. سول جەردىڭ تۇرعىندارى ءالى كۇنگە ونىڭ زاردابىن شەگۋدە ەكەن. بۇل ادام قولىمەن جاسالعان ايتارى جوق سۇراپىل ەكولوگيالىق اپات. وسى اپاتتى توقتاتىپ, ءوز قولىڭىزبەن سىناق الاڭىن جاپقان سىزگە مەن ءوز تاراپىمنان ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ەگەر ءسىز ونى جاپپاعان بولساڭىز, ادامدار ءالى دە ۇلكەن قاسىرەتتەر شەگە بەرەتىن بە ەدى, قايتەر ەدى, دەگەن باس حاتشى ەلباسىنا يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, ونى قازاقستان اۋماعىنان شىعارتقانى ءۇشىن تاعى دا العىسىن ءبىلدىردى.
ودان ءارى پان گي مۋن ۆاشينگتوندا بولاتىن يادرولىق قارۋعا قارسى سامميتتە ونى ءوندىرۋ مەن تاراتۋدى توقتاتۋ جونىندە تالاپ قويۋعا ءسىزدىڭ مورالدىق تا, ساياسي دا قاقىڭىز بار, سونداي ۇندەۋدى كوتەرۋگە ن.نازارباەۆ قانا بىردەن-ءبىر لايىق ليدەر, ويتكەنى, قازاقستاندىقتار يادرولىق قارۋدان ەڭ اۋىر زارداپ شەكسە, سول اجداھانى سىناۋدى توقتاتقان ادام ءسىزسىز, دەدى. ودان ءارى ول يادرولىق قارۋلاردى سىناۋعا تىيىم سالۋ جانە ونى تاراتپاۋ ءجونىندەگى كەلىسىمدەردىڭ ءسوزسىز ورىندالۋى قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. وسى قاتاردا ەلباسىنىڭ ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاماسىن جانە ونىڭ ورىندالۋىن قاداعالاۋعا ءسىڭىرىپ جۇرگەن ەڭبەكتەرىن اتادى. وسىنداي باستاما سولتۇستىك جارتىشارداعى العاشقى باستاما, دەدى پان گي مۋن. سونىمەن بىرگە, قازاقستاننىڭ ەقىۇ مەن يكۇ توراعاسى رەتىندە تاياۋ شىعىستا دا وسىنداي باستاما كوتەرۋىنە بولاتىنىن اۋىزعا الدى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ونى قىزۋ قولدار ەدىك, دەدى باس حاتشى.
باس حاتشى كەلەسى كەزەكتە ارال تەڭىزىندەگى ەكولوگيالىق اپاتتى دا اۋىزعا الىپ, ونىمەن دە جاقسى تانىس ەكەنىن ءبىلدىردى جانە تەڭىز باسسەينىندە تۇراتىن حالىققا حالىقارالىق قورلاردىڭ كومەگىن بۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن, بۇل ىسكە ىقپال ەتۋگە تىرىساتىنىن جەتكىزدى. بۇل ءبىر ەلدىڭ نەمەسە سول ايماقتىڭ عانا پروبلەماسى ەمەس, ول بۇكىلالەمدىك ەكولوگيالىق زارداپ, سوندىقتان وعان كومەك قولىن سوزۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز, دەدى باس حاتشى. كەلىسسوزدەر بارىسىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى جانە ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك شارتى ۇيىمى شەڭبەرىندەگى قازاقستاننىڭ ارەكەتتەرى ءسوز بولىپ, وسى ۇيىمداردىڭ بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىعىن ارتتىرۋ تۋرالى ۋاعدالاسىلدى.
كەلىسسوزدەردەن كەيىن پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ پەن بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن جۋرناليستەر الدىنا شىعىپ, ءباسپاسوز ءماسليحاتىن ءوتكىزدى. ونى اشقان ەلباسى ن.نازارباەۆ بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىندا سىڭىرگەن زور ەڭبەگى, الەۋمەتتىك ادىلەت پەن جاھاندىق دەڭگەيدە تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتكەنى ءۇشىن جانە ارال مەن سەمەي سياقتى ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنا بارىپ, سول جەرلەردىڭ پروبلەماسىنا الەم نازارىن اۋدارىپ, ولارعا كومەك ۇيىمداستىرۋعا ۇمتىلعانى ءۇشىن ءوزىنىڭ جارلىعىمەن ءبىرىنشى دارەجەلى “دوستىق” وردەنىمەن ناگرادتالاتىنىن جاريالاپ, قوناقتىڭ توسىنە اتالعان وردەندى تاقتى.
وسىدان كەيىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن پان گي مۋن باق وكىلدەرىنە مالىمدەمە جاسادى. وندا ەلباسى ءوزىنىڭ باس حاتشىمەن وتە جەمىستى كەلىسسوزدەر جۇرگىزگەنىن جاريالادى. ءبىز قازاقستاننىڭ بۇۇ-مەن ىنتىماقتاستىعىنىڭ بارلىق قىرلارىن قامتىعان ءماسەلەلەر تۋرالى پىكىر الىستىق. سونداي-اق عالامدىق پروبلەمالار تۋرالى ءوز پىكىرلەرىمىزدى ورتاعا سالدىق. قازاقستاننىڭ بۇۇ قىزمەتىن وتە جوعارى باعالايدى. ونىڭ وسىدان 65 جىل بۇرىنعى جاريالانعان ماقساتتارى بۇگىنگى كۇنى دە وزەكتىلىگىن جوعالتپاي وتىر, دەپ باس حاتشىنىڭ قارۋسىزدانۋ ۇدەرىستەرى باعىتىنداعى جۇمىسىنا جوعارى باعا بەردى. ودان ءارى پرەزيدەنت وسى سىناق ايماعىن جاپقان 29 تامىزدى يادرولىق سىناققا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىسىن بىلتىرعى جەلتوقسان ايىندا بۇۇ قولداعانىن ريزاشىلىقپەن اتاپ ءوتتى. وسى سىناقتىڭ زاردابىن 1,5 ملن.-داي ادام تارتتى.
ءبىز ءسىزدىڭ قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى جاساۋ جانە تاراتپاۋ باعىتىندا جاساعان ارەكەتتەرىن جوعارى باعالايتىنىڭىز ءۇشىن العىسىمىزدى بىلدىرەمىز. ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسىمىزدى بىلتىرعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا اقش پەن رەسەي ليدەرلەرى دە بىرلەسە جاساعان ءمالىمدەمەلەرىندە اتاپ ءوتتى. يادرولىق قارۋدان قاتتى زارداپ شەككەن جانە ودان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەل رەتىندە قازاقستان باسقا مەملەكەتتەردى دە ودان باس تارتۋعا ۇنەمى شاقىرىپ وتىرادى. ءبىز پان گي مۋن مىرزامەن الەمدەگى قاۋىپسىزدىك جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ ءماسەلەسىن تالقىلادىق, دەدى پرەزيدەنت. جانە ءوزىنىڭ وسى ماسەلەگە ارنالعان ۆاشينگتونداعى كونفەرەنتسياعا قاتىساتىنىن قۋاتتادى. سونداي-اق مامىر ايىندا نيۋ-يوركتە دە وسى ماسەلەگە ارنالعان كونفەرەنتسيا بولاتىنىن جەتكىزدى.
قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىق ەتۋى بويىنشا پىكىر الماسقاندا باس حاتشىنىڭ قازاقستاننىڭ باستامالارىن قولدايتىنىن ايتا كەلىپ, سول ءۇشىن وعان ءوزىنىڭ ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ودان ءارى اۋعانستان ماسەلەسى بويىنشا, وندا بەيبىت ءومىردى ورناتۋ پروبلەمالارى بويىنشا پىكىر الىسىلعانى ايتىلدى. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇۇ-نىڭ 16 مەكەمەسى, قورلارى مەن باعدارلامالارى جۇمىس ىستەيدى. ءبىز ولاردىڭ قازاقستاننىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن جوعارى باعالايمىز. ۇيىمنىڭ 2010-2015 جىلدارعا ارنالعان باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋعا ءبىزدىڭ ەلدە 79,6 ملن. دوللار جۇمسالاتىن بولادى. قازاقستان ۇكىمەتى دە بۇۇ جوبالارىن قوسارلانا قارجىلاندىرۋعا ۇلەس قوسادى. الدىمىزداعى جىلدارى وسىنداي جەتى جوبا ىسكە اسىرىلماقشى, دەدى قازاقستان باسشىسى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا پرەزيدەنت بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ساپارىن ۇيىم مەن ءبىزدىڭ ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا تىڭ سەرپىن بەرەتىن تاريحي وقيعا رەتىندە جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى.
پان گي مۋن ءوزىنىڭ سوزىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنە جانە حالقىنا قوناقجاي كەڭ پەيىلى ءۇشىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. ودان ءارى ءوزىنىڭ سەمەي وڭىرىندەگى يادرولىق سىناق الاڭىنان العان اسەرىمەن ءبولىستى. بۇگىنگى كۇنى ول جەر يادرولىق قارۋدان ازات الەمنىڭ سيمۆولى بولۋعا لايىقتى, دەدى باس حاتشى. سولاي دەگەن مارتەبەلى مەيمان ن.نازارباەۆقا ادامزاتتىڭ جارقىن بولاشاعى ءۇشىن كوتەرگەن جانە كوتەرىپ كەلە جاتقان وڭ باستامالارىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. بۇل جەردە ول قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقاندىعىن جانە ورتالىق ازيانى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستامالارىن مەڭزەدى. امەريكادا بولاتىن يادرولىق قارۋدى جاساۋ مەن تاراتپاۋعا قارسى كونفەرەنتسيادا ءسىزدىڭ باستامالارىڭىز ورىندى باعالانار دەگەن ۇمىتتەمىن, دەدى ول. بۇۇ مەن قازاقستاننىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ايتقاندا, ۇيىمنىڭ پرەۆەنتيۆتى ديپلوماتيا تۋرالى باستامالارىنىڭ قولداۋ تاپقانىنا العىسىن جەتكىزدى. اۋعانستان پروبلەماسىنا بايلانىستى ءسوز قوزعاعاندا دا قازاقستان باستامالارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەكپىن ءتۇسىردى. ايماقتىق ىنتىماقتاستىق دامۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى بولاتىنىنا ءمان بەرگەن باس حاتشى ادام قۇقىقتارى ماسەلەلەرىنە قاتىستى ايتقاندا, قازاقستاندا ونىمەن اينالىساتىن ۇيىم قىزمەتىنىڭ ايماقتىق فيليالىن اشۋ قاجەتتىگى تالقىلانعانىن, ءوزىنىڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تۋرالى ەستىگەن دەرەكتەرىنە ءتانتى بولعانىن جەتكىزدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا پان گي مۋن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بۇۇ-نىڭ قىركۇيەك ايىندا بولاتىن فورۋمىنا شاقىرعانىن ايتا كەلىپ, ءوزىنىڭ قىزمەتىن جوعارى باعالاپ, قازاقستاننىڭ ۇلكەن ماراپاتىنا يە بولعانى ءۇشىن العىسىن جەتكىزدى.
جاقسىباي سامرات.